I SA/KE 442/21

I SA/Ke 442/21 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2021-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-07-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Artur Adamiec
Danuta Kuchta /sprawozdawca/
Magdalena Chraniuk-Stępniak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I GSK 547/22 - Wyrok NSA z 2023-07-13
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 134, art. 153;
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 423
art. 24 ust. 5b, art. 28 ust. 3 i 3a, art. 28 ust. 3 pkt 6;
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1 i ust. 2;
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1 i par. 3;
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ... nr ... w przedmiocie umorzenia należności składkowych 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego M. W. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] r. [...] odmówił M. P. umorzenia należności z tytułu składek:
1. za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie [...]zł, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy
z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2021.423) dalej "u.s.u.s."
2. osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]zł, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s.
Organ ustalił, że M. P. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą: pozostałe doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania. W związku z nieopłaceniem składek na koncie płatnika powstały zaległości. Wnioskiem z [...] r. zobowiązany zwrócił się o umorzenia należności z tytułu składek. Podał, że obecnie odbywa karę pozbawienia wolności (do [...] r.). Zaznaczył, że w stosunku do niego toczy się jeszcze jedno postępowanie. Poinformował, że nie posiada majątku, ani żadnych środków, które umożliwiłyby mu spłatę zadłużenia. W ocenie strony należność ulegnie przedawnieniu zanim opuści zakład karny. Decyzją z [...] r. nr [...] Zakład odmówił wnioskodawcy umorzenia należności. Decyzją z [...] r. nr [...] Zakład utrzymał w mocy decyzję Zakładu z [...] r. nr [...]. W wyniku skargi zobowiązanego na ww. decyzje Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach. Wyrokiem z [...] r., sygn. akt I SA/Ke [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu z [...] r. nr [...] r. Zdaniem Sądu ustalenia organu nie zostały prawidłowo poczynione w zakresie przesłanki art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
Ponownie rozpoznając sprawę ZUS wykorzystał całą dokumentację zebraną
w toku prowadzonego postępowania, zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji oraz zgromadzoną w postępowaniu wyjaśniającym, prowadzonym w związku
z wydanym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach
z uwzględnieniem zaleceń Sądu. Organ szczegółowo wymienił dokumenty wchodzące w skład tej dokumentacji.
Zakład wskazał, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z [...] r. wynika, że zobowiązany aktualnie nie pracuje zarobkowo i nie posiada dochodu z innych źródeł. Oświadczył, że nie pobiera zasiłku z Urzędu Pracy i z pomocy społecznej, nie korzysta z innych form wsparcia. Z godnie z informacją Dyrekcji Zakładu Karnego [...] w S. O. dłużnik nie jest zatrudniony odpłatnie, w ciągu ostatnich 6 miesięcy nie był zatrudniony, a tym samym nie uzyskał dochodów z tytułu wykonywanej pracy. W bazie danych KSI ZUS nie posiada aktualnego tytułu do ubezpieczeń. Ustalono, że wnioskodawca jest rozwiedziony od [...] r. Z racji przebywania w zakładzie karnym nie ponosi stałych wydatków związanych z utrzymaniem. W oświadczeniu o stanie rodzinnym
i majątkowym z [...] r. zobowiązany wskazał, że poza zadłużeniem wobec ZUS posiada zobowiązania pieniężne w instytucjach za okres 2017 r. w kwocie
[...] zł, (niespłacane). W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym z [...] r. dłużnik nie wykazał żadnych zobowiązań pieniężnych. W piśmie z [...] r. poinformował, że nie może pracować z uwagi na uszkodzony bark lewej ręki. Z załączonego do akt sprawy orzeczenia lekarskiego wynika, że wobec istnienia przeciwskazań zdrowotnych jest niezdolny do pracy w zakładzie karnym na określonym stanowisku (monter pakowacz ślusarz). W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym zarówno z 2020 r. jak i aktualnym z 2021 r. zobowiązany oświadczył, że jego sytuacja zdrowotna jest dobra, podał brak schorzeń. Powiadomił, że nie posiada nieruchomości, ruchomości oraz innych praw majątkowych ani wierzytelności. Z zaświadczenia z zakładu karnego wynika, że nie posiada żadnych środków depozytowych do własnej dyspozycji. Zgodnie z ustaleniami dokonanymi
w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych wnioskodawca nie figuruje jako właściciel nieruchomości. Wedle ustaleń dokonanych w Centralnej Ewidencji Pojazdów na Pana nazwisko figuruje zarejestrowany samochód osobowy fiat 125p
z 1986 r. Pismem z [...]. Naczelnik Urzędu Skarbowego w K. zawiadomił o zakończeniu egzekucji prowadzonej na podstawie dalszego tytułu wykonawczego/odpisu tytułu wykonawczego z majątku zobowiązanego. W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie ustalono składników majątku,
z których możliwe byłoby przeprowadzenie skutecznej egzekucji. W ramach poszukiwania majątku ustalono, że dłużnik nie figuruje jako właściciel/współwłaściciel pojazdu ani nieruchomości. Pozyskano informację, że aktualnie dłużnik nie osiąga dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę lub prowadzenia działalności gospodarczej, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, nie posiada żadnych innych wierzytelności. Należności z tytułu składek figurujące na koncie strony są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wobec strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora. Bieg terminu przedawnienia, stosownie do
art. 24 ust. 5b. u.s.u.s. został zawieszony w związku z wszczęciem postępowania egzekucyjnego (7 listopada 2016 r.) trwającego do nadal.
Zakład wskazał, że rozpatrzył wniosek w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w przedmiotowej sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. Zdaniem organu z analizy dokumentacji zebranej w trakcie postępowania wynika, że w sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Oceniając przesłankę nieściągalności
z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. ("jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne") organ ustalił, że prowadzone wobec dłużnik postępowanie egzekucyjne było skuteczne do 2016 r., wyegzekwowano łącznie około [...] zł, z czego [...] zł zwrócono stronie z tego powodu, że egzekucję wdrożono na podstawie zdublowanych tytułów wykonawczych. Obecnie wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym, egzekucja jest nieskuteczna, jednak kara pozbawienia wolności kończy się w 2025 r. Egzekucja prowadzona jest głównie z rachunków bankowych więc koszty egzekucji ponoszone przez ZUS to koszt wysyłki korespondencji do dłużnika (5,44 zł za pismo za zwrotnym potwierdzeniem odbioru) oraz [...] zł za wysłanie komunikatu do banku. W sytuacji gdyby po wyjściu z zakładu karnego wnioskodawca podjąłby pracę lub rozpocząłby prowadzenie działalności wówczas istnieje prawdopodobieństwo, że egzekucja z rachunków może być skuteczna lub zostaną ujawnione inne możliwości prowadzenia dochodzenia należności np. z wynagrodzenia za pracę lub z wierzytelności. Fakt, że przed osadzeniem w zakładzie karnym zobowiązany uzyskiwał dochody, z których prowadzono efektywną egzekucję może wskazywać na to, że posiada wystarczające kompetencje do podjęcia pracy zarobkowej. W ocenie ZUS aktualna nieskuteczność przymusowego dochodzenia należności ma charakter przejściowy. W ocenie Zakładu brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zgodnie z ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U.2003.141.1365) zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie.
Zakład stwierdził, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ wnioskodawca nie prowadzi działalności gospodarczej. Odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 Zakład wskazał, że do akt sprawy zobowiązany nie dołączył orzeczenia o trwałej i całkowitej niezdolności do pracy potwierdzającego. W ocenie Zakładu dłużnik nie udowodnił, że ze względu na sytuację zdrowotną, nie będzie mógł podjąć zatrudnienia po odbyciu kary w zakładzie karnym. Dołączone zaświadczenie wskazuje przeciwwskazania zdrowotne do podjęcia pracy na konkretnym stanowisku. Nie można jednak jednoznacznie stwierdzić, że wnioskodawca nie będzie mógł pracować w innym charakterze. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwi stronie uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem ZUS.
Zakład rozważył na podstawie posiadanych informacji, możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia przez stronę zadłużenia pozbawiałaby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).
Zakład stwierdził brak podstaw do stwierdzenia zagrożenia dla egzystencji wnioskodawcy, skoro podstawowe potrzeby bytowe, takie jak żywność, odzież, środki czystości czy opieka lekarska są zaspokajane przez państwo, a fakt zadłużenia wobec innych wierzycieli nie jest okolicznością przemawiającą za umorzeniem należności.
W stosunku do zobowiązanego jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, które zawiesza bieg terminu przedawnienia, a tym samym wydłuża okres możliwości dochodzenia należności, zatem podjęcie decyzji o ich umorzeniu na obecnym etapie byłoby przedwczesne.
Zakład wskazał ponadto, że obowiązek spłaty zobowiązań składkowych nie oznacza, że muszą być one uregulowane jednorazowo. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 29, przewiduje możliwość, po złożeniu stosownego wniosku, udzielenia ulgi formie układu ratalnego.
Na powyższą decyzję M. P. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Skarga została uzupełniona pismem procesowym
z [...] r., w którym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucono:
1. dokonanie błędnych ustaleń faktycznych
1) poprzez uznanie, że prowadzona przez ZUS egzekucja może być w przyszłości skuteczna, podczas gdy z informacji ZUS o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym z [...] r. wynika, że stała się ona całkowicie bezskuteczna;
2) poprzez uznanie że prowadzona przez ZUS egzekucja może być w przyszłości skuteczna, podczas gdy z postanowienia ZUS z [...] r., wynika bezspornie, że po dniu wydania skarżonej decyzji postępowanie egzekucyjne prowadzone z majątku skarżącego zostało umorzone z uwagi na brak majątku podlegającego egzekucji, pozwalającego na pokrycie kosztów egzekucji;
3) błędne ustalenie, że skarżący ma perspektywy uzyskania zatrudnienia pozwalającego na przyszłą spłatę zadłużenia, podczas gdy, zgodnie z załączonym orzeczeniem lekarskim ma on istotne ograniczenia w doborze wykonywanych zawodów;
4) błędne ustalenie, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w K. nie ustalił braku majątku skarżącego nadającego się do egzekucji, skoro z postanowienia tego wprost wynika, że takiego ustalenia dokonał;
5) błędne ustalenie, że przyszła spłata zadłużenia składkowego (lub ich egzekucja) nie doprowadzi do pozbawienia skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
6) błędne ustalenie faktyczne, że przewlekła choroba skarżącego (nabyta dysfunkcja barku) nie pozbawi skarżącego możliwości uzyskania dochodów pozwalających na poziomie wystarczającym na spłatę (egzekucję) należności składkowych
z zachowaniem minimum potrzeb życiowych.
2. obrazę przepisów prawa:
1) art. 28 ust. 2 u.s.u.s. poprzez jego nie zastosowanie, w warunkach umożliwiających umorzenie należności składkowych skarżącego;
2) art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. poprzez jego nie zastosowanie, w warunkach gdy oczywistym było, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w postanowieniu o umorzeniu prowadzonej przez niego egzekucji, stwierdził że umorzenie tego postępowania zostało z uwagi na brak majątku przewyższającego koszty egzekucji;
3) art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. poprzez jego nie zastosowanie, w warunkach gdy oczywistym było, z prowadzonej egzekucji nie uzyska się środków pozwalających choćby na pokrycie kosztów egzekucji, co także potwierdza złożone do akt postanowienie organu o umorzeniu toczącej się wobec skarżącego egzekucji;
4) art. 28 ust. 1 u.s.u.s., poprzez jego nie zastosowanie w warunkach gdy były do tego przesłanki pozwalające w dalszym etapie procedowania, na wydanie decyzji opartej na uznaniu administracyjnym;
5) art. 28 ust. 1 u.s.u.s., w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez jego nie zastosowanie
w warunkach gdy były do tego przesłanki pozwalające w dalszym etapie procedowania, na wydanie decyzji opartej na uznaniu administracyjnym oraz przekroczenie granic uznania administracyjnego przy dokonaniu oceny zasadności umorzenia należności składkowych;
6) art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasad uznania administracyjnego;
7) art. 7 i 77 i 80 k.p.a., poprzez:
a) dokonanie dowolnej, a nie swobodnej wykładni postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec skarżącego znak [...], poprzez uznanie, że nie stanowi ona dokumentu urzędowego, w którym to Naczelnik stwierdził, że skarżący nie posiada majątku, z którego można by prowadzić egzekucję należności składkowych;
b) pominięcie dokonania szczegółowej analizy wystąpienia przesłanek stanu niewypłacalności, wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6: tj.
c) zaniechanie wszechstronnej analizy przyszłych możliwości zarobkowych skarżącego, jego podstawowych potrzeb życiowych oraz możliwości ich zaspokojenia, a także wysokości wydatków i opłat ponoszonych w wysokościach zapewniającą minimalną egzystencję;
d) poprzez uznanie, że umorzenie należności składkowych skarżącego będzie sprzeczne z interesem społecznym;
8) art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez sporządzenie wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia i niepełnego uzasadnienia, nie pozwalającego na dokonanie rzetelnej kontroli instancyjnej;
9) art. 153 p.p.s.a poprzez nie uwzględnienie oceny prawnej Sądu co dalszego postępowania, w zakresie analizy czy występuje w sprawie stan całkowitej nieściągalności, określony w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., a w uzasadnieniu decyzji pominięcie dokonania szczegółowej analizy okoliczności niezbędnych do dokonania takiego ustalenia, przez co niemożliwa staje się kontrola instancyjna decyzji.
Z ostrożności skarżący podniósł zarzut przedawnienia dochodzonych przez organ należności składkowych, gdyż nie wykazał on, iż w terminie 5 lat od powstania roszczenia zawiadomił skarżącego o prowadzonych czynnościach egzekucyjnych, co pozwalałoby uznać, że bieg tego terminu został przerwany.
Uzasadniając zarzut niedokonania szczegółowej analizy wystąpienia przesłanek stanu niewypłacalności z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. skarżący podniósł, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec skarżącego wydane na podstawie art. 59 § 3 w zw. z art. 59 § 2 u.p.e.a., nie pozwala stwierdzić, że w jego treści naczelnik nie stwierdził faktu braku majątku, z którego można by prowadzić egzekucję. Już z samej tylko analizy podstawy prawnej wynika, że naczelnik wydając to postanowienie musiał najpierw stwierdzić, że dłużnik nie posiada majątku, pozwalającego choćby na pokrycie kosztów egzekucji. Dodatkowo w treści uzasadnienia wyraźnie wskazano, ze egzekucja stała się bezskuteczna, a z egzekucji nie uzyska się choćby pokrycia kosztów jej prowadzenia. Naczelnik stwierdził, że pomimo skutecznego zajęcia rachunków bankowych nie wpłynęły na nie żadne środki, a zobowiązany nie posiada dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę ani z żadnej innej działalności, nie posiada też jakichkolwiek wierzytelności, nie figuruje też jako właściciel pojazdu lub nieruchomości. Nie ustalono też składników majątku zobowiązanego, z którego możliwe byłoby prowadzenie skutecznej egzekucji, a dalsze próby ujawnienia majątku powodować będą jedynie generowanie wydatków, które wobec bezskuteczności egzekucji, będą niecelowe i nieuzasadnione. Nie ma znaczenia, że Naczelnik prowadził postępowanie z innych niż organ tytułów, skoro kierował je do tego samego dłużnika i tożsamego majątku. Nie ma też znaczenia, że ZUS nadal prowadzi postępowanie egzekucyjne, skoro jest ono nieskuteczne, a sam organ tak samo jak naczelnik jakiegokolwiek majątku skarżącego nie odnalazł.
W przypadku skarżącego nastąpił zatem stan całkowitej nieściągalności.
Odnośnie ustaleń organu w zakresie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. skarżący wskazał natomiast, że wbrew twierdzeniom organu, a zgodnie z wiedzą powszechną, osoby długotrwale bezrobotne, a zwłaszcza te z dysfunkcjami ograniczającymi zakres możliwych do podjęcia prac, mają znaczne trudności
w uzyskaniu zatrudnienia. W takim stanie rzeczy nieprawdopodobnym będzie uzyskanie przez skarżącego środków finansowych w kwotach pozwalających na ich skuteczną egzekucję, bez spowodowania ruiny finansowej i życiowej skarżącego. Istotnym jest, że po wydaniu skarżonej decyzji, organ dokonał odmiennej oceny tej przesłanki w innym postępowaniu administracyjnym. W aktach sprawy, zalega postanowienie Dyrektora ZUS O. K., z [...] r., w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego (prowadzonego z majątku skarżącego). Otóż organ
w treści postanowienia orzekł, że umorzenie egzekucji wobec skarżącego nastąpiło
z przyczyny nie uzyskania kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.
Analizując wystąpienie przesłanek umorzenia z Rozporządzenia skarżący wskazał, że należy je traktować jako przykładowe ze względu na występujące
w przepisie słowo "w szczególności". Wbrew dokonanym przez organ ustaleniom, skarżący wykazał, iż na podstawie załączonego zaświadczenia lekarskiego, posiada on znaczne ograniczenia, powodujące iż nie będzie on mógł podjąć się wykonywania prac, które zapewnią mu dochód, pozwalający na spłatę zadłużenia z tytułu składek. Wbrew twierdzeniom organu, dla ustalenia takich okoliczności nie jest konieczne wykazanie trwałej niezdolności do pracy, skoro z całokształtu okoliczności, jasnym jest iż osoba z dysfunkcją kończyn górnych, po długotrwałym okresie pozostawania bez zatrudnienia, będzie miała mniejszą perspektywę na uzyskanie zatrudnienia, a jeżeli takie uzyska, to z uwagi na swe dysfunkcję może podjąć się wyłącznie prac pomocniczych, a te z pewnością nie zapewnią dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia. W ocenie skarżącego twierdzenia organu, że z uwagi na przebywanie skarżącego w zakładzie karnym, umorzenie należności nie wpłynie na jego status materialny, gdyż i tak jest on obecnie przez państwo utrzymywany" są wyjątkowo pokrętne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a także zasadami doświadczenia życiowego. Skarżący już za trzy lata opuści zakład kamy, a wtedy nawet przy minimalnych zarobkach, (o ile egzekucja będzie nawet możliwa), to jej prowadzenie z pewnością spowoduje, iż będzie on zmuszony korzystać ze środków
z pomocy społecznej, a to z pewnością nie będzie leżało w interesie publicznym.
W odpowiedzi na skargę Zakład podtrzymał stanowisko przedstawione
w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2021.137) i art. 134 § 1 ustawy
z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(t.j. Dz.U.2019.2325 ze zm.), dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca skarżącemu umorzenia należności składkowych.
Istotne jest, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z [...] r. sygn. akt I SA/Ke [...], Sąd ten uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji w przedmiocie umorzenia należności składkowych. Zdaniem Sądu Zakład nie rozważył prawidłowo przesłanki
z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. przez co uchybił przepisowi art. 7, art. 77 § 1
i art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. oraz zasadzie przekonywania z art. 11 K.p.a. Jednocześnie Sąd podzielił stanowisko organu co do oceny przesłanek nieściągalności określonych
w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 3, 4, 4a, 4b i 5 u.s.u.s.
W związku z powyższym kontrolując zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność zastosowania art. 153 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z powołaną regulacją ocena prawna
i wskazania co do dalszego postępowania wiążą w sprawie organy których działanie, bezczynność, lub przewlekłe postępowanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ocena prawna, o której stanowi wskazany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego
i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno organ jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku.
W tak zakreślonych ramach sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Ocena legalności zaskarżonej decyzji m.in. prowadzi do wniosku, że organ wykonał w sposób prawidłowy zalecenia Sądu zawarte w wyroku WSA w Kielcach
[...] r. sygn. akt I SA/Ke [...], co do dalszego postępowania.
Wymaga przypomnienia, że art. 28 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (ust. 1). Zgodnie z tym przepisem, należności z tytułu składek, co do zasady, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 2), która ma miejsce w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w punktach od 1 do 6, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Te uzasadnione przypadki określa § 3 Rozporządzenia. Zgodnie ze wskazanym unormowaniem w przypadku należności
z tytułu składek ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem tych składek, pomimo braku całkowitej nieściągalności, organ ma możliwość umorzenia tych należności także w innych uzasadnionych przypadkach.
Oceniając postępowanie organu w sprawie należy wskazać, że w pierwszym etapie postępowania z wniosku o umorzenie należności składkowych organ bada, czy w ogóle występują przesłanki do umorzenia należności. W celu ustalenia istnienia ww. przesłanek konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji rodzinnej
i zdrowotnej osoby zobowiązanej. Ustalając istnienie przesłanek organ bierze przy tym pod uwagę aktualną sytuację życiową i majątkową osoby wnoszącej o umorzenie zaległości. Jeśli żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona organ bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi.
W przypadku ustalenia zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek umorzenia należności, postępowanie wchodzi w drugi etap – uznania administracyjnego, tj. możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia.
Z treści wyżej zacytowanych przepisów wynika bowiem, że dopiero na tym etapie postępowania organ korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 K.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77
§ 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Dążąc do załatwienia sprawy organ zobowiązany jest też mieć na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Konsekwencją takiego modelu postępowania organu jest kontrola sądu sprawowana zasadniczo na trzech poziomach: 1. kontrola prawidłowości przeprowadzonego postępowania, w tym postępowania dowodowego (zwłaszcza kompletności materiału dowodowego); 2. kontrola prawidłowości oceny przesłanek umorzenia oraz w przypadku ich zaistnienia; 3. kontrola granic przyznanego organowi uznania administracyjnego.
W niniejszej sprawie organ prawidłowo stwierdził brak przesłanek nieściągalności. Prawidłowość oceny przesłanek nieściągalności określonych
w art. 28 ust. 3 od punktu 1 do punktu 5 u.s.u.s., tj.:
1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia
28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498, ze. zm.);
3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym;
4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję;
- została potwierdzona przez Sąd w wyroku z [...] r. sygn. akt
I SA/Ke [...]. Organ oraz Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, ze względu na treść art. 153 ustawy p.p.s.a. są związani stanowiskiem Sądu wyrażonym w tym w wyroku. Z tych względów zarzuty skargi dotyczące wskazanych przesłanek nieściągalności nie mogą być ponownie rozpatrywane przez Sąd w tym postępowaniu. W konsekwencji nie mają wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Sąd stwierdza natomiast, że organ wypełnił zalecenia Sądu zawarte
w wyroku z [...] r. sygn. akt I SA/Ke [...] w zakresie przesłanki
z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., dokonując szczegółowej oceny tej przesłanki. Stosownie do powołanej regulacji przesłanka całkowitej nieściągalności zostaje spełniona jeżeli
jest oczywiste, że z egzekucji nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Wymaga przypomnienia, że w wyroku tym Sąd wskazał, że Zakład, który ma obowiązek ustalenia przesłanki opisanej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., winien wpierw wyjaśnić, w jakim stopniu prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne,
z jakich praw majątkowych prowadzona jest egzekucja i jakie są prognozy jej efektywności. Innymi słowy, organ winien rozważyć, w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków. Z drugiej winien oszacować wydatki egzekucyjne. Następnie winien zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski.
W konsekwencji Sąd zobowiązał Zakład do ustalenia i przedstawienia w uzasadnieniu decyzji pełnej i wyczerpującej oceny sytuacji skarżącego w odniesieniu do prawidłowo ustalonej przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
Zdaniem Sądu organ zastosował się do zaleceń Sądu. Wskazał, że obecnie postępowanie egzekucyjne prowadzone jest poprzez zajęcie rachunków bankowych
i nie zostało ono zakończone. Postępowanie to jest nieskuteczne, a skarżący przebywa w zakładzie karnym. Jednak w związku z tym, że do 2016 r. postępowanie egzekucyjne było skuteczne, organ wyjaśnił, że istnieją prognozy efektywności egzekucji. Należy bowiem podzielić ocenę organu, że w sytuacji gdyby po wyjściu
z zakładu karnego skarżący podjął pracę lub rozpoczął prowadzenie działalności istnieje prawdopodobieństwo, że egzekucja z rachunków może być skuteczna lub zostaną ujawnione inne możliwości prowadzenia dochodzenia należności np. z wynagrodzenia za pracę. Wbrew twierdzeniom skargi za logiczną należy uznać prognozę, że skoro przed osadzeniem w zakładzie karnym skarżący uzyskiwał dochody, z których prowadzono efektywną egzekucję to skarżący posiada kompetencje i możliwość podjęcia pracy zarobkowej. Jednocześnie organ szczegółowo wykazał wyegzekwowane od skarżącego kwoty do 2016 r., w tym powstałe koszty egzekucyjne. Istotne przy tym jest, co prawidłowo podniósł organ, że wydatki egzekucyjne, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., nie są tożsame
z kosztami egzekucyjnymi, co wynika z art. 64 b u.s.u.s.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można zatem stwierdzić w sposób oczywisty (jak stanowi art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.), że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Byłoby to przedwczesne.
Wobec stwierdzenia braku przesłanek nieściągalności Zakład był zobowiązany do przeprowadzenia postępowania w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 Rozporządzenia. Stosownie do powołanej regulacji organ ma możliwość umorzenia tych należności także w innych uzasadnionych przypadkach. Na te uzasadnione przypadki wskazuje § 3 rozporządzenia. Są nimi w szczególności sytuacje gdy:
1. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Zdaniem Sądu organ, na podstawie zebranego materiału dowodowego, prawidłowo stwierdził brak przesłanek z § 3 Rozporządzenia.
Należy podzielić ocenę organu w zakresie przesłanki z § 3 pkt 1 Rozporządzenia, że brak jest podstaw do stwierdzenia zagrożenia egzystencji skarżącego. W związku z przebywaniem w zakładzie karnym zobowiązany ma bowiem zapewnione podstawowe potrzeby bytowe: mieszkanie, żywność, środki czystości, odzież oraz opiekę lekarską. Nie osiąga dochodów, ale jednocześnie nie ponosi wydatków, ponieważ wydatki te są zaspokajane przez państwo. Niezbędne minimum socjalne, którym mowa w tej regulacji skarżący ma zatem zabezpieczone. Skarżący nie ma przy tym innych osób na utrzymaniu. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości
z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.
Poza sporem, w ocenie Sądu, pozostaje ocena przesłanki z § 3 pkt 2 Rozporządzenia. Dla analizy jej zaistnienie istotne bowiem jest prowadzenie przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Skarżący wprawdzie prowadził działalność gospodarczą w zakresie "pozostałe doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej", to jednak zaprzestał jej prowadzenia w 2017 r. Sama strona skarżąca w ogóle nie podnosiła przy tym, że poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.
Skarżący nie wykazał ponadto, co prawidłowo stwierdził organ, że jest przewlekle chory, w sposób o którym mowa § 3 pkt 3 Rozporządzenia, tj. pozbawiający go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący przedłożył wprawdzie orzeczenie lekarskie nr [...] z [...] r. o niezdolności do podjęcia pracy. Niezdolność ta dotyczy jednak pracy na określonych stanowiskach, tj. monter, pakowacz, ślusarz, ze względu na uszkodzony bark lewej ręki. Oznacza to, że skarżący jest zdolny do podjęcia zatrudnienia w innych charakterze. Co istotne
w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym zarówno z 2020 r. jak i z 2021 r. skarżąc oświadczył, że jego sytuacja zdrowotna jest dobra oraz nie podał schorzeń.
Należy podzielić stanowisko skarżącego, że katalog przesłanek umorzenia należności wskazany w § 3 Rozporządzenia ma charakter otwarty. W ocenie Sądu
w stanie faktycznym sprawy brak jest jednak okoliczności nadzwyczajnych, wyjątkowych przypadków, wpisujących się, w otwarty katalog sytuacji, umożliwiających przyznanie ulgi w spłacie zobowiązań publicznoprawnych. Za taką okoliczność nie można uznać pobytu skarżącego w zakładzie karnym. Jest to bowiem skutek podejmowanych przez niego decyzji, a nie nieszczęśliwych zdarzeń na które nie miał on wpływu. Naruszając prawo skarżący musi liczyć się z negatywnymi tego konsekwencjami, a uznanie, że pozbawienie wolności i związana z tym niemożność osiągania w tym czasie dochodów uzasadniają zwolnienie skarżącego z obowiązku opłacenia zaległych składek byłoby swego rodzaju premiowaniem jego niewłaściwego postępowania. Co istotne, i na co zasadnie organ zwrócił uwagę, sytuacja ta ma jedynie przejściowy charakter i z tego też względu nie byłoby zasadne definitywne rezygnowanie przez ZUS z dochodzenia omawianych zaległości.
Odnosząc się do zarzutu przedawnienia dochodzonych przez organ należności składkowych należy wskazać, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, na okoliczność zawieszenia biegu terminu przedawnienia, tj. wszczęcie postępowania egzekucyjnego (art. 24 ust. 5b. u.s.u.s.). Skuteczność zastosowania tego środka
w kontekście zawieszenia biegu terminu przedawnienia nie podlega natomiast kontroli Sądu w sprawie, której przedmiotem jest umorzenie składek. Kwestia kontroli decyzji rozstrzygających o wymagalności należności, w tym także przedawnieniu, została co do zasady zastrzeżona dla właściwości sądów powszechnych jako sprawa z zakresu ubezpieczenia społecznego w znaczeniu materialnoprawnym. Pozostaje ona zatem poza zakresem sprawy sądowoadministracyjnej, w rozumieniu art. 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Ewentualne wątpliwości dotyczące wymagalności obowiązku opłacenia należności, objęcia czy wyłączenia z ubezpieczeń społecznych, a także przedawnienia, mogłyby być podstawą zainicjowania przez zainteresowanego odrębnego postępowania
w zakresie ustalenia obowiązku, określenia wysokości tych należności i okresów ich powstania (tak NSA w wyroku z 25 czerwca 2020 r. sygn. akt I GSK 83/20; dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Podsumowując Sąd stwierdził, że Zakład przeprowadził postępowanie zgodnie z art. 153 ustawy p.p.s.a., stosując się do wytycznych zawartych w wyroku WSA
w K. z [...] r. sygn. akt I SA/Ke [...]. Przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami prawa, w szczególności art. 7 i 77 § 1 k.p.a., tj. dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w oparciu o cały zebrany w sprawie i wyczerpująco rozpatrzony materiał dowodowy. Następnie dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod wskazane wyżej przepisy prawne. Zajęte stanowisko Zakład przedstawił w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Samo zaś niezadowolenie skarżącego z treści wydanego rozstrzygnięcia nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa.
W świetle powyższych okoliczności, wywodów i rozważań, zarzuty skargi należy uznać za nieuzasadnione. W konsekwencji, zdaniem Sadu, skarżący nie miał racji
w zasadniczych kwestiach spornych, rację miał natomiast ZUS we wszystkich aspektach kontrolowanej sprawy. Wbrew twierdzeniom skarżącego, rozstrzygnięcie ZUS, uznać należy zatem za prawidłowe. Odmienne stanowisko skarżącego, co do zasadności działania ZUS nie daje natomiast podstaw do uznania, że zaskarżone rozstrzygnięcie jest nieprawidłowe. Rozpoznając niniejszą sprawę nie dopatrzono się również innych naruszeń prawa, które mogłyby uzasadnić uchylenie zaskarżonej decyzji (art. 134 ustawy p.p.s.a.).
Niezależnie od powyższego Sąd zauważa, że każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do wystąpienia z ponownym wnioskiem
o umorzenie zaległości, bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i - jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z [...] r. w sprawie o sygn. akt III SA 398-399/99 - zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie zmianie.
Z powyższych względów Sąd w punkcie 1 wyroku, na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a., oddalił skargę. Z kolei na podstawie art. 250 § 1 ustawy p.p.s.a. w związku
z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U.2019.68) Sąd, w punkcie 2 wyroku, przyznał radcy prawnemu kwotę 295,20 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.