I SA/Ke 423/24

I SA/Ke 423/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-11-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Andrzej Mącznik /sprawozdawca/
Artur Adamiec /przewodniczący/
Magdalena Chraniuk-Stępniak
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 497
art. 31, art. 59 par. 1 pkt 8, 9, art. 28, art. 24 ust. 4, 5, 6, 5b,
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2011 nr 232 poz 1378
art. 11 pkt1 lit a
Ustawa z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców.
Dz.U. 2024 poz 146
art. 93 ust. 2
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 475
art. 107 ust. 1
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1 pkt 2, 1, 3,
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak Asesor WSA Andrzej Mącznik (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Celestyna Niedziela po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2024 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lipca 2024 r. nr UP-536/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z 3 czerwca 2024 r. nr 1170/2024.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład, organ) decyzją z 25 lipca 2024 r. nr UP-536/2024 wydaną dla K. B. (wnioskodawczyni, skarżąca) utrzymał w mocy decyzję tego organu z 3 czerwca 2024 r. nr 1170/2024 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 19 882,40zł, w tym:
- z tytułu ubezpieczenia społecznego za okres 12/2016 – 06/2017, 02/2020 – 08/2020 w łącznej kwocie 8 680,71 zł,
- z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego za okres 10/2016 – 06/2017, 08/2020 w łącznej kwocie 5 069,87 zł,
- na Fundusz Pracy za okres 10/2016 – 01/2017, 06/2017, 02-08/2020 w łącznej kwocie 872,82 zł.
Organ wyjaśnił, że 2 kwietnia 2024 r. wpłynął wniosek K. B. o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.
Po wydaniu decyzji z 3 czerwca 2024 r., we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wskazała, że wydana decyzja jest nieprawidłowa, bowiem organ nie wziął pod uwagę jej sytuacji materialnej, jak również aspektu społecznego uwzględniającego odmowę wniosku. Wyjaśniła, że podjęte przez Zakład działania w postaci zajęcia wypłaty wynagrodzenia z umowy zlecenia spowodowało pozbawienie jej możliwości zaspokojenia niezbędnych, podstawowych potrzeb życiowych i dalszego funkcjonowania. Dodała, że jej jedynym źródłem utrzymania było wynagrodzenie z umowy zlecenia wynoszące 500 – 1000 zł netto na miesiąc, a od marca nastąpiło zajęcie 100 % wypłaty, które pozbawiło ją całkowicie samodzielnego funkcjonowania. Argumentowała, że zmuszona była kolejny raz prosić o wsparcie rodzinę i przyjaciół, przez co powiększyła stan zadłużenia. Ponadto wskazała, że nie ma perspektywy na spłatę w przyszłości zadłużenia ze względu na przewlekłą chorobę matki, która uniemożliwia jej samodzielne funkcjonowanie. W najbliższym czasie matka wyjdzie ze szpitala i będzie potrzebowała wsparcia, a fakt ten dodatkowo wpływa na ograniczenie możliwości zarobkowania przez wnioskodawczynię.
Wnioskodawczyni wskazała, że od 1 stycznia 2024 r. jest zatrudniona na podstawie umowy zlecenie u płatnika T. D. i W. R. J. S., z wysokością wynagrodzenia brutto 27,70 zł / godzinę, tj. 20,00 zł / godzinę (od 500,00 zł do 1.000,00 zł), nie pobiera emerytury ani renty, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku/świadczenia z urzędu pracy, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, nie korzysta z innych form pomocy. Wskazała także, że ponosi stałe wydatki: z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 600,00 zł (utrzymanie samochodu), związane z leczeniem w wysokości 500,00 zł (dotyczą leczenia mamy), inne w wysokości 500,00 zł (wynajem i opłaty), prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponadto oświadczyła, że: posiada zobowiązania u osób fizycznych za okres 2021-2024 w kwocie 20.000,00 zł, które są spłacane w miesięcznej wysokości raty wynoszącej od 50,00 zł do 500,00 zł, nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, praw majątkowych, innych składników mienia ruchomego oraz wierzytelności, posiada samochód marki Honda model Jazz, rok produkcji 2004, uzyskuje dochody z tytułu umowy zlecenia, które wynoszą od 500,00 zł do 1.000,00 zł netto (jeśli zwiększy się ilość pacjentów kwota ta może ulec zmianie lub umożliwić zmianę na stałą umowę o pracę), poszukuje dodatkowego stałego zatrudnienia oraz mieszkania do wynajęcia, którego koszt w C. wynosi od 1.500,00 zł do 2.000,00 zł. Wyjaśniła, że prognoza poprawy sytuacji materialnej uzależniona jest od stanu zdrowia jej mamy.
Organ ustalił, że od 1 września 2020 r. wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, od 1 kwietnia 2023 r. jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca umowę zlecenie (podstawy wymiaru składek z tego tytułu kształtowały się następująco: w marcu 2024 r. - 1.746,50 zł; w kwietniu 2024 r . - 1 024,90 zł; w maju 2024 r. - 1.038,75 zł). Wnioskodawczyni posiada samochód osobowy Hondę Jazz z 2004 r., nie jest właścicielem czy współwłaścicielem nieruchomości.
ZUS, dokonując analizy kwestii przedawnienia, uznał że w decyzji z 3 czerwca 2024 r. prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.
Organ powołał następnie treść art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497), zwanej dalej "u.s.u.s." i podniósł, że przesłanka wymieniona w punkcie 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s nie zachodzi, ponieważ nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Jednakże nie wystąpiła przesłanka braku majątku podlegającego egzekucji, ponieważ wnioskodawczyni posiada dochód z umowy zlecenia, z której co miesiąc egzekwowane są środki finansowe na poczet należności z tytułu składek. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi także w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67), wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł.
Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi - naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Należności figurujące na koncie wnioskodawczyni s dochodzone w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora Zakładu z zajętej wierzytelności z tytułu wynagrodzenia, z którego regularnie dokonywane są potrącenia egzekucyjne. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie się toczy, nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.
Ponieważ wobec wnioskodawczyni nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Następnie organ powołał treść § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem". W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdził, że nie ma on zastosowania, ponieważ wnioskodawczyni nie prowadzi już działalności gospodarczej.
Oceniając wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia, stwierdził, że brak podstaw do przyjęcia, że stan zdrowia uniemożliwia wnioskodawczyni uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem Zakładu. Wskazał, że: matka wnioskodawczyni od wielu lat choruje na zaburzenia afektywne dwubiegunowe, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym mowa jest o potrzebie wsparcia, terapii i opieki. Ponadto była wielokrotnie hospitalizowana. Przytoczył twierdzenia wnioskodawczyni, że stan zdrowia matki po śmierci jej męża uległ znacznemu pogorszeniu i ulega nagłym, trudnym do przewidzenia zmianom, a także że od kilku tygodni mama wnioskodawczyni przebywa w szpitalu psychiatrycznym w Morawicy, a ponadto, że w trakcie przerw w hospitalizacji, w miarę swoich możliwości, wnioskodawczyni opiekuje się mamą - co wpływa na jej możliwości zarobkowe. Organ uznał, że wnioskodawczyni nie udowodniła, że nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Zakład wyjaśnił, że nie neguje problemów zdrowotnych matki wnioskodawczyni i sprawowanej nad nią opieki. Uznał, że są one utrudnieniem w codziennej egzystencji wnioskodawczyni, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Podniósł, że z przedstawionych w toku postępowania informacji nie wynika, aby wnioskodawczyni sprawowała całodobową opiekę nad mamą. Tym bardziej, że jak ustalił, E. K. mieszka pod adresem: Ć., ul. [...], natomiast wnioskodawczyni wykazuje adres: C., ul. [...]. Zatem, zdaniem organu, sprawowana pomoc, na którą powołuje się wnioskodawczyni, nie może być świadczona codziennie przez całą dobę. Nie sposób więc uznać, że sprawowana opieka uniemożliwia wnioskodawczyni pozyskiwanie dochodu. Tym bardziej, że jest aktywna zawodowo - zatrudniona na podstawie umowy zlecenia. Organ zaznaczył, że w zakresie pomocy jaką udziela wnioskodawczyni mamie, podziela stanowisko, że rodzice i dzieci powinni wspierać się wzajemnie, co wynika nie tylko z powodów moralnych i norm przyjętych przez społeczeństwo, ale i z przepisów prawa. Zauważył przy tym, że pomoc rodzicowi znajdującemu się w potrzebie należna jest od wszystkich dzieci, a jak wynika z ustaleń organu wnioskodawczyni ma dwóch braci.
Organ wskazał, że ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.
Zakład wyjaśnił, że ustalił fakt zgłoszenia wnioskodawczyni od 1 kwietnia 2023 r. do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoby wykonującej umowę zlecenie. Podstawy wymiaru składek z tego tytułu kształtowały się następująco: w marcu 2024 r. - 1.746,50 zł (około 1.260,95 zł), w kwietniu 2024 r. - 1.024,90 zł (około 739,92 zł), w maju 2024 r – 1.038,75 zł (około 750,22 zł). Zatem średniomiesięczny dochód wnioskodawczyni wyniósł około 917,03 zł. Przyjął, że wnioskodawczyni prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Wyjaśnił, że minimum socjalne ustalone 28 czerwca 2024 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w I kwartale 2024 r. dla 1 osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 1.773,44 zł. Natomiast minimum egzystencji ustalone 6 kwietnia 2024 r., również na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za 2023 r. dla 1 - osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi 901,04 zł.
Biorąc pod uwagę otrzymywany dochód w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni, które kształtuje się znacznie poniżej wskazanego kryterium minimum socjalnego, lecz na poziomie minimum egzystencji, organ wskazał, że niezrozumiałym jest dla niego fakt nieposzukiwania zatrudnienia oferującego wynagrodzenie umożliwiające zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych. Zdaniem Zakładu wskazana sytuacja niewątpliwie wpływa negatywnie na domowy budżet wnioskodawczyni, ale organ nie znajduje jej racjonalnego uzasadnienia. Niezasadne jest bowiem zwalnianie wnioskodawczyni z obowiązku uregulowania ustawowych należności z tytułu składek z uwagi na jej trudną sytuację życiową – obciążanie organu konsekwencjami prywatnych decyzji wnioskodawczyni.
Organ dostrzegł także, że pomimo uzyskiwanego dochodu na poziomie minimum egzystencji, wnioskodawczyni nie korzysta ze wsparcia finansowego w formie zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej. Organ ocenił, że podnoszona przez wnioskodawczynię argumentacja związana z trudną sytuacją materialną jest spowodowana rodzajem zatrudnienia. Stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby w dążeniu do osiągania dochodów, umożliwiających spłatę zaległości i codzienną egzystencję, podejmowała jakiekolwiek skuteczne starania. Dodał, że kierując się doświadczeniem życiowym, jak również realiami życia, budzą jego wątpliwości informacje podane przez wnioskodawczynię. W ocenie Zakładu zadeklarowany stan majątkowy jest niejednoznaczny, ponieważ wnioskodawczyni nie wykazała i nie udowodniła, skąd bierze środki finansowe na utrzymanie i pokrycie zobowiązań w wysokości 1.100,00 zł oraz leczenie mamy w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Wskazał, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz, że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Wyjaśnił także, że osoba, która zwraca się o umorzenie należności z tytułu składek, musi mieć świadomość, że jednocześnie decyduje się na wykazanie braku środków po swojej stronie, nie tylko poprzez złożenie oświadczenia, ale poparcie tego oświadczenia stosownymi dokumentami. Natomiast rolą organu jest ocena, czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zdaniem organu w niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wyjaśniła i nie udokumentowała istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację materialnobytową. W toku postępowania kwestia definitywnego braku możliwości spłaty należności z tytułu składek nie została dowiedziona. Tym bardziej że, jak zaznaczył Zakład, wnioskodawczyni opłaca zobowiązania finansowe u osób fizycznych w wysokości dobrowolnych wpłat od 50,00 zł do 500,00 zł. Podniósł, że zobowiązania cywilnoprawne, przy ustalaniu preferencji spłaty powinny zajmować miejsce drugorzędne, a w pierwszej kolejności powinny być regulowane zobowiązania publicznoprawne.
Wskazał, że nie może uznać, aby sytuacja wnioskodawczyni miała charakter trwały i pogłębiający się. Trudna aktualnie sytuacja osoby zobowiązanej nie wyklucza bowiem możliwości jej poprawy w przyszłości. Argumentował, że wnioskodawczyni obecnie ma 37 lat, a do osiągniecia wieku emerytalnego zostały jej jeszcze 23 lata, zatem można przypuszczać, że będzie na przestrzeni lat aktywna zawodowo. W konsekwencji daje to, w ocenie organu, pozytywną prognozę na spłatę zadłużenia. Organ wyjaśnił, że praca na podstawie umowy zlecenia jest świadomym sposobem zarobkowania - świadomym wyborem i osiąganie z tego tytułu niskich dochodów nie może stanowić przestanki do umorzenia należności z tytułu składek. Wskazał, że pasywna postawa wnioskodawczyni w zakresie uzyskiwania dochodów niezbędnych do utrzymania nie może być przesłanką do umorzenia należności z tytułu składek, nawet w przypadku sprawowania opieki nad matką.
Skargę na decyzję Zakładu złożyła K. B..
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
I. przepisów postępowania:
a/ art. 6, art. 7, art. 7a § 1 i art. 9 k.p.a. przez wydanie decyzji o charakterze subiektywnym, a nie obiektywnym oraz rozstrzygającej ewentualne wątpliwości sprawy na korzyść organu, a nie na korzyść skarżącej oraz prowadzenie postępowania pod z góry przyjętą tezę o braku przesłanek do umorzenia zaległości w składach na ubezpieczenie społeczne;
b/ art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieodniesienie się do wszystkich zarzutów, twierdzeń i dowodów złożonych przez skarżącą w toku postępowania z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co skutkowało wydaniem decyzji w oparciu o nie całokształt materiału dowodowego, a li tylko w oparciu o subiektywne "odczucie" organu;
c/ art. 8 i art. 15 oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. poprzez "pozorne" ponowne rozpoznanie sprawy, w sytuacji w której organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powielił stanowisko zaprezentowane w decyzji z dnia 3 czerwca 2024 r., dokonując li tylko jego uzupełnienia w niewielkim zakresie;
d/ art. 11 w zw. z art. 77, art. 80, art. 81a § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. przez brak wyjaśnienia, w oparciu o jakie przepisy prawa wydana została decyzja utrzymująca w mocy decyzję o odmowie umorzenia skarżącej zaległości w składach na ubezpieczenie społeczne;
II. przepisów prawa materialnego:
a/ art. 28 ust. 2 u.s.u.s. w związku z art. 28 ust. 3 pkt. 6 u.s.us. przez uznanie, że w sprawie nie zachodzi sytuacja umożliwiająca organowi zastosowanie ulgi w postaci umorzenia zaległości w składach na ubezpieczenie społeczne, pomimo tego że przedłożone przez skarżącą dokumenty oraz złożone oświadczenia pozwalają na uznanie, że została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt. 6.;
b/ art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z art. 32 u.s.u.s i w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia przez uznanie, że pomimo wykazanej przez skarżącą sytuacji majątkowej tj. uzyskiwania dochodów na poziomie 500 - 1000 zł., miesięcznych kosztów utrzymania przewyższających kwotę skromnego dochodu, ciążących na skarżącej zobowiązaniach prywatnoprawnych w kwocie przekraczającej 20 000 zł. (dwadzieścia tysięcy złotych), nieposiadania przez skarżącą żadnego majątku, konieczności sprawowania przez skarżącą osobistej opieki nad chorą matką, skarżąca nie wykazała, że ze względu na swój stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić zaległych składek, gdyż - w ocenie organu nie wywoła to dla skarżącej i jej rodziny ciężkich skutków, co jest oczywiście sprzeczne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a także niewzięcie pod uwagę bezspornej okoliczności opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny - matką skarżącej.
Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zobowiązanie organu do wydania decyzji o umorzeniu zaległości skarżącej. Wniosła także o dopuszczenie dowodu z dokumentu - oświadczenia braci skarżącej o braku możliwości sprawowania przez nich opieki nad chorą matką skarżącej, ergo obciążenia li tylko skarżącej kosztami związanymi z opieką na chorą matką, co pogłębia stan niewypłacalności skarżącej, zaznaczając że dokumenty zostaną złożone w terminie 14 dni od dnia nadania skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
W uzasadnieniu skargi argumentowała, że organ nie wskazał jaka kwota zaległości została zaspokojona oraz w jakim okresie skuteczność egzekucji miała miejsce. Organ nie wskazał także, czy nadal zaległości w toku egzekucji są zaspokajane, co mogłoby "zburzyć" tok narracji organu, albowiem jak wskazywała skarżąca, umowa zlecenia została z nią przez Zleceniodawcę, właśnie z uwagi na wszczęcie egzekucji przez Zakład, rozwiązana, co pozbawiło ją jedynego źródła skromnych dochodów. Dodała, że nie ma żadnego majątku, uzyskiwane sporadycznie dochody nie pozwalają jej na samodzielne zaspokajanie potrzeb jej, jak i jej rodziny. Skarżąca, aby w miarę normalnie funkcjonować i nade wszystko opiekować się swoją chorą matką, kupując jej chociażby niezbędne leki, zmuszona została m.in. przez działania organu do zaciągania zobowiązań prywatnoprawnych od rodziny i znajomych. Obawia się, że może mieć duży problem ze spłatą także i tych zobowiązań, a jednakowoż bez tych środków nie miałaby możliwości ani zakupu jedzenia, ani tym bardziej leków dla chorej matki.
Za zupełnie kuriozalne należy uznać, jej zdaniem, twierdzenie organu, że sprawowanie opieki nad chorą matką, cierpiącą od lat na zaburzenia dwubiegunowo-afektywne, nie ma wpływu na możliwości zarobkowe skarżącej. Wskazywanie, że skarżąca ma dwóch braci, bez zbadania stosunków rodzinnych łączących skarżącą, jej matkę z braćmi oraz ich sytuację majątkową i co za tym idzie uzasadnianie decyzji odmownej także i tym faktem, po raz kolejny pokazuje, jak przedmiotowo organ traktuje osoby ubezpieczenie w systemie ubezpieczeń społecznych. Wskazała, że argument o 23 latach składkowych do osiągnięcia wieku emerytalnego, to życzeniowe twierdzenie organu, pozostające w rażącej sprzeczności z przepisami prawa, na podstawie których organ winien rozpatrywać indywidualną sprawę.
W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie.
Na rozprawie 14 listopada 2024 r. Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu wskazanego w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2024.1267), dalej jako "p.u.s.a." i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2024.935), dalej jako "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 p.u.s.a. umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c").
Skarga jest zasadna, albowiem zdaniem sądu, zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z 3 czerwca 2024 r. naruszają przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja Zakładu z 25 lipca 2024 r. nr UP-536/2024 utrzymująca w mocy decyzję tego organu z 3 czerwca 2024 r. nr 1170/2024 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 19 882,40 zł. Z uzasadnienia decyzji Zakładu z 3 czerwca 2024 r. wynika, że wymagane należności dotyczą nieopłaconych składek na: ubezpieczenia społeczne -za okres od grudnia 2016 r., zdrowotne – za okres od października 2016 roku oraz Fundusz Pracy - za okres od października 2016 roku (str. 1 tej decyzji).
W pierwszej kolejności podniesienia wymaga, że zdaniem sądu, postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy może być bowiem prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie ich uiścić. Umorzenie może dotyczyć więc tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie objętych wnioskiem kwot z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości.
Z powyższego wynika, że ocena, czy doszło do przedawnienia objętych wnioskiem zaległości jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości, czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania (por. wyrok NSA z 12 stycznia 2017 r., II GSK 4359/16 i powołane w nim orzecznictwo NSA, ten i przywołane w dalszej części uzasadnienia wyroki dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W świetle silnie ugruntowanego orzecznictwa NSA nie budzi również wątpliwości, że sądy administracyjne posiadają kognicję do kontroli, w ramach badania decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, przedawnienia tychże składek (por. wyroki NSA z: 14 sierpnia 2024 r., I GSK 833/23; 22 sierpnia 2024 r., I GSK 1005/23).
W wyroku z 28 sierpnia 2024 r. (I GSK 1125/23) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał wprost, że jakkolwiek przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, nie może być badanie zadłużenia a jedynie ustawowe podstawy umorzenia należności, to jednak w postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek organ powinien odnosić się do konkretnej kwoty tych należności weryfikowalnej na podstawie wiarygodnych dokumentów. Przypomniał także, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić.
Oznacza to, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne.
Według Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczności związane z ustaleniem, czy mamy w odniesieniu do każdej konkretnej należności do czynienia z jej przedawnieniem, czy też nie, są na tyle istotne w sprawie, że powinny być elementem uzasadnienia zaskarżonej decyzji, gdyż obejmują kluczowe ustalenia w zakresie stanu faktycznego sprawy.
Ustalenia, co do istnienia należności składkowych, powinny być zatem poczynione w pierwszej kolejności i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości z tytułu składek w rozumieniu art. 28 u.s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia. Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być bowiem wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że objęte wnioskiem skarżącej (oraz wynikające z treści decyzji) należności z tytułu składek dotyczą okresów składkowych, poczynając od października 2016 roku. Stąd, mając na względzie okres ich powstania, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku o umorzenie zaległości, zobowiązany był w pierwszej kolejności zbadać, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie, aby następnie mogły być zweryfikowane przez sąd, powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji oraz – co istotne – potwierdzone w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
Wskazać należy, że termin przedawnienia wskazany w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. ulegał zmianom. Od 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 11 pkt 1 lit.a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378, dalej ustawa nowelizująca) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat (uprzednio okres ten wynosił 10 lat), licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.
Z treści art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 146; z późn. zm.) wynika, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne ulegają przedawnieniu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych.
Odnośnie składek na Fundusz Pracy, to ma do nich również zastosowanie termin przedawnienia odnoszący się do składek na ubezpieczenie społeczne. Wynika to z treści art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (obecnie t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 475; z późn. zm.).
W myśl zaś obecnie obowiązującego art. 32 u.s.u.s. do składek na ubezpieczenie zdrowotne m.in. w zakresie ich poboru, egzekucji, stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
Należy nadto zwrócić uwagę, iż przepisy art. 24 ust 5-6 u.s.u.s. przewidują zdarzenia, których zaistnienie powoduje przerwanie bądź zawieszenie biegu terminu przedawnienia.
Uzasadnienia obu wydanych w sprawie decyzji nie zawierają jednak dostatecznych ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia - podane przez organ okoliczności wynikające z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., a dotyczące zawieszenia biegu terminu przedawnienia w związku z prowadzonym od 10 stycznia 2022 r. postępowaniem egzekucyjnym nie zostały potwierdzone w złożonym do sądu materiale dowodowym sprawy, co sprawia, że decyzje takie uchylają się w tym zakresie spod kontroli sądu. Pominięcie tego zagadnienia lub omówienie go w sposób niepełny i niedający się zweryfikować, stanowi o istotnej wadliwości podjętych decyzji.
W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że jeżeli organy wiążą skutki prawne w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia z wszczęciem postępowania w sprawie wydania decyzji o podleganiu do ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, czy też z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, abolicją lub wpisem hipoteki przymusowej, to do akt sprawy należy dołączyć (odpisy albo oryginały) zawiadomień o wszczęciu postępowania, wydanych decyzji, upomnień, dowody ich doręczenia, czy wpisów do hipoteki, by sąd mógł zweryfikować skuteczność tych czynności (tak m. in. WSA w Krakowie w prawomocnym wyroku: z 26 października 2021 r., I SA/Kr 1156/21, z 18 lipca 2024 r., III SA/Kr 297/24; podobnie WSA w Bydgoszczy w prawomocnym wyroku z 18 maja 2021 r., I SA/Bd 243/21).
Z uzasadnień decyzji oraz dołączonego do nich materiału dowodowego sprawy, nie wynikają konieczne w niniejszej sprawie ustalenia organu pozwalające stwierdzić, w jakiej wysokości należności są wymagalne, choć istnieją wątpliwości, czy częściowo nie wygasły.
Organ w kwestii upływu terminu przedawnienia zaległości oraz istnienia ewentualnych okoliczności mających wpływ na jego bieg, cytując art. 24 ust 5b u.s.u.s. podał, że należności figurujące na koncie są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Bieg terminu przedawnienia został zawieszony z uwagi na wdrożone postępowanie egzekucyjne od 10 stycznia 2022 r. (str. 3 decyzji z 3 czerwca 2024 r.). Z kolei w zaskarżonej decyzji (str. 4) wyjaśnił, że dokonał ponownej analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 3 czerwca 2024 r. nr 1170/2024 prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.
Należy w tym miejscu podkreślić, że wystąpienie przesłanek z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. nie zostało w żaden sposób potwierdzone w aktach administracyjnych sprawy. Akta te nie zawierają bowiem żadnych dokumentów źródłowych – tytułów wykonawczych z dowodami ich doręczeń, czy dokumentów związanych z toczącym się postępowaniem egzekucyjnym. Braki w tym zakresie mogą wskazywać na wadliwe ustalenia stanu faktycznego dotyczące wysokości należności z tytułu składek, których dotyczy wniosek. Jest to istotne o tyle, że wniosek o umorzenie i rozstrzygnięcia w sprawie dotyczą także składek od października 2016 r., czyli w okresie kiedy obowiązywał ich 5 – letni termin przedawnienia liczony od dnia, w którym składka stała się wymagalna, a z informacji organu wynika, że postępowanie egzekucyjne wszczęto 10 stycznia 2022 r., co daje podstawę, by przyjąć przedawnienie należności za 2016 rok.
Wydane w sprawie decyzje zostały więc oparte na niepełnym materiale dowodowym, który nie pozwala na jednoznaczną ocenę kwestii związanej z przedawnieniem całości należności objętych wnioskiem skarżącej.
Sąd nie kwestionuje, że decyzje w sprawie umorzenia należności składkowych mają charakter decyzji uznaniowych. Wymaga jednak podkreślenia, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Jak wskazano wyżej ustalenie, czy doszło do przedawnienia całości należności jest istotną okolicznością stanu faktycznego, która w pierwszej kolejności winna podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości. Nadto wynikające z powyższych ustaleń wnioski winny znaleźć odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym, tak aby ich prawidłowość mogła zostać skontrolowana przez sąd. Stwierdzenie przedawnienia danych należności powoduje bowiem bezprzedmiotowość merytorycznego rozstrzygania w zakresie ich umorzenia.
Jako niewystarczające w zakresie wyżej opisanych obowiązków organu należy ocenić dołączenie do akt sprawy informacji o stanie należności z tytułu składek oraz informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Jakkolwiek zawierają one informacje o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, to są one ogólne i w żaden sposób nie pozwalają na właściwą ocenę zaistnienia bądź nie w kontrolowanej sprawie okoliczności skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia wszystkich należności składkowych. Zauważyć bowiem należy, że dane z nich wynikające nie zostały poparte jakimkolwiek materiałem dowodowym pozwalającym na ocenę zajętego przez organ stanowiska w tym zakresie. Ustalenie tych okoliczności względem konkretnych – objętych wnioskiem – zaległych należności było natomiast niezbędne dla oceny możliwości merytorycznego orzekania w przedmiocie ich umorzenia.
Naruszono tym samym przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez brak jednoznacznego ustalenia, czy i ewentualnie które spośród należności objętych wnioskiem o umorzenie uległy przedawnieniu w kontekście przepisów art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Organ nie dokonał stosownej analizy przedawnienia w odniesieniu do poszczególnych należności z tytułu składek. Tym samym zagadnienie dotyczące przedawnienia należności składkowych skarżącej nie zostało wyjaśnione w stopniu pozwalającym na jednoznaczne przyjęcie, że są one wymagalne.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, okoliczność ta winna być wyjaśniona jako pierwsza. Co do zasady sąd winien bowiem kontrolować prawidłowość działania organu administracji, a nie zastępować go w tym działaniu, w tym także w zakresie obliczania terminu przedawnienia należności na gruncie konkretnego stanu faktycznego.
Odnosząc się do meritum sprawy – gdyby istotnie należności składkowe nie uległy przedawnieniu, przywołać należy treść art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Zgodnie z tymi przepisami, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Sąd podziela stanowisko organów, że nie zachodzi żadna z przesłanek określonych w ust. 3.
Zauważyć jednak należy, że art. 28 u.s.u.s. zawiera także ust. 3a, stanowiący, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Zasady umarzania należności w tym trybie określa wskazane już rozporządzenie. Zgodnie z jego § 3:
1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przytoczonych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., II GSK 141/07, wyrok NSA z 25 października 2018 r., I GSK 1992/18, wyrok NSA z 16 lutego 2022 r., I GSK 1237/21). Kontroli sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
O ile należy zgodzić się z organem, że w odniesieniu do skarżącej nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, gdyż skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, o tyle – zdaniem sądu – ocena organu, że nie zachodzą przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia jest dowolna i nie wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego.
Oceniając przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, organ orzekł, dysponując jedynie dowodami wskazującymi na ciężką chorobę matki skarżącej (wymagającą stałej opieki i codziennego nadzoru), różne miejsca zamieszkania skarżącej (Częstochowa) i jej matki (Ćmielów) i twierdzenia skarżącej o sprawowaniu przez nią opieki nad chorą matką.
W postępowaniu przed sądem administracyjnym skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu - oświadczenia braci skarżącej o braku możliwości sprawowania przez nich opieki nad chorą matką skarżącej, ergo obciążenia li tylko skarżącej kosztami związanymi z opieką na chorą matką, co pogłębia stan niewypłacalności skarżącej, zaznaczając że dokumenty zostaną złożone w terminie 14 dni od dnia nadania skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, czego jednak nie uczyniła. Sąd nie uwzględnił zatem wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu wskazanego w skardze.
Niemniej w aktach sprawy znajduje się oświadczenie z 6 maja 2024 r. stanowiącym dodatkowe informacje, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku (załącznik nr 1), w którym skarżąca wskazała, że od czasu do czasu pomieszkuje u mamy. Oświadczyła, że ze względu na niestabilny stan mamy, trudno było jej podjąć pracę na stałą umowę. W trakcie przerw w hospitalizacji matki, skarżąca w miarę swoich możliwości opiekuje się matką. Dodała, że w miarę możliwości podejmuje dorywcze prace bez stałej umowy. W umowie zlecenia nr 1/01/2024 zawartej 28 grudnia 2023 r. w C. jako swój adres zamieszkania skarżąca podała Ć. ul. [...] (czyli również adres zamieszkania matki). Pomimo wieloletniego leczenia mamy oraz częstych i przedłużających się je pobytów w szpitalu, stan jej zdrowia nie ulegał stałej i długotrwałej poprawie. Zdaniem sądu choroba matki skarżącej – zaburzenia dwubiegunowo – afektywne oraz wskazane przez nią okoliczności (ograniczone możliwości zarobkowania związane z koniecznością opieki nad matką i ponoszeniem kosztów jej leczenia) wskazują na wyjątkowe okoliczności, które mogą mieć wpływ na możliwość podjęcia stałej pracy przez skarżącą i uzyskania z tego tytułu dochodu. Sąd zauważa w tym miejscu, że z jednej strony organ nie neguje problemów zdrowotnych matki skarżącej i sprawowanej nad nią opieki, z drugiej przyjmuje, że sprawowana opieka nie może być świadczona codziennie (str. 8 zaskarżonej decyzji). Tymczasem z karty leczenia szpitalnego matki skarżącej wynika okres pobytu na oddziale (od 28 października 2022 r. do 29 czerwca 2023 r.), fakt hospitalizowania po raz kolejny, stan zdrowia wymagający nadzoru w zakresie odżywiania, utrzymania higieny, wydalania, ruchu, podawania i przyjmowania leków, planowania i organizacji dnia/czasu wolnego, co wpisuje się w okoliczności wskazane przez skarżącą o tym, że opiekuje się matką w trakcie przerw w hospitalizacji i z tego względu trudno jej podjąć pracę na stałą umowę.
W ocenie sądu nie jest prawidłowa ocena przesłanki określonej na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Z regulacji tej wynika potrzeba zabezpieczenia niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że jej podstawowe potrzeby będą zaspokojone. Sąd przyjmuje jako własny pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (prawomocny wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21). Ponadto przy ocenie tej przesłanki należy także wziąć pod uwagę, czy trudności płatnicze osoby zobowiązanej mają charakter okresowy, czy też trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej. Należy w tym miejscu wskazać, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jej jedynym źródłem dochodu jest wynagrodzenie z dorywczych prac.
Oceniając przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ miał obowiązek skonfrontowania bieżącej sytuacji majątkowej skarżącej z wysokością zaległej należności, przy uwzględnieniu warunków ekonomicznych istniejących podczas rozpatrywania wniosku. Dla ustalenia sytuacji bytowej strony skarżącej nie wystarczyło wskazać wysokość dochodów i wydatków, odnosząc dochód do wysokości określającej: minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego i minimum egzystencji dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego, co doprowadziło do przyjęcia przez organ, że w niniejszej sprawie niezrozumiałym jest dla niego fakt nieposzukiwania zatrudnienia oferującego wynagrodzenie umożliwiające zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych. Taka ocena nie zyskała akceptacji sądu, albowiem nastąpiła bez rozważenia wszystkich istotnych w tym względzie okoliczności. Konieczne było uwzględnienie, że w realiach sprawy choroba matki skarżącej może ograniczać ją w podjęciu stałego wynagrodzenia. Organ nie wziął także pod rozwagę konsekwentnych twierdzeń skarżącej, że jest zmuszona uzyskiwać pożyczki u znajomych i rodziny, aby zaspokoić niezbędne potrzeby życiowe. Z doświadczenia życiowego wynika, że w takich sytuacjach nie sporządza się pisemnych umów pożyczki. W tym kontekście nieuprawniona jest ocena organu, że zadeklarowany stan majątkowy jest niejednoznaczny, ponieważ skarżąca nie wykazała i nie udowodniła skąd bierze środki finansowe i pokrycie zobowiązań w wysokości 1.100,00 zł oraz leczenie mamy w wysokości 500,00 zł.
Organ tych konsekwentnych twierdzeń skarżącej nie wziął jednak pod uwagę. Tymczasem już samo ustalenie, że dochody skarżącej są na poziomie minimum egzystencji świadczy o tym, że skarżąca może mieć trudność w zaspokojeniu swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Oczywistym jest przy tym także, że stałymi wydatkami związanymi z utrzymaniem są nie tylko koszty zapewnienia mieszkania oraz związane z tym opłaty eksploatacyjne, czy też koszty związane z leczeniem, lecz także wydatki ponoszone na żywność. Tymczasem organ ograniczył się jedynie do wyliczenia wydatków i dochodów, uznając że podane przez skarżącą informacje budzą wątpliwości, a spłata zobowiązań finansowych u osób fizycznych nie może obywać się kosztem zobowiązań publicznoprawnych. Organ nie wykazał przede wszystkim jaką kwotą po potrąceniach komorniczych dysponuje skarżąca. Wyliczył jedynie jaka była podstawa wymiaru składek do ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego w marcu, kwietniu i maju 2024 r., przyjmując średniomiesięczny dochód w wysokości około 917,03 zł (str. 9 zaskarżonej decyzji). Nie ustalił zatem w pełni zdolności płatniczych skarżącej.
W istocie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest rozważań jak, na tle ustalonego w sprawie stanu faktycznego obejmującego sytuację skarżącej, organ widzi realną możliwość spłaty zadłużenia bez spowodowania zbyt ciężkich skutków w postaci pozbawienia skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne, nie tylko z uwagi na treść § 3 pkt 1 rozporządzenia, ale również ze względu na wymagania stawiane przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80). Należy bowiem podkreślić, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., II GSK 1979/15).
Sąd zaznacza, że ustalenie, iż skarżąca ma zaspokojone wszystkie potrzeby związane z egzystencją i jest w stanie opłacić należności, wymaga odniesienia się do wyników prawidłowo przeprowadzonego postępowania dowodowego w sprawie.
W świetle powyższego uznać należy, że stwierdzenie, iż sposób zarobkowania na podstawie umowy zlecenia jest świadomym wyborem skarżącej i osiąganie z tego tytułu niskich dochodów nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek jest dowolne i nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym.
Jakkolwiek zgodzić należy się z organem, że umarzanie należności z tytułu składek winno mieć charakter wyjątkowy i być zastrzeżone dla szczególnie uzasadnionych przypadków, to przecież nie można wykładać przepisów w sposób, który czyniłby tę instytucję zupełnie martwą. Mimo tego, że umorzenie wiąże się ze zmniejszeniem wpływów do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to przecież ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie rozwiązań, które to umożliwiają i to zarówno do u.s.u.s., jak i rozporządzenia.
Odnosząc się do wniosku skarżącej zawartego w skardze o zobowiązanie organu do wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek, sąd wskazuje, że uprawnienie do umorzenia tych należności posiada jedynie organ. Natomiast jeżeli w ramach dokonywanej kontroli sąd stwierdził, że decyzja narusza prawo, uchyla decyzję w całości lub części, formułując jednocześnie zalecenia do ponownego rozpoznania sprawy.
Wobec powyższego, sąd stwierdził, że organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, tj. kwestii związanych z ewentualnym przedawnieniem części zobowiązań składkowych, jak również poprzez błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego wskutek uznania, że w stanie faktycznym sprawy zapłata zaległości składkowych nie pozbawiłaby skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Ponownie rozpoznając sprawę, organ najpierw oceni kwestię ewentualnego przedawnienia wszystkich składek. Jeśli dojdzie do przekonania, że ono nie nastąpiło, da temu wyraz w decyzji w sposób poddający się weryfikacji przez sąd. Następnie ponownie rozważy możliwość umorzenia zaległości składkowych przy uwzględnieniu przedstawionej wyżej wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Oceni, czy egzekucja tych należności z majątku skarżącej może pozbawić ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a w konsekwencji zmusić do korzystania z pomocy społecznej w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych i innych, z której dotąd nie korzystała. Organ oceni ponownie także zgromadzoną dokumentację medyczną i twierdzenia skarżącej o potrzebie opieki nad chorą matką w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Organ dokona ponownej oceny przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia uwzględniając także dodatkowe informacje, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku (załącznik nr 1 – karta 19 akt administracyjnych nr 1504400.71; nr AIS: 28992). Następnie przedstawi wynik swej oceny w uzasadnieniu decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a., sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji z 3 czerwca 2024 r.