I SA/Ke 393/25

I SA/Ke 393/25 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2025-12-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Agnieszka Banach
Andrzej Mącznik
Magdalena Chraniuk-Stępniak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1267
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 134 par 1, art. 135 i art. 145
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2025 poz 350
art. 28 ust. 2, 3 i 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par 3
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Banach Asesor WSA Andrzej Mącznik Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi J. H.-C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 sierpnia 2025 r. nr UP-606/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 16 lipca 2025 r., nr 1343/2025.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Zakład", "organ") decyzją z 26 sierpnia 2025 r. nr UP-606/2025 na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025 r., poz. 350 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s." utrzymał w mocy decyzję własną z 16 lipca 2025 r. nr 1343/2025 odmawiającą J. H. umorzenia należności wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek po zmarłej matce - M. H. – C..
Zakład podał, że 25 lutego 2025 r. wpłynął wniosek strony o umorzenie ww. należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Organ po przeprowadzeniu postępowania wskazaną powyżej decyzją z 16 lipca 2025 r. nr 1343/2025 odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek. Organ uznał, że nie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Strona nie wykazała też zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego. Nadto wnioskodawca nie wykazał, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Strona nie zgadzając się z ww. decyzją złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym zakwestionowała dokonane ustalenia i ocenę organu. Zarzuciła, że decyzję wydano z naruszeniem zasad bezstronności oraz bez należytego uwzględnienia jej indywidualnej sytuacji życiowej i rodzinnej. Decyzja nie została poprzedzona szczegółowym i rzetelnym rozpoznaniem okoliczności sprawy oraz nie uwzględnia realiów życia codziennego. Wnioskodawca podniósł, że kwota, która pozostaje po opłaceniu rachunków, nie pozwala na uregulowanie zadłużenia oraz zapewnienie podstawowych potrzeb związanych z egzystencją. Zarzucił, że decyzja ma charakter szablonowy i nie zawiera indywidualnej analizy. Spłata zadłużenia może doprowadzić do dalszych długów, utraty mieszkania i wykluczenia społecznego oraz skutkować utratą nieposzlakowanej opinii i zaufania publicznego. Nadto zarzucił, że decyzja podważa zaufanie do organów państwowych. Końcowo zarzucił, że ZUS naruszył art. 2, 30, 31 i 71 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które stanowią o poszanowaniu godności człowieka, ochronie rodziny oraz pomocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej.
Ponownie rozpoznając sprawę i utrzymując decyzję własną Zakład wyjaśnił, że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z renty rodzinnej oraz dodatku dla sierot zupełnych w łącznej wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto oraz nie posiada dochodu z innych źródeł, a także nie pobiera świadczeń z Urzędu Pracy, zasiłków z pomocy społecznej, ani nie korzysta z innych form pomocy. Strona ponosi stałe miesięczne wydatki z tytułu: opłat eksploatacyjnych [...] zł, innych wydatków - [...] zł oraz nie posiada zobowiązań pieniężnych czy wierzytelności. W związku z leczeniem u specjalisty ponosi miesięczne koszty leczenia w kwocie [...]zł. Posiada mieszkanie o pow. 42,25 m2. Nadto nie posiada maszyn, urządzeń, środków transportu oraz innych składników mienia ruchomego. Wnioskodawca jest sierotą zupełną, oboje rodzice nie żyją, stara się nauczyć funkcjonować w nowej sytuacji, zaś przy obecnych dochodach nie będzie w stanie uregulować zobowiązania. Nadto podał, że nie jest w stanie sprzedać mieszkania, które stanowi jedyny jego majątek i miejsce do życia. Organ ustalił, że na podstawie Aktu Poświadczenia Dziedziczenia z 26 sierpnia 2024 r., spadek po M. H. - C., na podstawie własnoręcznego testamentu nabył w całości z dobrodziejstwem inwentarza skarżący.
Analiza sprawy doprowadziła ZUS do wniosku, że w decyzji z 16 lipca 2025 r. prawidłowo ustalono, na podstawie art. 24 ust. 5d u.s.u.s., że przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności z 16 kwietnia 2025 r. osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Zatem nie upłynął termin dochodzenia należności przez ZUS.
Dalej, organ powołał treść art. 28 ust. 2 oraz ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s i podniósł, że przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ zadłużenie nie powstało z tytułu prowadzenia przez spadkobiercę działalności gospodarczej, wniosek dotyczy zaległości, za które odpowiada na podstawie wydanej decyzji o odpowiedzialności. Nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Podał, że nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., albowiem wnioskodawca nie prowadził działalności gospodarczej, z tytułu której powstały zaległości składkowe, ale została na niego przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłej matce oraz nie wystąpiła przesłanka braku majątku podlegającego egzekucji, ponieważ uzyskuje on dochód z tytułu renty rodzinnej oraz jest właścicielem lokalu mieszkalnego. Także przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, albowiem wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. również nie zachodzi, gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzi także przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., gdyż nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Następnie organ powołał treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie". Podał, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Dokonując szczegółowej analizy i omówienia dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o przepisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą. Organ zwrócił jednocześnie uwagę, że minimum socjalne ustalone 30 czerwca 2025 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego w I kwartale 2025 r. zostało określone na kwotę [...]zł. Obecne dochody strony kształtują się na poziomie wyższym od wskazanej kwoty minimum socjalnego, zatem w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja zagrożenia egzystencji. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Koszty bieżących opłat, jak również wyżywienia są stałymi miesięcznymi opłatami, które ponosi większość społeczeństwa. Wydatków tych nie można nazwać nieprzewidywalnymi oraz nadzwyczajnymi i są uzależnione od możliwości finansowych zobowiązanego. Organ podkreślił, że strona nie posiada innych zobowiązań finansowych, zatem jej budżet nie jest dodatkowo obciążony. W konsekwencji organ stwierdził, że w odniesieniu do sytuacji strony nie dostrzega znamion ubóstwa. Nie może również uznać, że jego sytuacja ma charakter trwały i pogłębiający się. Nadto organ podniósł, że strona odziedziczyła lokal mieszkalny oraz jest beneficjentem składek na subkoncie ZUS po zmarłej matce.
W tak ustalonym stanie faktycznym organ uznał, że w niniejszej sprawie trudno doszukać się cech wyjątkowości. Zdaniem ZUS spłata całości należności wraz z odsetkami w formie ratalnej, lub prowadzenie egzekucji ze świadczenia rentowego nie zagrozi egzystencji strony. Powyższe doprowadziło organ do wniosku, że nie zachodzi przesłanka do umorzenia zaległości na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Końcowo w zakresie problemów zdrowotnych wnioskodawcy organ wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia dłużnika całkowicie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wobec ustalonych okoliczności sprawy i pobierania renty rodzinnej nie zachodzi przesłanka wykazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.
Skargę na decyzję Zakładu złożył J. H. - C. zaskarżając ją w całości i wniósł o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu z 16 lipca 2025r.
W treści skargi podniósł, że odziedziczone zadłużenie nie wynika z jego działalności ani winy. Podkreślił, że egzekucja zadłużenia prowadzi do nadmiernego obciążenia i pogorszenia jego sytuacji życiowej, zaś spłata zadłużenia przekracza jego realne możliwości finansowe i zagraża zaspokojeniu podstawowych potrzeb.
Wskazał, że w przypadku osób, które nie prowadziły działalności gospodarczej, lecz odziedziczyły zadłużenie, przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego" ma szczególne znaczenie. Nadmienił, że osoba dziedzicząca zobowiązanie wobec ZUS nie może być traktowana tak samo jak przedsiębiorca.
Zdaniem skarżącego decyzja ZUS narusza przepisy prawa materialnego oraz zasady słuszności i sprawiedliwości społecznej.
W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie.
W dniu 12 listopada 2025 r. skarżący wniósł pismo procesowe stanowiące uzupełnienie skargi. Zarzucił, że decyzję wydano z naruszeniem ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2024 r., poz. 572), dalej "k.p.a.", w szczególności art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a., ponieważ organ nie zebrał i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego oraz pominął istotne okoliczności faktyczne. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ograniczył się wyłącznie do oceny jego sytuacji finansowej, pomijając aspekty rodzinne i życiowe, mimo że zgodnie z informacjami zamieszczonymi na oficjalnej stronie internetowej ZUS pod adresem: https://www.zus.pl/firmy/ulgi/umorzenia/umorzenie-naleznosci, organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli uzna, że dłużnik znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej lub finansowej.
W jego przypadku występują obie te przesłanki, albowiem nie ma obojga rodziców i pobiera rentę rodzinną, co potwierdza jego sytuację życiową oraz ograniczone możliwości finansowe. Wyjaśnił, że uczy się w technikum, co oznacza, że nie osiąga stałych dochodów z pracy, zaś renta rodzinna ma charakter socjalny i nie pozwala na swobodne regulowanie należności wobec ZUS.
Zdaniem strony Zakład mimo posiadania tych informacji, pominął je przy ocenie przesłanek umorzenia, co stanowi naruszenie zasady zaufania obywatela do organu państwa (art. 8 k.p.a.) oraz zasady praworządności. W jego ocenie odmowa bez uwzględnienia okoliczności rodzinnych i statusu osoby uczącej się wprowadza w błąd i narusza zasadę równego traktowania obywateli (art. 32 Konstytucji RP).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Jednocześnie zgodnie z treścią art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009) - dalej powoływana jako u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Sąd wskazuje, że organ administracji rozpatrując wniosek o umorzenie należności działa w ramach uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne charakteryzuje się tym, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru pozytywnego lub negatywnego dla strony rozstrzygnięcia. Przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności organ jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07).
Jednocześnie podkreślić należy, iż sądowa kontrola legalności takich decyzji jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Stwierdzenie przez ustawodawcę, że organ może umorzyć należności, nie oznacza jednak dowolności (por. wyrok NSA z dnia 25 października 2012 r. sygn. II GSK 1545/11). Kontrola Sądu obejmuje zatem przede wszystkim zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, czy ustalone okoliczności faktyczne zostały poddane wnikliwiej i rzetelnej ocenie, a wyciągnięte wnioski przystają w sposób logiczny i spójny do określonych prawem reguł postępowania w tym także prawnych zasad ogólnych określonych przepisami prawa.
Przechodząc do meritum Sąd podziela stanowisko organów, że nie zachodzi żadna z przesłanek określonych w art 28 ust. 3 u.s.u.s.
Co prawda dłużnik główny zmarł, ale pozostawił majątek w postaci nieruchomości, brak danych, aby toczyło się wobec dłużnika postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne, wysokość nieopłaconych składek wynosi kilkanaście tysięcy złotych, a więc przekracza koszty upomnienia, organy egzekucyjne nie stwierdziły w przewidzianym trybie braku majątku, wartość pozostałego majątku jest wyższa, niż wydatki egzekucyjne. Istnieje także następca prawny, na którego przeniesiono odpowiedzialność za zobowiązania składkowe.
Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Zasady umarzania należności w tym trybie określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z treścią jego § 3:
1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
O ile znów należy zgodzić się z organem, że w odniesieniu do strony nie zachodzi przesłanka 2, gdyż strona nie stała się ofiarą klęski żywiołowej i sama działalności gospodarczej nie prowadzi, o tyle - zdaniem Sądu - ocena organów, że nie zachodzą również przesłanki pierwsza i trzecia jest dowolna, a nie swobodna i nie znajduje dostatecznego oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcia ZUS rutynowo i pobieżnie potraktował aktualną sytuację rodzinną, materialną i zdrowotną skarżącego, co najmniej przedwcześnie przyjmując, że w/w przesłanki umożliwiające organowi umorzenie zaległości z tytułu składek nie wystąpiły. Natomiast to właśnie te okoliczności, związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza rodzinną, zdrowotną i majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek.
Oceniając zasadność stanowiska organu należy wskazać, że z normatywnej zasady, że należności z tytułu składek mogą być umarzane, wynika, że obowiązkiem organu jest - niezależnie od tego, czy podejmuje pozytywną albo negatywną decyzję w tym przedmiocie - dokładnie przeanalizować sytuację majątkową (finansową), zdrowotną oraz rodzinną strony oraz wyjaśnić, na czym opiera się prognoza (założenie), że zaległe składki zostaną w przyszłości uregulowane (bądź nie).
W sytuacji, kiedy organ odmawia umorzenia należności, to jego obowiązkiem jest wskazać wyraźnie, co jest podstawą prognozy, że należność będzie przez zobowiązanego uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne ze względu na wymagania stawiane przez przepisy k.p.a. (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80).
Zauważyć też należy, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, w której po uiszczeniu należności z tytułu składek, osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.).
Sąd zauważa, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalny godziwy poziom życia (por wyrok WSA we Wrocławiu z 13 listopada 2024 r., sygn. akt III SA/Wr 308/24). Dokonując porównania sytuacji materialnej wnioskodawcy z wysokością zaległej należności organ powinien zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku (por. wyrok NSA z 17 października 2017 r., sygn. akt II GSK 1498/17).
W ocenie Sądu pojęcie niezbędnych wydatków obejmuje nie tylko wydatki na przeżycie biologiczne, ale także (z uwzględnieniem zasady poszanowania godności człowieka - art. 30 Konstytucji) wydatki na zaspokojenie wszystkich potrzeb, które pozwalają egzystować na minimalnym godnym poziomie, przy zaspokojeniu więzi społecznych. W tym zakresie sąd w pełni akceptuje stanowisko zajęte przez WSA w Rzeszowie w wyrokach z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21 oraz z 2 grudnia 2021 r., I SA/Rz 733/21, w których stwierdzono, że przez pojęcie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych należy rozumieć nie zaspokojenie ich na podstawowym poziomie, ale minimalnie godziwy poziom życia. WSA w Rzeszowie trafnie wyjaśnił, że podstawową rolą pojęć minimum socjalnego i minimum egzystencji w zakresie ich normatywnej wartości jest uwidocznienie, jaka powinna być materialna sytuacja gospodarstw domowych, aby zaspokoić potrzeby członków tych gospodarstw na umownie określonym standardzie poziomu życia. Dla minimum socjalnego jest to standard minimalnie godziwego poziomu życia, a dla minimum egzystencji to standard minimum koniecznego do przeżycia.
W powyższym kontekście organ rozpoznający wniosek strony odwołał się do minimum socjalnego ustalonego dla gospodarstwa pracowniczego w I kwartale 2025r., które wynosiło [...] zł. twierdząc, że dochody skarżącego kształtują się na wyższym poziomie – renta rodzinna wraz z dodatkiem dla sierot zupełnych – [...] zł.netto miesięcznie. Jednakże zauważyć trzeba, że suma wydatków przyjętych przez organ, a obejmujących jedynie opłaty za mieszkanie oraz koszty leczenia wyniosła [...] zł. Zatem skarżącemu, po zapłaceniu w/w wydatków pozostaje kwota [...]zł na pokrycie reszty potrzeb związanych z życiem codziennym obejmującym tak podstawowe potrzeby jak wyżywienie, ubrania, chemię gospodarczą, kosmetyki. Wiedzą powszechną jest – przy obecnym poziomie cen dotyczących podstawowych produktów ze wskazanych dziedzin – że kwota [...]zł nie pokryje nawet części z tych wydatków, nie wspominając o (chociaż sporadycznym) uczestnictwie w jakichkolwiek wydarzeniach kulturalnych.
Organ tymczasem przyjął, że kwota ta jest nie tylko wystarczająca dla utrzymania się przez skarżącego, ale też pozwoli na spłatę zaległości z tytułu składek. Założenie takie jest całkowicie dowolne i pozostaje poza realiami obecnego życia codziennego i związanymi z nim wydatkami. Tym samym dowolne jest założenie organu, że spłata zaległości nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych jego potrzeb życiowych.
Sąd wskazuje też, za wyrokiem WSA w Warszawie z 26 marca 2024 r., sygn. alt V SA/Wa 2253/23, że " (...) wobec brzmienia § 3 ust. 1 rozporządzenia takie wartości odniesienia jak minimum socjalne oraz posiadany majątek nie są jedynymi kryteriami. O ile bowiem mogą być punktem odniesienia przy ocenie przesłanki, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony i członków rodziny (przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1), to z całą pewnością zawężenie się do tego kryterium nie uwzględnia takich okoliczności jak skutki ściągnięcia długu na sytuację osoby, która dopiero rozpocznie pracę w przyszłości. Dlatego też, oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przy wykładni § 3 ust. 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było aby pozostawić organom administracyjnym możliwość umorzenia należności wobec ZUS w sytuacjach szczególnych co nie oznacza wyłącznie braku jakichkolwiek majątkowych możliwości wyegzekwowania długu. Takiemu rozumieniu tego przepisu przeczy bowiem wprost jego treść, lecz istotne jest tutaj realne odniesienie się do skutków możliwej egzekucji dla zobowiązanego i jego rodziny".
W kontekście powyższego organ niedostatecznie rozważył sytuację rodzinną skarżącego, który został w bardzo młodym wieku sierotą i musi samodzielnie prowadzić gospodarstwo domowe, wypełniając obowiązki, którymi większość jego rówieśników nie jest obciążona. Ciężar rzeczywistości skarżącego, której musi sprostać powoduje, że stan w jakim się znalazł należy ocenić jako wyjątkowy i nadzwyczajny z punktu widzenia sytuacji rodzinnej. Nadto samotny młody człowiek kontynuuje naukę, co uniemożliwia mu obecnie podjęcie dodatkowej pracy zarobkowej, ograniczając jego możliwości finansowe do niskiej renty rodzinnej, jako jedynego źródła finansowania wszystkich wydatków. Również i ten aspekt sytuacji skarżącego nie został przez organ zauważony i oceniony.
Zdaniem sądu nie może mieć dla sprawy przesądzającego znaczenia okoliczność, że skarżący odziedziczył mieszkanie. Jest to bowiem jedyny składnik jego majątku, który jednocześnie zaspokaja jego podstawowe potrzeby mieszkaniowe. Organ nie rozważył przy tym w należyty sposób kwestii wartości oraz charakteru majątku odziedziczonego przez skarżącego po zmarłej matce, w kontekście zaspokajania podstawowych jego potrzeb.
Przesłanką umorzenia zaległości składkowych może być również przewlekła choroba zobowiązanego, pozbawiająca go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wbrew argumentacji organu negatywnej oceny zaistnienia tej przesłanki nie determinuje uzyskiwanie jakiegokolwiek dochodu (w sytuacji skarżącego renty rodzinnej) lecz dochodu, który umożliwia spłatę zaległości. Z brzmienia przepisu § 3 ust 1 pkt 3 rozporządzenia nie wynika bowiem, aby przewlekła choroba miała "całkowicie" pozbawić możliwości uzyskiwania dochodu. Takie rozumienie omawianego przepisu jest jego swoistą nadinterpretacją dokonaną przez organ. W konsekwencji organ nie rozważył, w kontekście zaistnienia tej przesłanki, okoliczności choroby skarżącego i jej wpływu na brak możliwości spłaty zaległości, którymi jest on obciążony. Jak wskazał wnioskodawca od października 2024 r. leczy się psychiatrycznie na depresję, bezsenność, stany lękowe, pozostaje pod opieką psychiatry, przyjmuje leki. Wiedzą powszechną jest, że depresja jest chorobą o długotrwałym i zmiennym przebiegu. Organ nie rozważył wpływu tej choroby na możliwości uzyskiwania takiego dochodu przez wnioskodawcę, który umożliwiałby mu spłatę zaległości. Jak wynika natomiast z wyżej zaprezentowanych rozważań dowolnym był wniosek organu, jakoby wysokość renty rodzinnej zapewniała skarżącemu nie tylko pokrycie bieżących wydatków, ale też spłatę zadłużenia.
Wobec powyższego, sąd stwierdził, że organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozważania organu dokonane na tle materiału dowodowego sprawy oraz jego ocena nie były pełne, wystarczające i wnikliwe, a tym samym wniosek skarżącego o umorzenie zaległości składkowych nie został rozpoznany właściwie.
Zdaniem Sądu organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie i brak oceny wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, w kontekście zaistnienia przesłanek objętych § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, co jest niezbędne dla przeprowadzenia swobodnej, a nie dowolnej oceny, wymaganej przy wydaniu decyzji uznaniowych.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zwarte w niniejszym wyroku.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.