I SA/KE 296/24

I SA/Ke 296/24 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2024-09-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Artur Adamiec
Magdalena Chraniuk-Stępniak /przewodniczący/
Magdalena Stępniak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2492
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 119 pkt 2, art. 133 par 1, art. 134 par 1, art. 145 par 1 pkt 1 lit. c, art. 153, art. 200 i art. 105 par 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2024 poz 497
art. 24 ust. 5b, art. 28 ust. 1 i 3
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2023 poz 1935
par 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec Asesor WSA Magdalena Stępniak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2024 r. sprawy ze skargi B. T. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 maja 2024 r. nr 1112/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz B. T. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 24 maja 2024 r. nr 1112/2024 odmówił B. T. umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie [...]zł.
W uzasadnieniu wskazano, że B. T. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorca nie wywiązał się [pic]z obowiązku opłacania wymaganych składek. W związku z tym na jego koncie powstały zaległości.
Wnioskiem z 26 sierpnia 2021 r. zobowiązany zwrócił się z prośbą
o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Poinformował, że nie ma możliwości spłaty zobowiązania. Jest osobą bezdomną, bez pracy oraz środków do życia. Mieszka u swoich sąsiadów, dzięki którym ma możliwość zarobienia pieniędzy. Sąsiedzi zlecają mu drobne prace dorywcze, dzięki którym jest w stanie zarobić miesięcznie ok. [...] zł — [...] zł. Wskazał, że uzyskiwany dochód wystarcza na podstawowe potrzeby życiowe tj. zakup żywności, środki czystości. Uzyskuje wsparcie od dobrych ludzi w postaci ubrań i leków. Poinformował, że doświadczył najpierw rozwodu, [pic]a następnie choroby alkoholowej, które doprowadziły go do ubóstwa. Otrzymał pomoc od znajomych. Nie wiedział o zadłużeniu w ZUS. Chciał podarować działkę bratu, po analizie księgi wieczystej okazało się, że są dokonane wpisy na hipotece tej nieruchomości. Podkreślił, że nigdy nie podlegał ubezpieczeniom w ZUS. Kwota zadłużenia jest nierealna do spłaty. Ma 60 lat
i posiada wykształcenie średnie i niewielkie szanse na znalezienie pracy.
Decyzją z 22 października 2021 r. nr [...] ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
[pic]Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z 17 marca 2022 r. (sygn. akt
I SA/Ke 700/21) uchylił zaskarżona decyzję. Wskazał, że podane w uzasadnieniu decyzji informacje związane z biegiem terminu przedawnienia należności składkowych oraz czynności mających wpływ na jego zawieszenie, czy przerwanie winny znaleźć swe odbicie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
12 października 2022 r. została wydana decyzja nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 9 lutego 2023 r. sygn. akt
I SA/Ke 630/22, uchylił zaskarżoną decyzję z 12 października 2022 r. nr [...], przekazując akta sprawy do ponownego rozpatrzenia. Decyzją z 11 sierpnia 2023 r. nr [...] ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Sąd wyrokiem z 30 listopada 2023 r. uchylił ww. decyzję. Sąd stwierdził naruszenie art. 153 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Ponownie rozpoznając sprawę organ wskazał, że do postępowania przedłożono aktualne oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym zobowiązanego (wpływ do ZUS 28 lutego 2024 r.). Wynika z niego, że wnioskodawca jest rozwiedziony. Nie pracuje zarobkowo, nie pobiera emerytury, renty, nie pobiera zasiłku/świadczenia z Urzędu Pracy, pomocy społecznej oraz że nie korzysta
z innych form pomocy. Uzyskuje natomiast dochód w kwocie [...]zł netto miesięcznie z tytułu podejmowanych prac dorywczych. W bazie danych KSI ZUS od czasu zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej, tj. 2016 r. nie posiada aktualnego tytułu do ubezpieczeń. Zobowiązany prowadzi jedno osobowe gospodarstwo domowe. Nie ponosi stałych miesięcznych wydatków związanych
z utrzymaniem. Ponadto nie posiada zobowiązań pieniężnych. Posiada na własność nieruchomość - działkę rolną o powierzchni 23 000 m 2 w [...], na której Zakład dokonał zabezpieczenia należności (wpis hipoteczny z 29 kwietnia 2019 r.). [pic]Na podstawie danych z Centralnej Ewidencji Pojazdów ustalono, że na nazwisko strony zarejestrowane są dwa pojazdy tj. samochód ciężarowy [...] rok prod. 1984, [...] z 1990 r. [pic]Wnioskodawca cierpi na chorobę alkoholową.
Zakład wskazał, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego nastąpiło na podstawie adresu wskazanego przez zobowiązanego jako adresu zamieszkania
w dokumentach zgłoszeniowych płatnika składek ZUS ZFA oraz [pic]dokumentów zgłoszeniowych ubezpieczonego ZUS ZUA, tj. ul. [...], [...]. Zobowiązany ma obowiązek każdorazowo informować organ egzekucyjny o zmianie miejsca zamieszkania. W razie nie wykonania tego obowiązku pisma wysyłane na dotychczasowy adres traktuje jako doręczone (art. 36 § 3 pkt 2 i § 4 u.p.e.a.). Ustawa o sus też nakłada na płatnika obowiązek informowania o zmianie adresu. Dłużnik nie informował o zmianie miejsca zamieszkania. Więc powyższy adres obowiązywał
w czasie prowadzenia całej działalności gospodarczej, tj. 04.09.2003 r. do 01.01.2014 r. (wykreślenie z rejestru ewidencji). Ponadto, na podstawie dostępnych rejestrów, tj. bazy PESEL/KEP ustalono, że zobowiązany był zameldowany pod adresem jw. do 21 stycznia 2013 r. (brak jest informacji o jakimkolwiek wymeldowaniu). Zastosowany był przepis, o którym zobowiązany zostaje pouczony otrzymując tytuł wykonawczy (wielokrotnie zobowiązany odbierał korespondencję przed dniem wydania postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego, który informował o tym, że dłużnik nie mieszka pod wskazanym adresem). Organ wskazał ponadto, że zgodnie z zaleceniami sądu, dokonał analizy zebranych w sprawie dokumentów i stwierdził, że w oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 u.s.u.s. nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone.
Jednocześnie organ wskazał na przepisy regulujące kwestię przedawnienia od 1999 r., w tym okresy przedawnienia, okoliczności mające wpływ na zawieszenie
i przerwanie biegu terminu przedawnienia. Następnie wymienił zaległości składkowe za poszczególne okresy i wskazał jakie okresy przedawnienia mają do nich zastosowanie oraz jakie okoliczności wpłynęły na bieg terminu przedawnienia (doręczenie upomnienia, "wystawienie egzekucji", doręczenie tytułu, doręczenie wszczęcie postępowania celem wydania decyzji o wysokości zadłużenia, doręczenie decyzji o wysokości zadłużenia) oraz daty doręczeń upomnień, tytułów wykonawczych, postanowień o wszczęciu postępowań celem wydania decyzji
o wysokości zadłużenia, decyzji o wysokości zadłużenia, a także daty, w których decyzje te uprawomocniły się. Organ wymienił ponadto zaległości, dla których upłynął termin przedawnienia, ale z uwagi na fakt, że Zakład zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości, nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Organ wskazał tu, że 20 maja 2020 r. Trybunał Konstytucyjny w związku z pytaniem prawnym Sądu Okręgowego. w Gliwicach VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrażonym w postanowieniu z 5 lutego 2018 r., czy art. 24 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewidujący wyłączenie możliwości przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (sygn. akt P 2/18), wydał większością głosów wyrok, w którym orzekł, iż ww. przepis ustawy systemowej w zakresie w jakim wyłączą możliwość przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipotecznie jest zgodny
z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Organ przedstawił tez zestawienie czynności, jakie były podejmowane w stosunku do należności, które może obecnie dochodzić tylko z przedmiotu hipoteki.
Postanowieniami z 16 grudnia 2013 r. i 15 lutego 2019 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne, z uwagi na bezskuteczność egzekucji. W toku postępowania ustalono, że zobowiązany nie osiągał dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę, nie posiadał nadpłaty w podatkach, z zastosowanych środków egzekucyjnych w postaci zajęć rachunków bankowych nie uzyskano kwot na poczet zadłużenia. Poborca skarbowy nie zastał dłużnika w miejscu ostatniego zamieszkania, wg. oświadczenia byłej żony, dłużnik przebywał i pracował we [...]. Organ wymienił zaległości, których dotyczy pierwsze z ww. postanowień oraz wskazał na tytuły wykonawcze, którymi zostały objęte.
Aktualnie wobec wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. W dniu 20 września 2022 r. skierowano dalsze tytuły wykonawcze do naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o prowadzenie egzekucji z nieruchomości, na której ZUS posiada zabezpieczenie. Dyrektor Oddziału ZUS w K. 04.07.2023 r. skierował dalsze tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. do prowadzenia egzekucji z nieruchomości, na której ZUS posiada zabezpieczenie - znajdującej się w [...], gm. R. posiadającej księgę wieczystą
o nr [...] Następnie Naczelnik US w S. zwrócił się z pismem, czy wierzyciel podtrzymuje wniosek o przeprowadzenie egzekucji z ww. nieruchomości, którą jest rola i łąka o powierzchni 2,300 ha, której wartość wynosi ok. [...] zł. Po analizie, [pic]organ 9.04.2024 r. przestał do Naczelnika Urzędu Skarbowego w S. wniosek wraz z dalszymi tytułami wykonawczymi celem prowadzenia egzekucji z nieruchomości. Sprawa w toku.
Organ wskazał, że rozpatrzył wniosek w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s.
W ocenie organu z analizy dokumentacji zebranej w trakcie postępowania wynika, że w sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Z przyczyn oczywistych
w sprawie nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1. W stosunku do działalności wnioskodawcy nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, ani likwidacyjne.
W związku z tym przesłanki, o których mowa z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c nie zachodzą w stosunku do jego zadłużenia. Wysokość nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również w sytuacji dłużnika[pic] nie ma zastosowania. Postanowieniem z 16 grudnia 2013 r. i 15 lutego 2019 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne, z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Do wypełnienia hipotezy powyższej normy dochodzi jedynie wtedy, gdy podjęta przez organ egzekucyjny czynność (wydane orzeczenie) stwierdza brak majątku, z którego można [pic] prowadzić egzekucję. W przypadku czynności w postaci postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wydane w tym przedmiocie orzeczenie musi być orzeczeniem, które oprócz formalnego zakończenia postępowania egzekucyjnego stwierdza równocześnie brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję. [pic]Aktualnie wobec strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. 9 kwietnia 2024 r. skierowano dalsze tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o prowadzenie egzekucji
z nieruchomości, na której ZUS posiada zabezpieczenie. Strona dysponuje majątkiem nieruchomym, na którym Zakład posiada zabezpieczenie hipoteczne. Osiąga dochód z prac dorywczych. Tym samym brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Na tej podstawie wykluczeniu podlegają przestanki, o których mowa
w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6. Umorzenie zadłużenia na obecnym etapie byłoby, zdaniem Zakładu przedwczesne.
Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o zapisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. W ocenie Zakładu okoliczności w nim wymienione (pkt 1-3) nie zachodzą.
Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Pana nie zachodzi, ponieważ zobowiązany nie prowadzi działalności gospodarczej. W § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ustawodawca stwierdza z kolei, że jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest choroba przewlekła osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad [pic]przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z zebranego w trakcie postępowania materiału dowodowego nie wynika, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci choroby lub członka rodziny wnioskodawcy. Pełnomocnik dłużnika poinformował, że wnioskodawca cierpi na chorobę alkoholową. W trakcie toczącego się postępowania do akt sprawy nie została przedłożona żadna dokumentacja medyczna. Strona nie legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym niepełnosprawność lub niezdolność do pracy, która [pic]ograniczałaby lub uniemożliwiałaby zarobkowanie. Zatem brak jest podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia stronie uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem ZUS.
Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem ciężar wykazania istotnych okoliczności pozwalających na ocenę zaistnienia którejś z przestanek rozporządzenia spoczywa na osobie, która ubiega się o umorzenie należności
z tytułu składek. Brak pełnej informacji na temat źródeł i wysokości osiąganych dochodów, ponoszonych wydatków na utrzymanie oraz sytuacji zdrowotnej wnioskodawcy uniemożliwia przeprowadzenie rzetelnej analizy i stwierdzenie występowania bądź nie okoliczności określonych w rozporządzeniu.
ZUS rozważył również możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia przez stronę zadłużenia pozbawiałaby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Zgodnie z danymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne za IV kwartał 2023 r. dla 1-osobowego gospodarstwa pracowniczego wynosi [...] zł, natomiast minimum egzystencji (dane za 2023 r.) dla wskazanego typu gospodarstwa domowego wynosi [...] zł. Deklarowany przez wnioskodawcę dochód jest niższy niż minimum socjalne i minimum egzystencji.
Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. W ocenie organu obecny brak stałej pracy nie jest wystarczającą podstawą umorzenia należności. Wnioskodawca nie udowodnił przeciwskazań do podjęcia zatrudnienia, czy kontynuacji prac dorywczych. Nie ma podstaw do stwierdzenia, że obecna sytuacja materialno-bytowa zobowiązanego w przyszłości nie ulegnie poprawie tym bardziej, że jest on osobą w wieku aktywności zawodowej — która nie udowodniła problemów zdrowotnych uniemożliwiających lub w znacznym stopniu ograniczających możliwość zdobycia środków na spłatę zadłużenia. W związku
z tym, w ocenie ZUS, aktualny status materialny wnioskodawcy nie jest stanem trwałym i istnieje realna szansa na poprawę kondycji finansowej — nie ma ku temu wystarczających przeciwskazań zdrowotnych, potwierdzonych stosownym orzeczeniem, które wskazywałoby na niemożność podjęcia przez zobowiązanego pracy.
Zobowiązany nie udowodnił, aby w związku z trudną sytuacją finansową podjął działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego
w formie zasiłków lub innych form pomocy materialnej dotowanych ze środków instytucji socjalnych. Nie wykazał korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej (np. na zakup opału, opłat za media czy zakup posiłków lub żywności). Istnienie takiej decyzji powoduje konieczność rozważenia przez ZUS czy w sprawie nie zachodzi przesłanka interesu społecznego skutkującego umorzeniem należności. Na sytuację finansową strony nie składają się jedynie środki pieniężne, ale również posiadany majątek. Zobowiązany jest właścicielem nieruchomości, która może stanowić źródło pozyskania środków na spłatę zadłużenia względem ZUS, na której Zakład — jako jedyny wierzyciel, dokonał zabezpieczenia hipotecznego.
Obowiązek spłaty zobowiązań składkowych ponadto nie oznacza, że muszą być one uregulowane jednorazowo, ponieważ ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 29, przewiduje możliwość — po złożeniu stosownego wniosku udzielenia ulgi w formie układu ratalnego.
Rozpatrując wniosek o umorzenie, Zakład bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. A zatem, mając na uwadze interes wnioskodawcy kieruje się również zabezpieczeniem interesu społecznego, bowiem środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym, w tym wypłaty rent inwalidzkich i emerytur.
W ocenie organu, pomimo powoływanej trudnej sytuacji materialnej, wnioskodawca nie udowodnił, by korzystał ze wsparcia z pomocy społecznej, co pozwala stwierdzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa.
Na powyższą decyzję skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kiecach. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów postępowania oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Zarzucił naruszenie:
1. art. 7, 8, 77, 80 i 107 5 1 i 3 k.p.a. poprzez dowolne rozstrzygnięcie z pominięciem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności wykazania, że należności składkowe nie uległy przedawnieniu, wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia
w sposób wyczerpujący materiału dowodowego co skutkowało błędnym rozstrzygnięciem sprawy, z uzasadnienia decyzji nie wynika czy należności nie uległy przedawnieniu bowiem organ rentowy nie wskazuje od jakiej daty doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia a jedynie opisuje jakie czynności podejmował, ponadto organ powołuje się na zabezpieczenie hipoteczne, które de facto winno być wykreślone bowiem decyzja na podstawie której dokonano wpisu nie została prawidłowo doręczona;
2. art. 28 u.s.u.s. poprzez dowolne rozpoznanie sprawy a nie swobodne przy uwzględnieniu prawidłowych wniosków wynikających z poczynionych ustaleń;
3. art. 24 ust. 5 w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013r. w sprawie K 40/12 poprzez nieuprawnione przyjęcie, że należności z tytułu składek za okresy [...], [...] - [...], [...] - [...] nie uległy przedawnieniu przez dokonane zabezpieczenie hipoteczne;
4. art. 153 p.p.s.a. poprzez niezastosowanie się do zaleceń sądu ujętych
w uzasadnieniu wyroku z 30 listopada 2023 r. w sprawie I SA/Ke 406/23
w szczególności nie dokonanie prawidłowej analizy przedawnionych składek i brak poprawnej analizy adresu, na który była kierowana korespondencja.
W uzasadnieniu wskazano, że uwzględniając fakt, że przedmiotem postępowania są należności z tytułu składek poczynając od [...] r., obowiązkiem organu było uwzględnienie powyższych regulacji oraz ustalenie i wyjaśnienie
w uzasadnieniu decyzji czy należności te nie wygasły w całości lub w części na [pic] skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy zaistniały okoliczności, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. Tymczasem organ nie wywiązał się
z opisanego obowiązku. ZUS Oddział w R. powołuje szereg czynności jakie podejmował, ale nigdzie nie wyjaśnia od kiedy oraz do kiedy bieg terminu przedawnienia został zawieszony. Uchybienie to powoduje, że zaskarżona decyzja nie spełnia wymagań stawianych przez przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, tj. art. 107 § 1 pkt 6.
Organ wskazuje również na czynności mające wpływ na dalszy bieg terminu przedawnienia a mianowicie: umorzenie postępowania egzekucyjnego przez komornika sądowego postanowieniem z 15 lutego 2019r. z uwagi na jego bezskuteczność. W ocenie skarżącego rodzi się kolejne pytanie, czy jest to data, od której bieg terminu przedawnienia biegł dalej.
Koniecznym jest rozpoznawanie wniosku o umorzenie zaległości
z uwzględnieniem przebiegu prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego, w szczególności co do skuteczności tego postępowania i rokowań
w tym zakresie. Konieczna jest bowiem analiza czy występuje "zmniejszanie" zadłużenia czy też jego "narastanie". Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ prowadzi postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego w istocie nie ma szans na wyegzekwowanie dochodzonej należności. Celem bowiem postępowania egzekucyjnego nie jest jedynie jego prowadzenie, lecz jest nim wyegzekwowanie dochodzonych kwot. Wierzyciel decydując się na kontynuowanie egzekucji musi w bliższej lub dalszej perspektywie przewidywać zaspokojenie należności.
Skarżący zakwestionował ponadto ocenę przesłanek umorzenia. Wskazał, że wnioskodawca winien rozpocząć spłatę zaległości składkowych. Jednak nie wyjaśnił w żaden sposób jak osoba w wieku ponad 63 lat, borykająca się z poważnymi problemami finansowymi i zdrowotnymi jest w stanie spłacić zadłużenie opiewające na blisko 200 tys. zł. Nawet gdyby przyjąć, że uda się znaleźć Skarżącemu zatrudnienie to w pierwszej kolejności będzie chciał zaspokoić swoje podstawowe potrzeby życiowe. Na spłatę należności składkowych mógłby sobie pozwolić dopiero gdyby dysponował jakąś nadwyżką pieniędzy. Jednakże, przyjmując nawet, że dysponowałbym kwotą [...]zł miesięcznie, którą mógłbym przeznaczyć na spłatę zadłużenia w ZUSie to ta spłata trwałaby ponad 50 lat. Zatem Skarżący musiałby dożyć co najmniej 110 lat aby móc uregulować zadłużenie w ZUS.
Zdaniem strony wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s., regulującego kwestię przedawnienia zaległości składkowych zabezpieczonych hipoteką, powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego
z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U.2013.1313) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Trybunat Konstytucyjny stwierdził, że
art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.
Co do zarzutu naruszenia art. 153 p.p.s.a. skarżący wskazał na ponowny [pic]brak analizy adresu na jaki została wysyłana korespondencja. Organ rentowy powołuje się na art. 36 u.p.e.a. Organ cytuje przepis obowiązujący od 30.07.2020r., który de facto nie ma zastosowania do znacznej ilości czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny a na pewno nie ma zastosowania do czynności podejmowanych przez wierzyciela poza postępowaniem egzekucyjnym. 15 maja 2018 r. organ rentowy wydał decyzję (i teoretycznie ją doręczył) o wysokości zadłużenia, która to kolejno stanowiła podstawę wpisu do hipoteki i niejako powoduje możliwość dochodzenia zaległości składkowych pomimo ich przedawnienia. Jednak prawidłowa analiza adresu na jaki kierowano korespondencję skutkuje uznaniem, że decyzja nie może być skutecznie uznana za doręczoną i jako taka nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki. W 2018 r. B. [pic] T. nie był już przedsiębiorcą, nie miał też obowiązku informowania organu o aktualnym adresie. To na organie rentowym spoczywał obowiązek ustalenia prawidłowego [pic] adresu i skierowania tam korespondencji. Jak sam organ wskazuje, w bazie PESEL/KEP na ul. [...]
w K. byt on zameldowany do 21.01.2013r. a mimo to nadal zarówno wierzyciel (ZUS) jak i organ egzekucyjny (Dyrektor Oddziału ZUS) kierują tam korespondencję pomijając fakt, na który sam organ się powołuje. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnajdziemy na stronie 16 jeszcze trzy takie decyzje, pierwsza również z 15 maja 2018 r, kolejna z 16 października 2018 r. i ostatnia z 29 grudnia 2018 r. Wszystkie
z nich byty wysyłane bez żadnej analizy co do prawidłowości adresu na jaki [pic]zostały skierowane. Wysłanie korespondencji na nieaktualny adres skutkuje jej niedoręczeniem i nie może wywierać pozytywnych skutków w tym zakresie.
W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione
w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (j. t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.)
i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2023, poz. 1634), dalej "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady- związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sprawa została rozpoznana przez sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, ponieważ spełniony został warunek z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Stanowi on, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna
z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie taki wniosek został zawarty w skardze. Organ natomiast nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga uwzględnienia, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z 30 listopada 2023 r., sygn. akt I SA/Ke 406/23 sąd uchylił decyzję Zakładu z 11 sierpnia 2023 r. Sąd stwierdził, że organ nie wypełnił należycie obowiązku zgromadzenia dowodów oraz kompleksowej analizy przedawnienia konkretnych zaległości składkowych objętych wnioskiem pomimo, że już dwukrotnie tut sąd w wyrokach – z 17 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Ke 700/21 oraz z 9 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Ke 630/22 uchylając zaskarżone decyzje wskazywał braki
w zakresie zarówno prawidłowych rozważań organu jak i braki w materiale dowodowym sprawy w kwestii przedawnienia. Podniósł, że dla pełnej, a tym samym poddającej się ocenie sądu analizy kwestii przedawnienia konkretnych zaległości nie jest wystarczające zacytowanie przepisów prawa i wymienienie dat zdarzeń z którymi organ wiąże określony skutek, w tym, zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Wskazał, że należy w tym względzie dokonać kompleksowego wywodu w zakresie powodów zawieszenia, okresów zawieszenia, terminów dalszego biegu przedawnienia oraz przede wszystkim oceny – w stosunku do każdej zaległości – daty upływu terminu jej przedawnienia z uwzględnieniem zmian przepisów prawa
w tym zakresie oraz przepisów ustaw zmieniających regulujących pierwszeństwo stosowania przepisów dotychczasowych przed nowymi. Stwierdził, że organ wymienia jedyne daty zdarzeń, nie analizuje jednak w powyżej wskazany sposób kwestii przedawnienia poszczególnych zaległości. Zdaniem sądu nie ulega również wątpliwości, że wszystkie ustalenia organu winny znaleźć odzwierciedlenie
w materiale dowodowym sprawy tak, by była możliwa kontrola zajętego w sprawie stanowiska. Sąd wskazał, że do naruszenia art. 153 p.p.s.a. doszło także poprzez niedostateczną analizę przedawnienia składek, w zakresie których dokonano zabezpieczenia hipotecznego. Materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy,
w kontekście przedawnienia składek, z tytułu zaległości których organ skorzystał
w 2019 r. z zabezpieczenia hipotecznego, nie pozwala na dokonanie skutecznej kontroli założenia organu, że składki te nie uległy przedawnieniu przed dniem ustanowienia hipoteki. Akta nie zawierają również pełnej dokumentacji zdarzeń, które wymienia organ w kontekście podjęcia czynności skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia, np. doręczenie zajęć 10 czerwca 2010 r. – co do składek od 09.2003 do 04.2004 oraz 02.2006 – 05.2006, doręczenie tytułu wykonawczego
23 czerwca 2005 r. – co do składek za okres 05-08.2004.
Organ naruszył też art. 153 p.p.s.a. poprzez niedostateczną i wewnętrznie sprzeczną analizę prawidłowości adresu pod który doręczano korespondencję dla strony – w kontekście przyjęcia skutku fikcji doręczenia. Sąd stwierdził, że błędnie również organ, omawiając to zagadnienie, powołuje brzmienie art. 36 u.p.e.a. Dotyczy on bowiem obowiązków zobowiązanego po wszczęciu egzekucji lub skutecznym doręczeniu upomnienia. Tymczasem niemal cała korespondencja dołączona do akt sprawy – w tym decyzje, postanowienia, tytuły wykonawcze - była doręczana zastępczo.
Organ nie załączył także jakichkolwiek dowodów potwierdzających fakt prowadzenia w 2022 roku kolejnego postępowania egzekucyjnego wobec strony, natomiast okoliczność tą organ podnosi w uzasadnieniu decyzji. Sąd wskazał, że Zakład, ponownie rozstrzygając sprawę, odniesie się do kwestii przedawnienia poszczególnych zaległości uwzględniając wytyczne sądu wskazane w uzasadnieniu wyroku. Kompleksową analizę przedawnienia należności przedstawi w uzasadnieniu decyzji, zważając, by przyjęte okoliczności znajdowały potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym sprawy. Organ wyjaśni też kwestię poprawności adresu, pod który kierowana była korespondencja dla zobowiązanego. Organ zobowiązany będzie nadto do dołączenia do akt sprawy wszelkich dokumentów niezbędnych do oceny przyjętych założeń, w tym wniosku i oświadczeń majątkowych wnioskodawcy, jak również dowodów na inne okoliczności, które będą istotne dla uzasadnienia wydanego w sprawie rozstrzygnięcia.
W związku z powyższym kontrolując zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność zastosowania art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna
i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą
w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związani. Podsumowując, zarówno organy administracyjne, których działanie lub bezczynność było przedmiotem skargi, jak i sąd orzekający w sprawie, ilekroć dana sprawa będzie ponownie przez nie rozpoznawana, będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tegoż sądu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy prawa, na podstawie których sąd orzekał.
Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach, sąd stwierdził, że skarga jest zasadna albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
Sąd stwierdził, że organ nie zastosował się w pełni do ww. wskazówek co do dalszego postępowania zawartych w wyroku z 30 listopada 2023 r.
Nie ulega wątpliwości, że umorzeniu może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania z tytułu składek wygasa bez względu na to, czy dłużnik powołał się na tę okoliczność. Tym samym zaległości
w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją, nie mogą być przedmiotem decyzji w sprawie wniosku
o udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań. Konieczne jest ustalenie wysokości zobowiązań faktycznie ciążących na wnioskodawcy. Podstawy umorzenia należności z tytułu składek odnoszące się do całkowitej nieściągalności muszą być bowiem analizowane z uwzględnieniem kwot rzeczywiście ciążących na dłużniku zobowiązań.
Wymaga przy tym wyjaśnienia, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd orzeka wyłącznie "na podstawie akt sprawy". W jednolitym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że aktami sprawy w rozumieniu art. 133 § 1 p.p.s.a. są przedstawione sądowi przez organ akta administracyjne, jak i akta sądowe. Orzekanie na podstawie akt sprawy oznacza, że sąd w procesie kontroli sądowoadministracyjnej bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają (wyroki NSA: z 26 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 3727/18; z 16 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3112/21; CBOSA). "Akta sprawy" w powyższym rozumieniu oznaczają dokumentację sprawy, na podstawie której organ ustalił stan faktyczny sprawy i wydał rozstrzygnięcie będące przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Zarazem sąd jest zobligowany przyjmować, że przesłane przez organ przy skardze akta sprawy są tymi, które organ posiadał, prowadząc postępowanie zakończone orzeczeniem zaskarżonym do sądu (wyrok NSA z 1 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 1548/06;CBOSA).
Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera szczegółowe przedstawienie przepisów regulujących kwestię przedawnienia zaległości z tytułu poszczególnych rodzajów składek z uwzględnieniem zmian przepisów prawa w tym zakresie oraz przepisów ustaw zmieniających regulujących pierwszeństwo stosowania przepisów dotychczasowych przed nowymi. Regulacje te zostały przez organ prawidłowo przywołane. Nie ma tez sporu na tle ich interpretacji. Z tych względów nie ma potrzeby przywoływania ich wszystkich po raz kolejny.
W kontekście niniejszej sprawy zacytowania natomiast wymaga przepis
art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Stosownie do powołanej regulacji bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia miesiąca, w którym (...) nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony (...) do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Zgodnie zatem z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., zarówno w obecnym brzmieniu jak i przed zmianą w 2012 r. dla skuteczności zawieszenie biegu terminu przedawnienia z tej przyczyny niezbędne jest zawiadomienie zobowiązanego o tej czynności.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przeanalizował składki za poszczególne okresy, wskazując termin przedawnienia jaki ma do nich zastosowanie oraz wymienił zdarzenia, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia.
W tym zakresie, w większości przypadków organ wskazywał na doręczenie skarżącemu tytułu wykonawczego. Niewątpliwie doręczenie tytułu wykonawczego,
w przeciwieństwie do upomnienia, stanowi czynność zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek. Organ uzasadniając w ten sposób kwestię przedawnienia oraz uzupełniając akta sprawy m.in. o wystawione na skarżącego tytuły wykonawcze wypełnił zalecenia sądu z wyroku z 30 listopada
2023 r. Sąd stwierdza jednak, że w aktach sprawy brak jest zwrotnych potwierdzeń odbioru przez skarżącego tytułów wykonawczych, co jak wyżej wskazano jest istotne w kontekście skuteczności zwieszenia biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s.
Analiza dokumentów potwierdzających doręczenia tytułów wykonawczych jest ponadto istotna z uwagi na konieczność ustalenia czy skarżący wiedział o wszczętej wobec niego egzekucji oraz o obowiązku informowania organu o każdej zmianie adresu. Pozytywne ustalenie w tym zakresie (osobisty odbiór przez skarżącego pierwszego tytułu wykonawczego lub zawiadomienia o zajęciu wierzytelności lub innego prawa majątkowego – art. 36 § 5 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym przed zmianą w 2020 r.) w stosunku do każdych kolejnych doręczeń uprawniałoby organ do przyjęcia fikcji doręczenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych istnieje utrwalony pogląd, że organ administracji, wszczynając postępowanie (w niniejszej sprawie egzekucję), jest zobowiązany ustalić adres strony, powiadomić stronę
o wszczęciu postępowania oraz pouczyć o obowiązku poinformowania o zmianie adresu i o konsekwencjach prawnych określonych w art. 41 § 2 k.p.a. Dopiero po tym powiadomieniu aktualizuje się obowiązek strony zawiadamiania organu o każdej zmianie jej adresu (np. wyrok NSA z 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1695/19). Strona przed wszczęciem postępowania nie jest zobowiązana do powiadamiania wszystkich organów administracji publicznej, przed którymi potencjalnie mogą toczyć się jakieś postępowania administracyjne z jej udziałem, o zmianie swojego adresu. Podobnie na stronie po zakończeniu postępowania nie ciąży obowiązek zawiadamiania organu o zmianie adresu. Te same uwagi możliwości zastosowania fikcji doręczenia wynikającej z przepisu art. 36 § 3 pkt 2 i § 4 u.p.e.a. Przepis ten jednak nie mógł mieć w sprawie zastosowanie przede wszystkim dlatego, że obowiązuje od 2020 r. ponadto w wyroku z 30 listopada 2023 r. sąd wyraźnie wskazał, że organ, omawiając kwestię adresu zobowiązanego, błędnie powołuje brzmienie art. 36 u.p.e.a. Wprawdzie przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym nakładają w art. 36 ust. 16 obowiązek powiadamiania o każdej zmianie danych podanych we wniosku, to jednak nie przewidują możliwości zastosowania fikcji doręczenie, w przypadku nie zgłoszenia przez ubezpieczonego nowego adresu. Dla ustalenia opisanych kwestii nie jest zatem istotne ustalenie, że skarżący przy ul. [...] w K. był zameldowany do 21 stycznia 2013 r. Z pewnością istotna jest tu informacja, że skarżący wielokrotnie pod tym adresem odbierał korespondencję. Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w aktach sprawy, na co zwrócił już uwagę sąd
w wyroku z 30 listopada 2023 r. Wskazał bowiem, że analiza akt sprawy wykazała jedną przesyłkę odebraną osobiście przez skarżącego pod tym adresem 3 marca 2010 r. Było to zawiadomienie z 24 lutego 2010 r. o wszczęciu postępowania, którego celem jest wydanie decyzji zobowiązującej do zapłaty należnych składek. Sąd stwierdza, że akta niniejszego postępowania zawierają również tylko tą jedną przesyłkę odebraną przez skarżącego. Tymczasem niemal cała korespondencja dołączona do akt sprawy, w tym decyzje, postanowienia, tytuły wykonawcze - była doręczana zastępczo.
Podsumowując, organ w ponownie prowadzonym postępowaniu, po raz kolejny nie zastosował się do wskazówek sądu co do dalszego postępowania
w zakresie wyczerpującego ustalenia kwestii przedawnienia, w tym prawidłowości dokonywanych doręczeń na adres przy ul. [...] w K.. Tym samym organ naruszył art. 153 p.p.s.a. oraz art. 77 § 1, art. 80, a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Niezależnie od powyższego sąd stwierdza brak stosownego uzasadnienia
o nieistnieniu w przypadku skarżącego przesłanki umorzenia określonej
w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. i ograniczenie tej oceny do arbitralnego stwierdzenia, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że w egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Konieczne jest tu przypomnienie treści regulacji stanowiących podstawę wydania zaskarżonej decyzji tj. m.in. art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ustęp 2 stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. doprecyzowuje w tym względzie ust. 2 tego artykułu, zawiera bowiem zamknięty katalog sytuacji, w których zachodzi całkowita nieściągalność: 1) zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b)
nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zakład uznał, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., wobec czego nie można stwierdzić całkowite nieściągalności, dającej podstawę do umorzenia wnioskowanych należności z tytułu składek. W ocenie sądu, o ile należy podzielić stanowisko organu co do przesłanek
z punktów 1, 2, 3, 4, 4a, 4b, 4c i 5 u.s.u.s., o tyle wadliwa jest ocena przesłanki,
o której mowa w punkcie 6 art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który to przepis wiąże stan całkowitej nieściągalności z sytuacją, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że wniosek organu o braku podstaw do zastosowania art. 28 ust 3 pkt 6 u.s.u.s. został oparty tylko i wyłącznie na argumentacji, że w stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. 9 kwietnia 2024 r. skierowano dalsze tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o prowadzenie egzekucji z nieruchomości, na której ZUS posiada zabezpieczenie. Strona dysponuje majątkiem nieruchomym, na którym Zakład posiada zabezpieczenie hipoteczne. Osiąga dochód z prac dorywczych. Tym samym brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Tymczasem, wbrew stanowisku organu, w orzecznictwie na gruncie
art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. jednolicie przyjmuje się, że Zakład ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji (por. wyroki NSA z 16 lutego 2022 r. I GSK 1237/21, z 18 maja 2022 r. I GSK 1489/21; CBOSA). Zakład, który ma obowiązek ustalenia przesłanek opisanych w tym przepisie, winien wyjaśnić, w jakim stopniu ewentualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne będzie skuteczne,
z jakich praw majątkowych może być prowadzona egzekucja i jakie są prognozy jej efektywności. Innymi słowy, organ winien po pierwsze rozważyć, w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków, po wtóre winien oszacować wydatki egzekucyjne. Następnie winien zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski. Takich symulacji nie przeprowadzono, a to oznacza, że uzasadnienie decyzji nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a. zawierającego wymogi uzasadnienia decyzji. Organ wprawdzie wskazuje, że skarżący posiada nieruchomość o wartości ok. 90 tys. zł oraz że wystąpiono z wnioskiem
o prowadzenie egzekucji z tej nieruchomości. Biorąc jednak pod uwagę, że skarżący nie uzyskuje dochodów, nie posiada innego majątku, nie sposób stwierdzić na jakich podstawach organ opiera swój wniosek o możliwości wyegzekwowania zaległych należności z tytułu składek w kwocie ok. 180 tys. zł. Dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji skarżący figuruje jako właściciel nieruchomości. Organ musi powiązać te okoliczności z ustaleniami dotyczącymi przewidywanej ściągalności zadłużenia, przedstawić prognozy co do efektywności egzekucji w przyszłości. Tym bardziej, że organ podaje, że już w 2022 r. skierowano dalsze tytułu wykonawcze o prowadzenie egzekucji z nieruchomości, w 2023 r. i w 2024 r. kolejne. Organ nie podaje jednak
i nie wynika to z akt sprawy czy egzekucja daje perspektywy ściągnięcia przynajmniej części zaległości. Fakt posiadania przez skarżącego tego majątku, czy też fakt będącego w toku postępowania egzekucyjnego, jest absolutnie niewystarczające do wykazania, że nie występuje całkowita nieściągalność należności, o której mowa
w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Stwierdzenie zatem, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, zdaje się być niewystarczające. Zatem organ powinien dokonać samodzielnie oceny tej przesłanki, w trakcie której winien mieć na uwadze, czy skarżący posiada majątek nadający się w ogóle "do skutecznej egzekucji." Przyjmowanie a priori, że skoro skarżący posiada nieruchomości, to egzekucja pozwoli na wyegzekwowanie zaległości i uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne nie znajduje podstaw.
Podsumowując, wobec pobieżnej i niewyczerpującej analizy przesłanki nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., sąd stwierdził, że organ naruszył
art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Analizując stanowisko organu co do zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia w zakresie składek wskazanych w pkt 2 decyzji sąd stwierdził, że nie zostały one przekonująco rozważone i wyjaśnione przez organ. Zgodzić się należy z organem, że w niniejszej sprawie nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, tj. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Skarżący działalności gospodarczej nie prowadzi. Sąd podziela ponadto ocenę przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, tj. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący, poza poinformowaniem że jest alkoholikiem, nie udokumentował tej okoliczności.
Za dowolna należy natomiast uznać ocenę przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd zauważa, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS rutynowo
i pobieżnie potraktował aktualną sytuację materialną skarżącego. A właśnie to te okoliczności związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek (z pkt 2 decyzji). Za dowolne, nie znajdujące oparcia w materiale dowodowym sprawy należy jednak uznać stanowisko organu, że aktualny status materialny wnioskodawcy nie jest stanem trwałym i istnieje realna szansa na poprawę kondycji finansowej — nie ma ku temu wystarczających przeciwskazań zdrowotnych, potwierdzonych stosownym orzeczeniem, które wskazywałoby na niemożność podjęcia przez zobowiązanego pracy.
Z dokonanych przez organ ustaleń wynika bowiem, że skarżący ma 63 lata
i nie osiąga regularnych dochodów. Jest bezdomny. Pracuje dorywczo osiągając kwoty niższe niż minimum socjalne, co sam organ ustalił. Swoje podstawowe potrzeby (mieszkanie, ubrania, leki) zaspokaja dzięki pomocy znajomych, sąsiadów, dobrych ludzi. Niezrozumiałe jest stanowisko organu, że nie można uznać, że sytuacja skarżącego ma charakter trwały i pogłębiający się, podczas gdy przez lata prowadzonej egzekucji nie wyegzekwowano zaległości. Organy zatem w sposób niedostateczny rozważyły indywidualny interes skarżącego, który jak wynika z akt sprawy pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji finansowej.
W konsekwencji, ocena organu co do możliwości finansowych skarżącego, skutkująca odmową umorzenia należności, w świetle podniesionych przez sąd okoliczności, musi być uznana za ocenę dowolną. Narusza bowiem podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów). Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. Sytuacja strony nie została oceniona zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy i racje strony.
Niczym nie poparte były twierdzenia organu instancji o możliwości rozłożenia zaległości na raty, a płynące z tego korzyści skarżącego, biorąc pod uwagę jego wiek, i możliwości zarobkowe - stają się iluzoryczne, podobnie jak ocena sytuacji finansowej, którą organ ocenił jednoznacznie - jako nie mającą charakteru stałego i
pogłębiającego.
Ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń, która w przypadku skarżącego jest nadmiernie wysoka. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego, zaś wysokość zadłużenia jest istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić
z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego.
Uchylając zaskarżoną decyzję sąd nie podzielił wszystkich zarzutów zawartych w skardze, które zresztą pełnomocnik skarżącego powtarza w ponownym postępowaniu pomimo że, sąd w wyroku z 30 listopada 2023 r. stwierdził że są niezasadne. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 24 ust 5 u.s.u.s. w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. w sprawie K 40/12 poprzez nieuprawnione przyjęcie, że należności z tytułu składek za okresy [...], [...] - [...], [...] - [...] nie uległy przedawnieniu z dokonane przez organ rentowy zabezpieczenie hipoteczne.
W przedmiocie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jednoznacznie wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 maja 2020 r., sygn. akt P 2/18, stwierdzając, że jest on zgodny z Konstytucją RP. W związku z tym sąd stwierdza, że przy ocenie konstytucyjności tego przepisu należy kierować się wskazaniami TK z powołanego orzeczenia z 20 maja 2020 r., sygn. akt P 2/18, natomiast zastrzeżenia konstytucyjne na tle wskazanego przepisu podnoszone we wcześniejszym orzecznictwie utraciły przymiot aktualności.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości.
Z tych względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł orzeczono w pkt 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 p.p.s.a., art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych(t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935; ze zm.).