I SA/Ke 196/23

I SA/Ke 196/23 - Wyrok WSA w Kielcach
Data orzeczenia
2023-07-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Sędziowie
Magdalena Chraniuk-Stępniak
Magdalena Stępniak
Mirosław Surma /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2492
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1427
art. 1a par 1 pkt 13, art. 5 par 1, art. 64cd
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 134 par 1 i art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2019 poz 1553
art. 11 ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw
Dz.U. 2020 poz 1228
art. 93 ust. 1, art. 244 ust. 1 i art. 260 ust. 2
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe - tj
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Asesor WSA Magdalena Stępniak Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2023 r. sprawy ze skargi Syndyka masy upadłości V. sp. z o.o., sp. k. w upadłości (C. sp. z o.o.) na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu kosztów egzekucyjnych oddala skargę.
Uzasadnienie
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Kielcach (dalej: "organ nadzoru")
postanowieniem z 13 marca 2023 r. nr [...] utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Kielcach (dalej: "organ egzekucyjny", "naczelnik") z 18 listopada 2022 r. nr [...] wydane dla Syndyka masy upadłości V. sp. z o.o. sp. k. w upadłości (C. R. i M. Sp. z o.o.), dalej: "syndyk", w przedmiocie zwrotu kosztów egzekucyjnych.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że naczelnik prowadził postępowania egzekucyjne wobec majątku V. sp. z o.o. sp. k. między innymi na podstawie tytułów wykonawczych z 4 czerwca 2019 r. nr: 3092.2019 oraz 3102.2019, obejmujących należności z tytułu podatku od towarów i usług za lipiec 2013 r. Podstawę prawną obowiązków objętych tymi tytułami wykonawczymi stanowiła decyzja Naczelnika Ś. Urzędu Celno - Skarbowego w K. nr [...] z 28 stycznia 2019 r., której naczelnik postanowieniem z 16 maja 2019 r., znak: [...] [...] nadał rygor natychmiastowej wykonalności.
Na podstawie ww. tytułów wykonawczych organ egzekucyjny 6 czerwca 2019 r. dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej (zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za sierpień 2015 roku). Uzyskane w wyniku zajęcia środki pieniężne zostały rozliczone w następujący sposób:
- tytuł wykonawczy nr [...] - [...] zł należność główna; [...] zł odsetki za zwłokę; [...] zł koszty egzekucyjne, na które składała się opłata za zajęcie wierzytelności w wysokości [...] zł oraz opłata manipulacyjna w wysokości [...] zł;
- tytuł wykonawczy nr [...] - [...] zł należność główna; [...] zł odsetki za zwłokę; [...] zł koszty egzekucyjne, na które składała się opłata za zajęcie wierzytelności w wysokości [...] zł oraz opłata manipulacyjna w wysokości [...] zł.
Łączna kwota uzyskana z zajęcia innej wierzytelności pieniężnej zaliczona na poczet należnych organowi egzekucyjnemu kosztów egzekucyjnych wynosiła [...] zł. Postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego numer [...] zostało zakończone poprzez zapłatę.
Wymienione wyżej postanowienie naczelnika z 16 maja 2019 r. zostało następnie uchylone postanowieniem organu nadzoru z 13 sierpnia 2019 r. i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z 23 grudnia 2019 r. naczelnik umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego numer [...], z uwagi na wygaśnięcie obowiązku objętego tym tytułem wykonawczym, w związku z wydaniem przez dyrektora ww. postanowienia o uchyleniu rygoru.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy naczelnik postanowieniem z 25 marca 2020 r. nadał rygor natychmiastowej wykonalności decyzji Naczelnika Ś. Urzędu Celno - Skarbowego w K. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług m.in. za lipiec 2013 r., które zostało utrzymane w mocy postanowieniem organu nadzoru z 26 października 2020 r. Wyrokiem z 10 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Ke 452/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach odrzucił skargę na ww. postanowienie (prawomocny od 26 lutego 2021 r.).
Postanowieniem z 4 maja 2020 roku, sygn. akt V GU [...] Sąd Rejonowy w K. Wydział [...] ogłosił upadłość V. Sp. z o.o. sp. k. Koszty egzekucyjne zostały zwrócone zobowiązanej spółce wraz z odsetkami w następujący sposób:
- 30 maja 2022 r. naczelnik dokonał korekty (pomniejszenia) wierzytelności zgłoszonych do Sądu Rejonowego w K. w toku postępowania upadłościowego V. sp. z o.o. s. k. w upadłości, o kwotę pobranych kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł;
- 3 października 2022 r. naczelnik uzupełnił korektę o odsetki w kwocie [...]zł, od pobranych kosztów egzekucyjnych, od dnia ich pobrania do dnia złożenia korekty.
Pismem z 13 września 2022 r. syndyk zwrócił się do organu egzekucyjnego o doręczenie zawiadomienia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych. Zawiadomieniem z 13 października 2022 r. organ egzekucyjny poinformował stronę o zwrocie wyegzekwowanych kosztów egzekucyjnych i odsetek. Następnie pismem z 17 października 2022 r. syndyk złożył wniosek o wydanie postanowienia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych. Postanowieniem z 18 listopada 2022 r. organ egzekucyjny orzekł o zwrocie kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł wraz z odsetkami w wysokości [...] zł poprzez korektę (pomniejszenie) wierzytelności zgłoszonych do Sądu Rejonowego w K., w toku postępowania upadłościowego V. sp. z o.o. sp. k. w upadłości.
Organ nadzoru powołując treść art. 64c § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dalej: "u.p.e.a." (w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r.) oraz art. 64cd u.p.e.a. wyjaśnił, że koszty egzekucyjne obciążające zobowiązanego, po ich pobraniu podlegają zwrotowi tylko w zakresie, w jakim okazało się, że egzekucja była niezgodna z prawem. W przedmiotowej sprawie zaistniały okoliczności uzasadniające zwrot kosztów egzekucyjnych. Uchylenie postanowienia o nadaniu rygoru natychmiastowej wykonalności dotyczącego decyzji stanowiącej podstawę prawną tytułu wykonawczego, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, powoduje uchylenie skutków prawnych dokonanych w następstwie tegoż postanowienia czynności egzekucyjnych. Stąd też wniosek, że zobowiązanego nie mogą obciążać koszty egzekucyjne wynikłe z postępowania egzekucyjnego prowadzonego w wykonaniu i na podstawie orzeczenia, które następnie zostało uchylone przez organ odwoławczy.
Obowiązek zwrotu kosztów egzekucyjnych i odsetek powstał z chwilą uchylenia rygoru wykonania decyzji stanowiącej podstawę prawną dochodzonych należności, a zatem przed ogłoszeniem upadłości V. sp. z o.o. s. k., które miało miejsce 4 maja 2020 r. W związku z tym istotną w sprawie jest data powstania wierzytelności z tytułu zwrotu kosztów egzekucyjnych, a nie data faktycznego jej zwrotu. Wierzytelność ta powstała przed datą ogłoszenia upadłości spółki.
Wprowadzona w życie 20 lutego 2021 r. zmiana przepisów u.p.e.a. jedynie uregulowała sposób postępowania organu egzekucyjnego w przypadku zasadności zwrotu kosztów egzekucyjnych. Nowy przepis rozszerzył dotychczasową regulację zawartą w art. 64c § 3 u.p.e.a. o możliwość zwrotu wierzycielowi kosztów egzekucyjnych w sytuacji przewidzianej w hipotezie tego przepisu. Zmiana ta nie spowodowała jednocześnie zmiany daty powstania wierzytelności z tytułu zwrotu kosztów egzekucyjnych.
Organ wyraził stanowisko, że dozwolona jest korekta wierzytelności wzajemnych, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości podmiotu. Jest to jeden ze sposobów dokonywania rozliczeń, który polega na wzajemnym umorzeniu dwóch wierzytelności i nie wymaga jednoczesnej zgody obu podmiotów. Brak jest w tym przypadku zastrzeżenia co do podstawy prawnej powstania wierzytelności i ich rodzaju. Zgodnie z art. 93 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe, potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił. W sprawie warunek ten więc został spełniony. Z kolei w myśl art. 95 tej ustawy, potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła. Tym samym, spełniony został warunek określony w art. 93 Prawa upadłościowego, w świetle którego potrącenie jest możliwe jeżeli wierzytelności powstały i istniały przed ogłoszeniem upadłości.
Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że 30 maja 2022 r., naczelnik złożył do Sądu Rejonowego w K. V Wydział Gospodarczy Sekcja ds. Upadłościowych i Restrukturyzacyjnych korektę zgłoszonych wierzytelności za pismem znak: [...], w którego treści oświadczył, że koryguje zgłoszenie wierzytelności V. sp. z o.o. sp. k., sporządzone 14 grudnia 2021 r. znak: [...], w związku z jej potrąceniem o kwoty zaliczone na koszty egzekucyjne w łącznej wysokości [...] zł, uzyskane 7 czerwca 2019 r. na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...]. Przedmiotowa aktualizacja pokazuje, że wierzytelności znajdujące się na liście wierzytelności zostały pomniejszone o zaległości w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r.
Następnie za pismem z 3 października 2022 r. znak: [...] naczelnik przesłał do spółki kolejne zgłoszenie - korektę wierzytelności uwzględniającą m. in. potrącenie o kwoty zaliczone na koszty egzekucyjne w łącznej wysokości [...] zł (dokonane 30 maja 2022 r.) oraz potrącenie o kwotę odsetek w wysokości [...] zł (zgłoszenie wierzytelności - korekta z 3 października
2022 r.). Przyjąć należy zatem, że oświadczenie, o którym mowa w art. 96 ustawy Prawo upadłościowe, zostało złożone.
Tym samym nieuzasadnione są argumenty syndyka, że organ nie złożył żadnego oświadczenia o potrąceniu wierzytelności. Dla ustalenia, czy oświadczenie, zostało złożone, istotne znaczenie ma treść nie tylko ww. dokumentów (pism) ale również zgłoszeń - korekt wierzytelności stanowiących ich integralną część, które należy rozpatrywać łącznie. Fakt późniejszego poinformowania syndyka o zwrocie wyegzekwowanych kosztów egzekucyjnych i odsetek nie ma wpływu na sposób rozpatrzenia sprawy, ponieważ nie naruszyło to praw uczestnika postępowania.
Przepisy u.p.e.a. nie wskazują sposobu zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami. Nie nakazują także, że zwrot taki musi zostać dokonany poprzez przekazanie środków na rachunek bankowy. Przepis art. 64 cd § 1 u.p.e.a. wskazuje jedynie, że odsetki od zwracanych kosztów egzekucyjnych nalicza się od daty wyegzekwowania kosztów egzekucyjnych do daty obciążenia rachunku bankowego organu egzekucyjnego przekazywanymi środkami pieniężnymi. Naczelnik wykonał prawo do zwrotu kosztów egzekucyjnych poprzez dokonanie korekty na liście wierzytelności, czego skutkiem było umorzenie wzajemnych wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości. Jednocześnie data korekty wierzytelności stanowiła podstawę do wskazania daty, do której należało naliczyć odsetki za zwłokę.
Odnosząc się natomiast do podnoszonej przez syndyka kwestii związanej z podwójną rolą naczelnika organ wyjaśnił, że wierzycielem podatkowych i niepodatkowych należności jest Skarb Państwa - reprezentowany w przedmiotowej sprawie przez naczelnika, który pełni rolę wierzyciela, będącego jednocześnie organem egzekucyjnym. Zatem realizuje jednocześnie zadania wierzyciela i organu egzekucyjnego, w szczególności w sytuacji braku dobrowolnego wykonania obowiązków podatkowych ciążących na podatnikach. Taka podwójna rola naczelnika pozwala prowadzić efektywne działania w tym obszarze, w tym jak w niniejszej sprawie pozwoliła na kompensację wzajemnych zobowiązań przy nakładzie minimalnych środków.
Na powyższe postanowienie syndyk złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zarzucił:
1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a) art. 95 ustawy Prawo upadłościowe poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie za dopuszczalne potrącenie wierzytelności przez naczelnika w sytuacji, gdy stał się on wierzycielem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości,
b) art. 96 ustawy Prawo upadłościowe poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że potrącenie dokonane przez naczelnika jest skuteczne, podczas gdy brak zachowania odpowiedniej formy oraz brak złożenia oświadczenia o potrąceniu we właściwym czasie przewidzianym przez przepisy prawa upadłościowego - to jest najpóźniej przy zgłoszeniu wierzytelności - powinien w konsekwencji prowadzić do utraty prawa do potrącenia wierzytelności przez wierzyciela, jakim jest naczelnik,
c) art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie za prawidłowe oraz skuteczne potrącenie wierzytelności dokonane wobec upadłej spółki przez naczelnika jako organu egzekucyjnego z wierzytelnością przysługującą mu wobec upadłego jako wierzyciela biorącego udział w postępowaniu upadłościowym spółki, a ponadto poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie za skuteczne potrącenie wierzytelności w sytuacji braku złożenia przez naczelnika materialno- prawnego oświadczenia o dokonaniu potrącenia,
2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
a) art. 8 oraz art. 9 K.p.a. poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej, oraz brak należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego,
b) art. 10 K.p.a. poprzez brak możliwości wypowiedzenia się stronie co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem postanowienia,
c) art. 64cd § 1 u.p.e.a. w administracji poprzez jego niezastosowanie i brak zwrotu kosztów egzekucyjnych w formie przewidzianej w u.p.e.a.,
d) art. 64cd § 4 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie i brak zawiadomienia upadłej spółki o zwrocie kosztów egzekucyjnych w ustawowo przewidzianej formie,
e) art. 11 ust. 2 w zw. z art. 15 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 95 ustawy Prawo upadłościowe, poprzez błędne uznanie, że obowiązek zwrotu kosztów egzekucyjnych powstał z chwilą uchylenia rygoru wykonania decyzji stanowiącej podstawę prawną dochodzonych należności, a zatem przed ogłoszeniem upadłości V. sp. z o.o. w sytuacji, gdy obowiązek ten zgodnie z art. 11 ust. 2 w zw. z art. 15 ustawy o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw powstał po wejściu w życie niniejszej ustawy, a zatem po ogłoszeniu upadłości spółki V., co w świetle art. 95 ustawy Prawo upadłościowe wykluczało możliwość dokonania potrącenia przez naczelnika.
Skarżący zarzucił, że naczelnik nie mógł dokonać potrącenia wierzytelności z należnościami masy upadłości powstałymi po ogłoszeniu upadłości spółki V.. Obowiązek zwrotu przedmiotowych kosztów nastąpił w dacie wejścia w życie ustawy o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw z dnia 4 lipca 2019 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1553):, tj. dniu 20 lutego 2021 r. W dacie tej spółka V. znajdowała się już w upadłości. Zgodnie natomiast z art. 95 Prawa upadłościowego, potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości.
Nieprawidłowe jest stanowisko organu egzekucyjnego, który twierdzi, że obowiązek zwrotu kosztów powstał z chwilą uchylenia rygoru wykonania decyzji stanowiącej podstawę prawną dochodzenia należności. Powołując art. 11 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw skarżący wyjaśnił, że w chwili ogłoszenia upadłości spółki V., a więc w dniu 4 maja 2020 r., ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie posługiwała się pojęciem zwrotu zobowiązanemu lub wierzycielowi kosztów egzekucyjnych. Przepisy wprowadzające zasadę zwrotu kosztów egzekucyjnych oraz określające mechanizm regulujący zwrot kosztów egzekucyjnych zostały wprowadzone do ustawy dopiero ustawą zmieniającą z dnia 4 lipca 2019 r., która weszła w życie po dniu ogłoszenia upadłości przez V. sp. z o.o. sp. k.
Dokonanie przez organ potrącenia dokonane zostało z naruszeniem podstawowej reguły określającej zasady potrąceń w postępowaniu upadłościowym wyrażonej w art. 95 ustawy Prawo upadłościowe. Jeżeli zatem naczelnik twierdzi, że wierzytelność powstała przed ogłoszeniem upadłości, to oświadczenie powinien złożyć przy pierwszym zgłoszeniu wierzytelności, a nie dwa lata po ogłoszeniu upadłości i kilku zgłoszeń wierzytelności. Jeżeli wierzyciel spóźnił się ze złożeniem oświadczenia o potraceniu i zgłosił wierzytelność bez takiego oświadczenia, to traci prawo do potracenia wierzytelności w ramach postępowania upadłościowego. Obowiązany jest zatem zapłacić swój dług na żądanie syndyka w całości.
Mając też na uwadze doniosłość skutków idących za oświadczeniem o potrąceniu należy wykluczyć możliwość złożenia takiego oświadczenia w sposób dorozumiany. Na żadnym etapie nie sposób dopatrzeć się złożenia oświadczenia o potrąceniu mogącego wywołać określone przepisami skutki. Zgłoszenie wierzytelności dokonane przez naczelnika z 18 czerwca 2020 r. nie zawiera oświadczenia o potrąceniu. Naczelnik utracił zatem prawo do potrącenia wierzytelności w toku postępowania upadłościowego.
Organ egzekucyjny nie mógł dokonać potrącenia należnych do zwrotu kosztów egzekucyjnych - czyli własnego zobowiązania wobec spółki z należnościami wierzyciela, na rzecz którego prowadził egzekucję, nawet jeśli mamy do czynienia z podwójną w tym przypadku rolą naczelnika. Ustawodawca wyraźnie odróżnia rolę organu od roli wierzyciela. W konsekwencji należy stwierdzić, że organ egzekucyjny nie występuje w niniejszej sprawie (dotyczącej zwrotu kosztów postępowania egzekucyjnego) w roli wierzyciela, a jedynie w roli organu zobowiązanego do zwrotu tychże kosztów.
Przesuwając wielokrotnie termin załatwienia sprawy organ nie zapewnił ponadto na koniec możliwości wypowiedzenia się stronie co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem postanowienia. Organ egzekucyjny w ogóle nie wszczął trybu określonego w art. 64cd ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Nie zostało wydane obligatoryjne zawiadomienie o wysokości zwracanych kosztów egzekucyjnych. Kwota kosztów egzekucyjnych przeznaczonych do zwrotu powinna zostać przelana na rachunek masy upadłości i do tego dnia biegną odsetki ustawowe.
W odpowiedzi na skargę organ nadzoru wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (j. t. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(j. t. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zaskarżone postanowienie nie narusza prawa. Stan faktyczny sprawy, jako prawidłowo ustalony przez organy administracji przyjęto za podstawę rozważań sądu.
Ocenę prawidłowości zaskarżonego postanowienia należy rozpocząć od powołania treści art. 64cd u.p.e.a. Stanowi on, że jeżeli po wyegzekwowaniu lub uzyskaniu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie lub prowadzenie postępowania egzekucyjnego było niezgodne z prawem, w szczególności jeżeli w chwili wyegzekwowania lub uzyskania kosztów egzekucyjnych postępowanie egzekucyjne podlegało umorzeniu, organ egzekucyjny, który zakończył postępowanie egzekucyjne, zwraca zobowiązanemu lub wierzycielowi wyegzekwowane lub uzyskane koszty egzekucyjne wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od dnia ich wyegzekwowania lub uzyskania do dnia obciążenia rachunku bankowego organu egzekucyjnego przekazywanymi środkami pieniężnymi. Przepis ten został dodany na podstawie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1153), z dniem 20 lutego 2021 r. Stanowi on rozszerzenie dotychczasowej regulacji zawartej w art. 64c § 3 u.p.e.a. w kwestii możliwości zwrotu kosztów egzekucyjnych, który stanowił, że jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela.
W projekcie do ustawy zmieniającej wskazano, że "W proponowanym art. 64cd ustawy doprecyzowano procedurę zwrotu zobowiązanemu lub wierzycielowi kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami ustawowymi, jeżeli po pobraniu tych kosztów okaże się, że wszczęcie lub prowadzenie egzekucji administracyjnej było niezgodne z prawem, w szczególności jeżeli w chwili wyegzekwowania lub uzyskania kosztów egzekucyjnych postępowanie egzekucyjne podlegało umorzeniu. Przyjęto, że w takim przypadku koszty egzekucyjne będą zwrócone zobowiązanemu lub wierzycielowi wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi do dnia obciążenia rachunku bankowego organu egzekucyjnego. Projektowany przepis rozszerza dotychczasową regulację zawartą w art. 64c § 3 ustawy o możliwość zwrotu wierzycielowi kosztów egzekucyjnych w sytuacji przewidzianej w hipotezie projektowanego art. 64cd § 1. Jednocześnie odstąpiono od zwrotu kosztów egzekucyjnych wierzycielowi, jeżeli to on spowodował niezgodne z prawem wszczęcie lub prowadzenie egzekucji administracyjnej. Doprecyzowano, że zwrot kosztów egzekucyjnych nastąpi niezwłocznie na wniosek zobowiązanego, wierzyciela albo z urzędu. Za jak najszybszym zwrotem kosztów egzekucyjnych z urzędu przemawia bowiem konieczność naliczenia i wypłaty odsetek ustawowych od dnia pobrania kosztów egzekucyjnych do dnia obciążenia rachunku bankowego organu egzekucyjnego przekazywanymi środkami pieniężnymi. Przyjęto, iż organ egzekucyjny zarówno w sytuacji dokonania zwrotu kosztów z urzędu czy też w wyniku złożenia wniosku przez zobowiązanego lub wierzyciela wyda zawiadomienie. Jeżeli natomiast zobowiązany lub wierzyciel zakwestionuje dokonany zwrot we wniosku złożonym w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, organ egzekucyjny wyda postanowienie w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami ustawowymi. Obowiązek wydania takiego postanowienia spoczywa również na organie egzekucyjnym, jeżeli wniosek zobowiązanego lub wierzyciela o zwrot kosztów wraz z ustawowymi odsetkami zostanie negatywnie rozpatrzony w przypadku stwierdzenia braku podstawy do dokonania takiego zwrotu." (druk sejmowy VIII kadencji nr 3379).
Wynik wykładni językowej, systemowej wewnętrznej oraz celowościowej doprowadza do wniosku, że przepis art. 64cd u.p.e.a. w istocie doprecyzowuje procedurę zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami ustawowymi. Dotyczy sytuacji, w której wszczęcie lub prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem. Przy czym pojęcie niezgodności z prawem nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę, choć ma charakter uniwersalny. Katalog przypadków "niezgodności z prawem" pozostaje otwarty. W praktyce oznacza to możliwość odniesienia pojęcia "niezgodności z prawem" do rozmaitych sytuacji. Ustawodawca posługuje się pojęciem "okaże się", co będzie się odnosić do powzięcia stosownej informacji przez organ egzekucyjny, których źródłem mogą być okoliczności prowadzonej sprawy bądź innej sprawy, a także informacje udostępnione czy ujawnione przez inne podmioty biorące udział w postępowaniu egzekucyjnym.
Zgodnie z art. 64cd § 3 pkt 3 u.p.e.a., zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami dokonuje się na wniosek lub z urzędu niezwłocznie po dniu uzyskania przez organ egzekucyjny informacji o uchyleniu albo stwierdzeniu nieważności orzeczenia stanowiącego podstawę wystawienia tytułu wykonawczego lub postanowienia o nadaniu temu orzeczeniu rygom natychmiastowej wykonalności. Jednocześnie ze zwrotem kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami zawiadamia się o tym zwrocie odpowiednio zobowiązanego lub wierzyciela - art. 64cd § 4 u.p.e.a. Organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami: 1) na wniosek złożony nie później niż w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, o którym mowa w § 4, jeżeli zobowiązany lub wierzyciel kwestionuje wysokość zwróconych kosztów egzekucyjnych lub ustawowych odsetek wynikającą z zawiadomienia; 2) jeżeli wniosek zobowiązanego lub wierzyciela o zwrot kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami nie zasługuje na uwzględnienie.
Z powyższego wynika, że procedura zwrotu kosztów egzekucyjnych uruchomiona przez organ egzekucyjny ma charakter etapowy. Dokonując zwrotu kosztów egzekucyjnych, organ egzekucyjny zawiadamia o tym podmiot, na rzecz którego zostały przekazane środki finansowe. Takie zawiadomienie wydawane jest zarówno wtedy, gdy zwrotu kosztów egzekucyjnych dokonano z urzędu, jak i wtedy, gdy zostało ono dokonane na wniosek zobowiązanego bądź wierzyciela. W obu przypadkach umożliwia to zakwestionowanie wysokości zwróconych kosztów egzekucyjnych. Jednocześnie doręczenie takiego zawiadomienia otwiera bieg terminu do złożenia wniosku o wydanie postanowienia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych. Organ egzekucyjny ma obowiązek wydać stosowne postanowienie w sprawie zwrotu kosztów po złożeniu w ustawowym terminie wniosku, którym zakwestionowano wysokość zwróconych środków.
Taka procedura przeprowadzona została w sprawie. Po zakwestionowaniu przez syndyka zawiadomienia o zwrocie kosztów egzekucyjnych, organ egzekucyjny orzekł o zwrocie kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami, czyniąc to na podstawie powołanego wyżej art. 64cd u.p.e.a. Prawidłowe jest przy tym stanowisko organu, że przepis ten znajdował zastosowanie w sprawie. Zgodnie z treścią art. 11 ust. 1 powołanej wyżej ustawy zmieniającej z dnia 4 lipca 2019 r., do postępowania w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych, wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życia niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Przepis art. 11 ust. 2 stanowi zaś, że w przypadku, o którym mowa w art. 64cd § 1 u.p.e.a., jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nie wszczęto postępowania w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych naliczonych na podstawie ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, a przed tym dniem: 1) postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego stało się ostateczne, 2) wyegzekwowano lub wykonano obowiązek, w tym dokonano zapłaty należności pieniężnej, odsetek z tytułu niezapłacenia jej w terminie, kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych albo postanowienie o przyznaniu własności nieruchomości stało się ostateczne, 3) organ egzekucyjny uzyskał informację o uchyleniu albo stwierdzeniu nieważności orzeczenia stanowiącego podstawę wystawienia tytułu wykonawczego lub postanowienia o nadaniu temu orzeczeniu rygom natychmiastowej wykonalności, - zwrotu kosztów egzekucyjnych wraz z ustawowymi odsetkami dokonuje się niezwłocznie na wniosek lub z urzędu po wejściu w życie niniejszej ustawy.
Jak wyżej zaznaczono, ustawa zmieniająca weszła w życie 20 lutego 2021 r. Procedura zwrotu kosztów egzekucyjnych została natomiast wszczęta z dniem 30 maja 2022 r., kiedy to naczelnik dokonał korekty (pomniejszenia) wierzytelności zgłoszonych do Sądu Rejonowego w K., a następnie syndyk wystąpił z wnioskiem o wydanie postanowienia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych (pismem z 17 października 2022 r.). Spełniły się zatem przesłanki do zastosowania przez organ przepisu art. 64cd § 1 u.p.e.a. i wydania na jego podstawie postanowienia, które zawiera wszystkie wymagane elementy. Przy czym syndyk nie kwestionuje ujętej w jego treści wielkości i rodzaju zwracanych kosztów egzekucyjnych. Oś sporu stanowi natomiast kwestia, czy organ egzekucyjny mógł dokonać zwrotu kosztów poprzez ich potrącenie.
Instytucja potrącenia w postępowaniu upadłościowym stanowi jeden ze sposobów zaspokojenia wierzytelności. Zaspokojenie roszczenia wierzyciela w drodze potrącenia stanowi jego przywilej w porównaniu z sytuacją innych wierzycieli, którzy nie mogą skorzystać z tej postaci zaspokojenia. Przy czym potrąceniu, jakie zastosował w niniejszej sprawie organ egzekucyjny, nie stoi na przeszkodzie żaden z przepisów u.p.e.a. Nie czyni tego też powołany w skardze przepis art. 64cd § 1 u.p.e.a., gdzie odwołano się do obciążenia rachunku bankowego w kontekście ram czasowych naliczania odsetek.
Organ nadzoru przytoczył treść art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (j. t. Dz.U. z 2020 r., poz. 1228 ze zm.), zgodnie z którym potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił, oraz art. 95 tej ustawy, zgodnie z którym potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości. Powołał te przepisy w kontekście ustalenia, że obowiązek zwrotu kosztów egzekucyjnych i odsetek powstał z chwilą uchylenia rygoru wykonania decyzji stanowiącej podstawę dochodzonych należności, które miało miejsce 13 sierpnia 2019 r. Stanowisko to należy zaakceptować. Logicznym i racjonalnym jest bowiem wniosek, że dzień ten to data powstania wierzytelności. Wierzyciel stał się zatem dłużnikiem upadłego przed ogłoszeniem upadłości, które miało miejsce 4 maja 2020 r. Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia argumentacji skargi, że obowiązek zwrotu kosztów egzekucyjnych powstał po wejściu w życie ustawy zmieniającej. Jak wyżej wskazano zmiana doprecyzowała jedynie procedurę dokonywania zwrotu.
W ocenie sądu, nie mogą odnieść skutku zarzuty skargi kwestionujące formę i termin złożenia oświadczenia o potrąceniu wierzytelności. Potrącenie w postępowaniu upadłościowym posiada w swej istocie zarówno cechy czynności materialnoprawnej, jak i czynności o charakterze procesowym. A zatem dla skutecznego uzyskania zaspokojenia przez potrącenie muszą być spełnione, po pierwsze – przesłanki materialne określone w Kodeksie cywilnym oraz Prawie upadłościowym, pozwalające na wzajemne umorzenie wierzytelności, a po drugie – formalne wymogi przybierające postać czynności procesowych, których spełnienie warunkuje skuteczność potrącenia w postępowaniu upadłościowym. Co jednak kluczowe w realiach niniejszej sprawy, o istnieniu tych przesłanek nie może rozstrzygać sąd administracyjny. Sąd ten ocenia prawidłowość zaskarżonego postanowienia w ramach zakreślonych podstawami prawnymi jego wydania, a określonymi w u.p.e.a. Postanowienie to ogranicza się do rozstrzygnięcia o zwrocie wyegzekwowanych kosztów egzekucyjnych poprzez korektę wierzytelności zgłoszonych do sądu rejonowego. Natomiast sama skuteczność potrącenia w kontekście postępowania upadłościowego nie poddaje się kontroli sądowoadministracyjnej. Jak wynika z treści art. 244 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe, to syndyk sporządza listę wierzytelności, natomiast stosownie do treści art. 260 ust. 2 tej ustawy, zatwierdza ją sędzia-komisarz. W gestii sędziego komisarza jest również dokonywanie zmian na liście wierzytelności, czy też jej uzupełnienie (art. 261 i n. ustawy Prawo upadłościowe). Oznacza to, że ocena właściwej formy oświadczenia o potrąceniu oraz terminu na jego złożenie leży w gestii sądu upadłościowego i sędziego – komisarza. Ewentualny zaś brak skuteczności potrącenia, potwierdzony stosownym rozstrzygnięciem sądu upadłościowego, wywoła potrzebę dokonania zwrotu kosztów egzekucyjnych w innej formie.
Końcowo należy odnieść się do zarzutu występowania przez naczelnika w podwójnej roli – wierzyciela biorącego udział w postępowaniu upadłościowym i organu egzekucyjnego. Zgodnie z treścią art. 1a ust. 1 pkt 13 u.p.e.a., przez pojęcie wierzyciela rozumie się podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym. Natomiast zgodnie z treścią art. 5 § 1 pkt 1 u.p.e.a., uprawnionym do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków określonych w art. 2 jest w odniesieniu do obowiązków wynikających z decyzji lub postanowień organów administracji rządowej i organów jednostek samorządu terytorialnego - właściwy do orzekania organ I instancji. To zatem przepisy prawa zdeterminowały podwójną rolę naczelnika występującego w niniejszym postępowaniu. Czynienie zarzutu z tego powodu jest zatem bezzasadne, ponieważ w tej podwójnej roli naczelnik wystąpił z istoty posiadanych ustawowo kompetencji.
Podsumowując, skarżący nie podważył prawidłowości zaskarżonego postanowienia. Organ nadzoru podjął natomiast wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Nie naruszył zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), ani zasady informowania stron (9 k.p.a.). Z kolei zarzut naruszenia przepisu art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Syndyk nie wykazał takich okoliczności.
Z tych względów sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.