I SA/Go 578/18

I SA/Go 578/18 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2019-02-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-12-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Alina Rzepecka /przewodniczący sprawozdawca/
Dariusz Skupień
Jacek Niedzielski
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I GSK 956/19 - Wyrok NSA z 2023-05-24
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1314
art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i art. 64 § 8 w zw. z art. 2, art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytcji RP
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Rzepecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Niedzielski Sędzia WSA Dariusz Skupień Protokolant referent stażysta Katarzyna Grycuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2019 r. sprawy ze skargi Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. Uchyla zaskarżone postanowienie w całości, 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: skarżący, wierzyciel, Dyrektor OR ARiMR) wniósł skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej (dalej jako: DIAS, organ) z [...] października 2018 r. nr sprawy [...] utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego (dalej: Naczelnik US) z [...] lutego 2018 r. Nr [...] w przedmiocie obciążenia Wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 19.254,80 zł, powstałymi w toku egzekucji administracyjnej, prowadzonej z majątku I Sp. z o. o., (dalej: Spółka, zobowiązana) na podstawie tytułu wykonawczego Nr [...] z dnia [...] listopada 2015 r.
Powyższa skarga została wywiedziona na tle następującego stanu faktycznego.
Naczelnik US prowadził postępowanie egzekucyjne skierowane do zobowiązanej, na podstawie ww. tytułu wykonawczego, wystawionego przez Dyrektora OR ARiMR. W jego toku, organ egzekucyjny skierował do [...] S.A., Banku [...],[...] S.A. i [...] S.A. zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. W wyniku skutecznego zajęcia wierzytelności pieniężnych z rachunku bankowego prowadzonego dla zobowiązanej przez Bank [...], organ egzekucyjny uzyskał kwotę 198,00 zł., która została rozliczona na poczet kosztów egzekucyjnych. Ponadto w dniu [...] marca 2016 r. poborca skarbowy spisał z Prezesem Zarządu Spółki protokół o stanie majątkowym, nie uzyskując wiedzy o możliwych składnikach majątków mogących podlegać egzekucji. Negatywnym wynikiem zakończyły się również zapytania organu egzekucyjnego do Centralnej Ewidencji Ksiąg Wieczystych oraz do Centralnej Ewidencji Pojazdów. Naczelnik US dokonał również analizy danych finansowych Spółki oraz wezwał ją do złożenia wyjaśnień, a następnie w dniu [...] października 2016 r. poborca skarbowy uzyskał oświadczenie Prezesa Zarządu, że Spółka nie posiada żadnych środków w kasie firmowej oraz, że nie posiada majątku oraz nie prowadzi działalności. W dniu [...] lutego 2017 r. poborca skarbowy podejmował kolejne próby dokonania czynności egzekucyjnych w siedzibie Spółki, jednakże ustalił, że Spółka nie posiada środków na likwidację firmy, w związku z czym sporządził relację o niemożności zastosowania środków egzekucyjnych.
W dniu [...] maja 2017 r. organ egzekucyjny, powołując się na przepisy art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm. – dalej: u.p.e.a.) postanowieniem umorzył przedmiotowe postępowanie egzekucyjne.
Następnie Naczelnik US zawiadomieniem z [...] lipca 2017 r., powiadomił wierzyciela o obciążeniu kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości 19.234,75 zł., który pismem z [...] sierpnia 2017 r. zawnioskował o wydanie i doręczenie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych.
W dniu [...] września 2017r. Naczelnik US wydał postanowienie w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami przedmiotowego postępowania egzekucyjnego,
w kwocie 19.254,80 zł.
Dyrektor OR ARiMR wniósł na w/w orzeczenie zażalenie, po rozpatrzeniu którego DIAS postanowieniem z [...] stycznia 2018 r. uchylił w całości zaskarżone postanowienie, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Naczelnik US [...] lutego 2018 r. wydał postanowienie, którym orzekł o obciążeniu Wierzyciela kosztami egzekucyjnymi
w kwocie 19.254,80 zł.
Również i tym razem wierzyciel złożył zażalenie. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i ustalenie kosztów egzekucyjnych adekwatnych do faktycznie podejmowanych czynności, z uwzględnieniem dyspozycji zawartych
w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14.
DIAS w wymienionym na wstępie postanowieniu w pierwszej kolejności
omówił ramy prawne zagadnienia dotyczącego naliczania i poboru kosztów egzekucyjnych zawarte – u.p.e.a. - art. 64c § 1, art. 64c § 2, § 3 i § 4 , art. 64c § 7,
art. 64 § 1, § 2 – 10, art. 64b.
Następnie po przypomnieniu przebiegu sprawy organ zauważył, że bezspornym pozostaje, że postanowieniem z [...] maja 2017 r. umorzone zostało postępowanie egzekucyjne, prowadzone w oparciu o tytuł wykonawczy z [...] listopada 2015 r.,
a wierzyciel nie wniósł na nie zażalenia w ustawowym terminie, wskutek czego uzyskało ono walor ostateczności. Zatem, zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza, że od zobowiązanego nie mogą być dochodzone niezapłacone koszty egzekucyjne, co wypełnia przesłankę wskazaną w art. 64c § 4 u.p.e.a.
DIAS wskazał też, że zgodnie z art. 26 § 5 u.p.e.a., wszczęcie egzekucji administracyjnej następuje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego lub doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia
o zajęciu wierzytelności lub innego prawa majątkowego, jeżeli to doręczenie nastąpiło przed doręczeniem zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Zgodnie natomiast z art. 64 § 9 i § 10 u.p.e.a., obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu egzekucyjnym, a opłaty manipulacyjnej z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego.
Organ zaznaczył, że z materiału dowodowego wynika, że odpis ww. tytułu wykonawczego oraz odpis zawiadomienia Nr [...] z [...] lutego 2016 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego w Banku [...], doręczono dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu [...] lutego 2016r., a zobowiązanej w dniu [...] marca 2016r. Ponadto, w dniu [...] marca 2016 r. poborca spisał w siedzibie Zobowiązanej protokół o stanie o majątkowym. Zatem, w postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym z majątku Zobowiązanej powstały koszty egzekucyjne w związku z postępowaniem prowadzonym na podstawie ww. tytułu wykonawczego, na które składają się: • opłata manipulacyjna w wysokości 3.235,50 zł, według stanu na dzień [...] lutego 2016 r., stanowiąca 1% kwoty egzekwowanej, • opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w łącznej wysokości 16.177,40 zł, obliczona na dzień [...] lutego 2016 r., stanowiąca 5% kwoty egzekwowanej należności, • wydatki egzekucyjne w kwocie 36,90 zł, za doręczenie zobowiązanej korespondencji oraz dojazd poborcy, • opłata za sporządzenie protokołu o stanie majątkowym w wysokości 3,00 zł.
DIAS odpowiadając na zarzuty zażalenia, zauważył że w toku postępowania egzekucyjnego Naczelnik US skutecznie dokonał zajęcia egzekucyjnego wierzytelności z rachunku bankowego, uzyskując kwotę 198,00 zł, którą rozliczono na poczet kosztów egzekucyjnych. Podkreślił też, że na mocy art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a. obowiązek uiszczenia opłat, o których mowa w § 1 i 6, powstaje za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności - z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu egzekucyjnym.
Odnośnie zarzutu, że wysokość przedmiotowych kosztów egzekucyjnych jest niewspółmierna w odniesieniu do czasochłonności czy stopnia skomplikowania czynności egzekucyjnych, podejmowanych przez organ egzekucyjny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt SK 31/14 z 28 czerwca 2016 r.) DIAS m.in. zauważył, że ze sposobu sformułowania sentencji ww. wyroku TK wynika, że jest to wyrok stwierdzający niekonstytucyjność pominięcia prawodawczego, w którym stwierdzono konieczność podjęcia odpowiednich działań legislacyjnych. Takie wyroki nie powodują utraty mocy obowiązującej regulacji. Ich skutkiem jest jedynie potwierdzenie obowiązku ustanowienia regulacji prawnych niezbędnych dla realizacji norm konstytucyjnych. Wyjaśniając skutki swojego orzeczenia TK, wskazał, że dla właściwej jego realizacji konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien,
w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie. Ustawodawca powinien nadto określić sposób obliczania wysokości tych opłat w razie umorzenia postępowania w związku z dobrowolną zapłatą egzekwowanej należności po dokonaniu czynności egzekucyjnych. Trybunał, jako "ustawodawca negatywny", nie ma w tym zakresie kompetencji.
DIAS podkreślił, że skutkiem orzeczenia TK nie jest zatem wyeliminowanie z porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności, gdyż podstawa do takiego postępowania organu egzekucyjnego pozostała. Stosowanie tych przepisów nie może natomiast prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę, a dopóki tego nie uczyni, organy stosujące prawo - a więc w nawiązaniu do realiów danej sprawy, którą rozstrzygają - muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Z powyższego wynika, że zarówno przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 9 u.p.e.a., jak i art. 64 § 6 i § 10 u.p.e.a. nadal stanowią element obowiązującego porządku prawnego
i prawidłowo zostały w niniejszej sprawie zastosowane. Wysokość opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego oraz opłaty manipulacyjnej ustalona została przez organ egzekucyjny, odpowiednio jako 5% i 1% egzekwowanych należności, czyli zgodnie z wartościami wskazanymi art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 powołanej ustawy.
Organ dodał, z wyroku Trybunału nie wynika taka wykładnia przepisu art. 64 § 6 u.p.e.a., która by zakładała, że wysokość opłat składających się na koszty egzekucyjne musi zawsze odpowiadać wartości nakładu pracy organu egzekucyjnego bądź faktycznie poniesionym przez organ wydatkom. Przeciwnie, Trybunał podkreślił, że z samej istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego oraz że pełnią one funkcję fiskalną, służąc finansowaniu aparatu egzekucyjnego. Za zgodne z Konstytucją Trybunał uznał stosunkowe określenie wysokości opłaty. Natomiast zdaniem Trybunału ustawodawca dlatego powinien ustalić górną kwotę opłaty, bowiem w przypadku należności o znacznej wartości, brak takiej górnej granicy może powodować "całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych Czynności opłat".
W ocenie DIAS wysokość opłat, obliczona przez Naczelnika US dla ww. tytułu wykonawczego, które zostały zagwarantowane organowi egzekucyjnemu w art. 64 u.p.e.a., została obliczona według obowiązujących nadal stawek w nim określonych, zatem obciążenie Wierzyciela kosztami egzekucyjnymi było zasadne.
Organ zauważuył też, że mając na uwadze, że w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., ustawodawca wskazując, że za zajęcie nieruchomości opłata wynosi 8% egzekwowanej należności, określił maksymalną wysokość tej opłaty w kwocie 34.200 zł, można byłoby przyjąć, że przy stawce 5% egzekwowanej należności za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, maksymalna kwota opłaty wyniosłaby 21.375 zł. Natomiast w przedmiotowej sprawie opłata za ww. zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego wyniosła 16.177.40 zł., zatem nie przekracza wysokości tej kwoty.
DIAS dodał, że mimo, że czynności organu egzekucyjnego, w porównaniu do skali egzekwowanych należności, nie przyniosły wymiernego efektu dla wierzyciela, wierzyciel nie może uchylić się od obowiązku pokrycia kosztów postępowania egzekucyjnego z tego powodu, że było ono nieefektywne. Ustawodawca nie uzależnia bowiem obowiązku pokrycia kosztów postępowania egzekucyjnego przez wierzyciela od efektywności tego postępowania. Przeniesienie odpowiedzialności na wierzyciela za koszty egzekucyjne może nastąpić po zakończeniu postępowania egzekucyjnego, tzn. po jego umorzeniu z przyczyn uzasadniających brak możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego.
W rozważanej sprawie organ egzekucyjny doręczył Zobowiązanej odpis ww. tytułu wykonawczego oraz bezspornie dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku
bankowego, co spowodowało konieczność zastosowania art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a.
oraz pobrania za dokonane czynności opłat w wysokości, odpowiednio 5% i 1 % egzekwowanej należności. W przypadku natomiast zaistnienia przesłanek określonych w art. 64c § 4 u.p.e.a. wierzyciel zostaje obciążony kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości, w jakiej zostałyby one pobrane od zobowiązanego. Zatem jednoznaczne przepisy u.p.e.a. nie pozwalały organowi egzekucyjnemu na odmienne załatwienie sprawy, skoro koszty egzekucyjne nie mogły zostać ściągnięte od zobowiązanego egzekwowanej należności. W przypadku natomiast zaistnienia przesłanek określonych w art. 64c § 4 u.p.e.a. wierzyciel zostaje obciążony kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości, w jakiej zostałyby one pobrane od zobowiązanego. Zatem, jednoznaczne przepisy u.p.e.a. nie pozwalały organowi egzekucyjnemu na odmienne załatwienie sprawy, skoro koszty egzekucyjne nie mogły zostać ściągnięte od zobowiązanego.
DIAS zauważył ponadto, że Prezes Zarządu ARiMR nie został wymieniony wśród wierzycieli, którzy ustawowo zwolnieni zostali z obowiązku ponoszenia kosztów egzekucyjnych. Natomiast, planując wydatki na określony rok, wierzyciel powinien zagwarantować środki umożliwiające zapłatę ewentualnych kosztów egzekucyjnych, które z różnych powodów mogą nie zostać wyegzekwowane z majątku dłużników.
Niezależnie od powyższego DIAS zauważył, że TK w wyroku nie wskazał, na jakich zasadach organy powinny dokonywać kalkulacji opłat, a bez tych wskazań nie sposób przyjąć prawidłowego i jednolitego sposobu ich naliczania. Organ egzekucyjny nie może zatem dowolnie wyliczać opłat, wbrew nadal obowiązującemu porządkowi prawnemu. Przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby doprowadzić do różnego traktowania podmiotów przez różne organy egzekucyjne.
W skardze na powyższe przeczenie skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na naruszeniu przepisów art. 64 § 1 pkt 4,
art. 64 § 6 i art. 64 § 8 u.p.e.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, w zakresie w jakim zaskarżone postanowienie pomija wytyczne dotyczące wykładni i zastosowania ww. przepisów Konstytucji RP zawarte w wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, w szczególności poprzez ich niezastosowanie podczas stosowania przepisów art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i art. 64 § 8 u.p.e.a.
Wobec podniesionych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania.
W motywach skargi stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie zawiera wykazania powiązania pomiędzy faktycznie podjętymi czynnościami, a ustaleniem wysokości kosztów egzekucyjnych, brak jest wyszczególnienia faktycznie wykonanych przez organ egzekucyjny czynności wraz z podaniem faktycznie poniesionych kosztów materiałowych i osobowych, np. jakie faktycznie wykonane czynności przemawiają
za uznaniem za właściwe tak znaczne koszty zajęcia rachunku bankowego – co
w konsekwencji doprowadziło do obciążenia Dyrektora OR ARiMR kosztami niewspółmiernymi do podjętych przez organ egzekucyjny czynności.
W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
W pierwszej kolejności koniecznym jest wyjaśnienie, że stosownie do treści
art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zasadą jest, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei, według art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm. – dalej: P.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który dotyczy interpretacji podatkowych i który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.
Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie było postanowienie
DIAS z [...] października 2018 r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika US
z [...] lutego 2018 r. obciążające wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanej.
Zaskarżone postanowienie zostało wydane na podstawie art. 64c § 7 w zw.
z art. 64 § 1 i § 6 § 9, §10, art. 64b oraz art. 64c § 1, § 4 i § 7 u.p.e.a.
Odnosząc się do norm prawnych istotnych z punktu widzenia analizowanej sprawy wskazać należy, że stosownie do treści art. 64 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny,
z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty w następującej wysokości, z zastrzeżeniem art. 64d: - za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20gr;
(pkt 4); - za spisanie na miejscu u zobowiązanego protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego - 10% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 3 zł.
(pkt 14). Zgodnie z § 6 omawianego przepisu organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1 zł. 40 gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Z kolei, z art. 64 c § 1 pkt 1 u.p.e.a. wynika, że opłaty,
o których mowa w art. 64 § 1 i 6 oraz w art. 64a, wraz z wydatkami poniesionymi przez organ egzekucyjny stanowią koszty egzekucyjne. Koszty egzekucyjne, z zastrzeżeniem § 2-4, obciążają zobowiązanego. Wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c § 4 u.p.e.a.).
Zgodnie natomiast z brzmieniem art. 64b u.p.e.a. wydatkami egzekucyjnymi są koszty faktycznie poniesione przez organ egzekucyjny w związku z prowadzeniem egzekucji, a w szczególności na opłacenie: 1) przejazdu i delegacji poborcy lub egzekutora; 2) przewozu, załadowania, rozładowania, przechowania, utrzymania i dozoru zwierząt oraz ruchomości odebranych albo usuniętych z opróżnionych budynków, lokali i pomieszczeń; 3) przymusowego otwarcia środków transportu, pomieszczeń i schowków; 4) należności świadków, biegłych i rzeczoznawców; 5) ogłoszenia w prasie; 6) sporządzenia dokumentów; 7) prowadzenia zarządu zajętej nieruchomości; 8) prowizji i opłat pobieranych w związku z realizacją zajęcia przez dłużnika zajętej wierzytelności lub przekazywaniem dochodzonych kwot do organu egzekucyjnego; 9) kosztu uzyskania informacji o majątku dłużnika; 10) wykonania zastępczego; 11) zastosowania przymusu bezpośredniego.
W rozważanej sprawie, wydanie zaskarżonego postanowienia w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi było następstwem umorzenia postanowieniem przez Naczelnika US postępowania egzekucyjnego w oparciu
o przepis art. 59 § 2 u.p.e.a., z uwagi na brak możliwości uzyskania w tym postępowaniu kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Trzeba zaznaczyć, że słusznie w tym względzie organ wyjaśnił, że umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzi do jego zakończenia i utraty możliwości uzyskania kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, jeżeli wcześniej nie zostały wyegzekwowane.
W orzecznictwie ukształtował się pogląd, że po zakończeniu postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności pieniężnej organ egzekucyjny nie posiada
już w stosunku do zobowiązanego wierzytelności o zapłatę kosztów egzekucyjnych, wobec tego nie może ich od niego ściągnąć, co czyni zasadnym obciążenie
tymi kosztami wierzyciela, zaś wystąpienie przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego z art. 59 u.p.e.a. nie uzależnia wydania postanowienia o umorzeniu od występowania lub nieistnienia kosztów. Innymi słowy, zakończenie postępowania egzekucyjnego wyklucza dochodzenie kosztów tego postępowania od zobowiązanego poza tym postępowaniem (por. wyrok WSA w Poznaniu sygn. akt III SA/Po 315/17 z 20 lipca 2017 r.) oraz powołane tam orzecznictwo; wszystkie cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).
Tym samym, co jest w sprawie bezsporne, organ egzekucyjny, stosownie do art. 64c
§ 4 u.p.e.a. mógł obciążyć wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego.
Spór jaki wiodą strony na etapie postępowania sądowoadministracyjnego dotyczy kwestii ustalenia wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego, którymi został obciążony wierzyciel.
Według skarżącego doszło do obciążenia jego niewspółmiernymi kosztami egzekucyjnymi w odniesieniu do faktycznie podjętych czynności, co jest rozstrzygnięciem niezgodnym z wyrokiem TK z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14. Koszty te zostały wyliczone z pominięciem wytycznych zawartych w tym orzeczeniu, a dotyczących wykładni i zastosowania art. 61 § 1 pkt 4 § 6 i § 8 u.p.e.a.
Z kolei, w ocenie organu skutkiem orzeczenia Trybunału nie jest wyeliminowanie
z porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności, gdyż podstawa do takiego postępowania organu egzekucyjnego pozostała. Stosowanie tych przepisów nie może natomiast prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę, a dopóki tego nie uczyni, organy stosujące prawo - a więc w nawiązaniu do realiów danej sprawy, którą rozstrzygają - muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 9 u.p.e.a., jak i art. 64 § 6 i § 10 u.p.e.a. nadal stanowią element obowiązującego porządku prawnego i prawidłowo zostały w niniejszej sprawie zastosowane. Wysokość opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego oraz opłaty manipulacyjnej ustalona została przez organ egzekucyjny, odpowiednio jako 5% i 1% egzekwowanych należności, czyli zgodnie z wartościami wskazanymi art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a..
Wobec powyższego wyjaśnić należy, że wyrokiem z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że
1. art. 64 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym
w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599) w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
2. art. 64 § 6 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba, że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3 Konstytucji). Powyższy wyrok TK został opublikowany w dniu 16 sierpnia 2016 r., tym samym organy obowiązane były uwzględnić skutki tego orzeczenia w treści rozstrzygnięcia.
Wskazać również trzeba, że powyższy wyrok TK jest wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji. Wyrok ten – w przeciwieństwie do klasycznego wyroku uznającego zaskarżony przepis za niezgodny z Konstytucją – nie powoduje utraty mocy zaskarżonego przepisu. Przepis ten nadal obowiązuje w systemie prawa, nie traci mocy, jednakże od chwili orzeczenia musi być traktowany jako niezgodny z Konstytucją, ale tylko w granicach (w zakresie) określonych w wyroku Trybunału.
W pozostałym zakresie może, a nawet – musi być nadal stosowany przez adresatów tego przepisu. Jednakże aby nie narazić się na zarzut naruszenia Konstytucji, przepis ten musi być stosowany i interpretowany (w szczególności przez organy i sądy) zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału (por. wyrok NSA z 6 marca 2018 r. sygn. akt II FSK 2206/17).
W uzasadnieniu ww. wyroku (pkt 4.3.uzasadnienia) Trybunał wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Zgodzić się zatem należy ze stanowiskiem DIAS, że możliwość stosunkowego określenia wysokości opłaty nie została przez Trybunał uznana za niezgodną z ustawą zasadniczą.
Trybunał podkreślił natomiast, że swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone.
W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określnego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku.
Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64
§ 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach
(w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale
z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną.
Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym stają się więc obciążeniem podatkowym.
Trybunał uznał, że regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.
Z uzasadnienia powyższego wyroku należy wyprowadzić zatem wniosek, że mechanizm ustalania opłaty stosunkowej ze wskazaną jej górną granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu ogranicza kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością.
W pkt 5 uzasadnienia wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił skutki tego wyroku
i wskazał, że dla właściwej jego realizacji w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych
i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w sprawie. Ustawodawca powinien nadto określić sposób obliczania wysokości tych opłat w razie umorzenia postępowania w związku z dobrowolną zapłatą egzekwowanej należności po dokonaniu czynności egzekucyjnych. Trybunał zaznaczył, że konieczność podjęcia przez ustawodawcę odpowiednich kroków w celu wykonania niniejszego wyroku powinna stanowić okazję do szerszego spojrzenia na przyjęty model opłat w egzekucji w administracji.
Z powyższego wyroku wynika zatem, że do momentu gdy ustawodawca nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. Organ ustalając wysokość opłaty egzekucyjnej ma zatem obowiązek rozważania kwestii czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji a jeśli nie to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji (por. wyrok WSA w Gdańsku z 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Gd 165/18).
Koniecznym staje się podkreślenie, że Trybunał wskazał przesłanki, którymi należy się kierować przy ustalaniu opłat egzekucyjnych a kwestię sposobu obliczania tych opłat pozostawił ustawodawcy. Niemniej jednak, bierna postawa ustawodawcy nie może usprawiedliwiać stosowania prawa z naruszeniem Konstytucji.
Zaznaczyć należy, że już z samej sentencji przedmiotowego wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, że przyczyną uznania przepisów za niezgodne z Konstytucją nie był brak w ustawie możliwości miarkowania wysokości opłat w pełnym zakresie. Wynika to też ze stwierdzenia Trybunału, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych jako jednej z metod określania wysokości opłat. W związku z tym swoiste miarkowanie powinno w zasadzie pojawić się dopiero wówczas kiedy można stwierdzić, że procentowo ustalone opłaty przekraczają maksymalny rozsądny pułap poszczególnych opłat. W praktyce jednak, w sytuacji braku koniecznej interwencji ustawodawcy, nie da się, stosując omawiane przepisy w poszczególnych sprawach, oderwać od okoliczności faktycznych i prawnych konkretnych spraw.
W rozpoznawanej sprawie, organ egzekucyjny obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 19.254,80 zł. Przy czym z prowadzonej egzekucji uzyskał jedynie kwotę 198,00 zł.
Nie powinno z pola widzenia umykać to, że w przypadku egzekwowania należności pieniężnych postępowanie egzekucyjne powinno doprowadzić co do zasady do odzyskania należności od zobowiązanego zatem majątek wierzyciela powinien ulec powiększeniu a nie uszczupleniu. Obciążenie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego pomimo, że jest prawnie dopuszczalne nie może stanowić dla niego sankcji za wszczęcie egzekucji.
Mając na względzie argumenty powołane w zaskarżonym postanowieniu, nabiera się przekonania, że usprawiedliwieniem dla obciążenia wierzyciela kosztami w/w wysokości miała być treść art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., w którym ustawodawca wskazując, że za zajęcie nieruchomości opłata wynosi 8% egzekwowanej należności, określił maksymalną wysokość tej opłaty w kwocie 34.200 zł. Na tej podstawie organ uznał, że można byłoby przyjąć, że przy stawce 5% egzekwowanej należności za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, maksymalna kwota opłaty wyniosłaby 21.375 zł. Według zaś organu w tej sprawie opłata za przedmiotowe zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego wyniosła 16.177.40 zł, zatem nie przekracza wysokości tej kwoty. DIAS spostrzegając nadto, że mimo że czynności organu egzekucyjnego, w porównaniu do skali egzekwowanych należności, nie przyniosły wymiernego efektu dla Wierzyciela, to i tak wierzyciel nie może uchylić się od obowiązku pokrycia kosztów postępowania egzekucyjnego z tego powodu, że było ono nieefektywne.
Sąd pragnie podkreślić, że jakkolwiek opłaty ustalane przez organy egzekucyjne są konsekwencją prowadzenia postępowania egzekucyjnego, a zatem następstwem braku dobrowolnego wykonania świadczenia przez zobowiązanego, to jednak wysokość tych opłat, szczególnie kiedy obciążają wierzyciela, nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. (por. wyrok WSA w Lublinie z 31 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Lu 854/16).
Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że czynności faktyczne jakie
w rozpoznawanej sprawie były podejmowane przez organ egzekucyjny sprowadzały się
w istocie do sporządzenia protokołu o stanie majątkowym zobowiązanej (3,00 zł.) oraz dojazdu poborcy (13,00 zł.) i wysłania pism (2x11,80), co jest oczywiście naturalne przy zajęcia rachunku bankowego. Niemnie jednak, nie są to czynności wymagające szczególnych nakładów pracy nie są też obarczone wysokim poziomem skomplikowania uzasadniającym obciążenie wierzyciela aż tak znacznymi kosztami postępowania.
Zdaniem Sądu, w zaskarżonym postanowieniu organ nie wykazał powiązania pomiędzy faktycznie podjętymi czynnościami, a ustaleniem wysokości kosztów egzekucyjnych.
W tym stanie rzeczy, zgodzić się należy z Dyrektorem OR ARiMR, że zaskarżone postanowienie pomija wytyczne zawarte w wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. a tym samym zostało wydane z naruszeniem art. art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i art. 64 § 8 u.p.e.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, co w konsekwencji doprowadziło do obciążenia wierzyciela kosztami niewspółmiernymi do podjętych przez organ egzekucyjny czynności.
Ponownie rozpoznając sprawę organ winien uwzględnić wskazania wynikające z niniejszego uzasadniania oraz z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2018 r.
W tym stanie rzeczy, mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a) P.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. – zwrot uiszczonego wpisu.