I SA/Go 351/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.Gorzów Wlkp.2022-11-24
NSApodatkoweWysokawsa
podatek dochodowy od osób prawnychwznowienie postępowanianieważność umowyskutki podatkoweprzysporzenie majątkowedata powstania przychodukompensataOrdynacja podatkowaustawa o CIT

WSA oddalił skargę spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej odmawiającą uchylenia decyzji ostatecznej w podatku dochodowym od osób prawnych, uznając, że nieważność umowy sprzedaży nieruchomości nie wyklucza opodatkowania jej skutków.

Spółka wniosła o wznowienie postępowania podatkowego, powołując się na wyroki sądów cywilnych stwierdzające nieważność umowy sprzedaży nieruchomości z powodu wadliwej reprezentacji. Organy podatkowe odmówiły uchylenia ostatecznej decyzji określającej zobowiązanie w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 rok, argumentując, że skutki nieważnej umowy, takie jak przysporzenie majątkowe, podlegają opodatkowaniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę, podkreślając, że instytucja wznowienia postępowania nie służy ponownej merytorycznej kontroli decyzji, a skutki nieważnej umowy mogą być opodatkowane, jeśli nie nastąpił zwrot świadczeń.

Spółka P. z o.o. złożyła skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej (DIAS), która utrzymała w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego odmawiającą uchylenia ostatecznej decyzji z 2015 r. w sprawie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 r. Wniosek o wznowienie postępowania oparto na wyrokach sądów cywilnych stwierdzających nieważność umowy sprzedaży nieruchomości z powodu nieprawidłowej reprezentacji spółki. Spółka argumentowała, że nowe okoliczności wynikające z tych wyroków wskazują na brak skutecznego przeniesienia własności i powinny skutkować zmianą podstawy opodatkowania. Naczelnik Urzędu Skarbowego odmówił uchylenia decyzji, uznając, że nawet nieważna umowa może generować skutki podatkowe, a fakt dokonania nieważnej umowy nie jest przeszkodą w opodatkowaniu, jeśli doszło do przysporzenia majątkowego. DIAS podtrzymał to stanowisko, dodając, że wyroki sądów cywilnych nie są istotne dla sprawy podatkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił skargę. Sąd wyjaśnił, że wznowienie postępowania na podstawie art. 240 § 1 pkt 5 Ordynacji podatkowej wymaga ujawnienia istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub dowodów istniejących w dniu wydania decyzji, a nieznanych organowi. Sąd podkreślił, że postępowanie wznowieniowe nie jest zwykłym postępowaniem instancyjnym i nie służy ponownej merytorycznej kontroli decyzji. Uznał, że nieważność umowy sprzedaży z powodu wadliwej reprezentacji nie jest okolicznością istotną dla uchylenia decyzji podatkowej, ponieważ skutki takiej umowy, w tym przysporzenie majątkowe, podlegają opodatkowaniu. Sąd wskazał, że przychód powstaje najpóźniej z datą wystawienia faktury lub uregulowania należności, a fakt niewydania nieruchomości czy nieprzekazania dokumentacji geologicznej nie jest decydujący, jeśli doszło do powstania przychodu należnego i jego rozliczenia (np. kompensaty). Sąd podkreślił, że instytucja wznowienia postępowania nie jest środkiem do wzruszenia każdej wadliwej decyzji, a jedynie decyzji dotkniętej wadami procesowymi enumeratywnie wskazanymi w przepisach.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, nieważność umowy sprzedaży nieruchomości z powodu wadliwej reprezentacji nie jest istotną okolicznością uzasadniającą wznowienie postępowania podatkowego, ponieważ skutki takiej umowy, w tym przysporzenie majątkowe, podlegają opodatkowaniu.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że instytucja wznowienia postępowania nie służy ponownej merytorycznej kontroli decyzji, a jedynie eliminowaniu wad procesowych. Nieważność umowy z powodu wadliwej reprezentacji nie jest okolicznością istotną dla uchylenia decyzji podatkowej, gdyż opodatkowaniu podlegają skutki czynności, a nie sama czynność, a przychód powstaje z datą wystawienia faktury lub uregulowania należności, nawet jeśli umowa jest nieważna.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalono_skargę

Przepisy (9)

Główne

O.p. art. 240 § § 1 pkt 5

Ordynacja podatkowa

Wymaga ujawnienia istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów istniejących w dniu wydania decyzji, nieznanych organowi.

u.p.d.o.p. art. 12 § ust. 1, ust. 3, ust. 3a, ust. 4

Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych

Definiuje przychody i moment ich powstania, w tym przychody należne, niezależnie od faktycznego otrzymania środków.

Pomocnicze

u.p.d.o.p. art. 12 § ust. 3j

Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych

Reguluje korektę przychodów w okresie rozliczeniowym, w którym dokonano rozliczeń zwrotnych na podstawie prawomocnego wyroku dotyczącego nieważności umowy.

u.p.d.o.p. art. 15 § ust. 4i i 4j

Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych

Reguluje korektę kosztów uzyskania przychodu w przypadku zwrotu wzajemnych świadczeń.

P.u.s.a. art. 1

Ustawa - Prawo o ustroju sądów administracyjnych

P.p.s.a. art. 134 § § 1

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 119 § pkt 2

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 120

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 151

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nieważność umowy sprzedaży nieruchomości z powodu wadliwej reprezentacji nie jest istotną okolicznością uzasadniającą wznowienie postępowania podatkowego. Skutki nieważnej umowy, w tym przysporzenie majątkowe, podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych. Postępowanie wznowieniowe nie służy ponownej merytorycznej kontroli decyzji, a jedynie eliminowaniu wad procesowych. Przychód powstaje z datą wystawienia faktury lub uregulowania należności, niezależnie od faktycznego przeniesienia własności czy wydania przedmiotu umowy.

Odrzucone argumenty

Nieważność umowy sprzedaży nieruchomości z powodu wadliwej reprezentacji, stwierdzona wyrokami sądów cywilnych, stanowi istotną nową okoliczność faktyczną lub nowy dowód uzasadniający wznowienie postępowania podatkowego. Brak skutecznego przeniesienia własności i wydania nieruchomości powinien skutkować zmianą podstawy opodatkowania. Niewydanie dokumentacji geologicznej i nie dojście do skutku kompensat są okolicznościami istotnymi dla sprawy.

Godne uwagi sformułowania

Instytucja wznowienia postępowania podatkowego ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją podatkową, jeżeli postępowanie podatkowe przed organami podatkowymi było dotknięte wadami procesowymi, enumeratywnie wskazanymi w art. 240 § 1 O.p. Powyższa instytucja nie może być wykorzystywana do ponownej pełnej merytorycznej kontroli decyzji ostatecznej wydanej w postępowaniu zwykłym, bowiem nie jest to kontynuacja postępowania zwykłego, a odrębne postępowanie nadzwyczajne. Z nieważnej w świetle prawa cywilnego czynności prawnej (umowy) mogą wynikać przychody, a w wypadku gdy rodzaj nieważności umowy umożliwia objęcie ich regulacjami ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, przychody te mogą zostać opodatkowane. Fakt dokonania nieważnej umowy nie może być przeszkodą uniemożliwiającą opodatkowanie, decydujące znaczenie będzie miało zatem otrzymanie korzyści wynikającej z umowy. 'Wyjście na jaw' nowych okoliczności ma zatem poprzedzać wznowienie postępowania - być przyczyną wznowienia, a nie jego rezultatem.

Skład orzekający

Zbigniew Kruszewski

przewodniczący

Jacek Niedzielski

sędzia

Damian Bronowicki

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących wznowienia postępowania podatkowego w kontekście nieważności umów cywilnoprawnych oraz opodatkowania skutków takich umów."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji, gdy nieważność umowy wynika z wadliwej reprezentacji, a nie z jej bezwzględnej nieważności od początku.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy złożonej interakcji między prawem cywilnym a podatkowym, pokazując, że nawet nieważna umowa może rodzić konsekwencje podatkowe. Jest to interesujące dla prawników specjalizujących się w tych dziedzinach.

Nieważna umowa, a jednak podatek? Sąd wyjaśnia, kiedy skutki wadliwej transakcji obciążają podatnika.

Dane finansowe

WPS: 6 000 000 PLN

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I SA/Go 351/22 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2022-11-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Damian Bronowicki /sprawozdawca/
Jacek Niedzielski
Zbigniew Kruszewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne
Podatek od towarów i usług
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 1540
art. 240§1 pkt 5
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Sędziowie Sędzia WSA Jacek Niedzielski Asesor WSA Damian Bronowicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2022 r. sprawy ze skargi P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia, po wznowieniu postępowania, decyzji ostatecznej w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 rok oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej jako: "Skarżąca", "Spółka") wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej (dalej jako: "organ II instancji", "DIAS") z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego (dalej jako: "organ I instancji") z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...], odmawiającej uchylenia w całości decyzji ostatecznej Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] września 2015 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 r.
Z uzasadnienia decyzji organu II instancji wynikał następujący stan sprawy.
Pismem z dnia [...] listopada 2021 r. pełnomocnik Strony wniósł do Naczelnika Urzędu Skarbowego o wznowienie postępowania podatkowego w trybie art. 240 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1540 z zm., dalej jako: O.p.) w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia [...] września 2015 r., w przedmiocie określenia na kwotę 1.126.373 zł zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 r.
W wniosku wskazał na wyrok Sądu Okręgowego z [...] czerwca 2017 r. sygn. akt [...] i Sądu Apelacyjnego z [...] października 2020 r. sygn. akt [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności umowy Rep. A nr [...], przenoszącej własność zawartej [...] marca 2013 r. pomiędzy powodem P. Sp. z o.o. a pozwanym L. Sp. z o.o. oraz poprzedzającej ją warunkowej umowy sprzedaży Rep. A nr [...] zawartej [...] marca 2013 r.
W uzasadnieniu Strona podniosła, iż nowe okoliczności wynikające z ww. orzeczeń sądowych istniały w momencie wydania decyzji ostatecznej i jednoznacznie wskazują, że w okresie rozliczeniowym nie doszło do skutecznego przeniesienia własności, co powoduje, że wysokość podstawy opodatkowania i podatku należnego określone w decyzji, powinny ulec zmianie.
Ponadto pełnomocnik Spółki wskazał, iż prezes zarządu J.O., wobec którego wydano decyzję w zakresie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe spółki, przedkładał w toku postępowania sądowo-administracyjnego ww. wyroki sądowe. W wyroku II FSK 1832/17 Sąd stwierdził, że zakończenie sporu cywilnego będzie podstawą do złożenia wniosku o wznowienie postępowania podatkowego.
Pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji ostatecznej i jej zmianę zgodnie z wnioskiem.
Naczelnik Urzędu Skarbowego po przeprowadzeniu postępowania wznowionego, decyzją z [...] lutego 2022 r. odmówił uchylenia w całości decyzji ostatecznej z [...] września 2015 r. Organ nie stwierdził istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów istniejących w dniu wydania decyzji i nieznanych organowi podatkowemu na dzień jej wydania. Organ uznał, iż doszło do przysporzenia majątkowego na skutek umowy sprzedaży, mimo iż ta uznana została za nieważną na mocy powołanych orzeczeń Sądów. Wskazał, że na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych fakt dokonania nieważnej umowy nie jest przeszkodą uniemożliwiającą opodatkowanie, gdyż opodatkowaniu podlega nie czynność cywilnoprawna, lecz skutki takiej czynności.
W postępowaniu odwoławczym Dyrektor Izby Administracji Skarbowej podtrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Zdaniem organu, w sprawie nie zachodzą przesłanki wzruszenia decyzji ostatecznej w trybie art. 240 § 1 pkt 5 O.p. na podstawie przywołanych przez Stronę orzeczeń sądowych. Orzeczenia te są dowodami nowymi, nie istniejącymi na dzień wydania decyzji ostatecznej ([...] września 2015 roku), wynikają z nich nowe okoliczności w sprawie, tj.: prawomocne skazanie w postępowaniu karnym członka zarządu reprezentującego Spółkę przy zawieraniu przedmiotowych umów, tym samym niewłaściwa reprezentacja Strony przy zawarciu umowy sprzedaży i związana z tym nieważność umowy przenoszącej własność ww. nieruchomości. Jednakże okoliczności te, nieznane organowi na dzień wydania decyzji, należy uznać za nieistotne dla sprawy.
Organ II instancji przywołując przepisy art. 12 ust. 1, ust. 3, ust. 3a, ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2011 r., poz. 74, 397) w brzmieniu obowiązującym w 2013 r., stwierdził, iż przychód po stronie Spółki z tytułu przedmiotowej umowy, powstał najpóźniej 28 marca 2013 r., tj. z datą wystawienia faktury nr [...] odnoszącej się do wskazanej sprzedaży rzeczy nieruchomej (nieruchomości), niezależnie od przeniesienia lub nie przeniesienia własności przedmiotu sprzedaży, wydania bądź nie wydania przedmiotu umowy czy też uregulowania lub nie uregulowania przez stronę kupującą umówionej ceny sprzedaży. Tym samym podnoszona przez Stronę okoliczność niewydania przedmiotowej nieruchomości gruntowej z uwagi na nieprzekazanie dokumentacji geologicznej nie jest okolicznością istotną.
Z kolei w zakresie bezskuteczności kompensaty jako formy rozliczenia z tytułu przedmiotowej czynności cywilnoprawnej, organ wskazał, iż ustawa podatkowa wiąże powstanie przychodu niezależnie od daty faktycznego otrzymania środków pieniężnych związanych z danym przychodem, czy też z datą innego rodzaju rozliczenia np. kompensaty. W związku z tym okoliczność uregulowania czy nieuregulowania ceny sprzedaży pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie w zakresie wysokości zobowiązania w niniejszej sprawie. Ponadto wyroki, będące podstawą wniosku o wznowienie, w żaden sposób nie odnoszą się do skuteczności, ważności przedmiotowych kompensat.
Dalej organ podkreślił, iż Spółka uzyskała korzyść majątkową. Po jej stronie powstał przychód należny rozliczony na skutek kompensaty. Zdaniem organu orzeczenie o nieważności czynności prawnej nie oznacza, iż można uznać świadczenia spełnione w wykonaniu nieważnej umowy za niebyłe. Skutki podatkowe stwierdzenia nieważności określonej czynności prawej, należy odnieść do chwili, w której zaistniały przesunięcia majątkowe będące następstwem stwierdzenia nieważności, a nie do momentu jej zawarcia.
Ponadto organ wskazał, iż w trybie art. 12 ust. 3j ustawy z dnia 15 luty 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1800, dalej jako: u.p.d.o.p.), który wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2016 r. na mocy ustawy nowelizującej z 10 września 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod rozwiązywania sporów (Dz. U. z 2015 r., poz. 1595) z mocą wsteczną, podatnik ma prawo do korekty przychodów nie "wstecz", lecz dopiero w okresie rozliczeniowym, w którym dokona rozliczeń zwrotnych na podstawie prawomocnego wyroku dotyczącego nieważności umowy, co potwierdzać będzie stosowna faktura korygująca, bądź też inny dokument, który będzie można uznać za potwierdzający przyczyny korekty.
Spółka nie zgodziła się z decyzją DIAS i wywiodła od niej skargę do tutejszego Sądu. Zarzuciła organowi odwoławczemu naruszenie przepisów proceduralnych i materialnych, tj. art. 120, art. 121 , art. 122, art. 240 §1 pkt 5, 245 §1 pkt 2, O.p., poprzez ich błędne zastosowanie bądź ich niezastosowanie w sprawie pomimo że stan faktyczny i prawny w sprawie daje podstawy do uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania podatkowego.
W związku z powyższym pełnomocnik Strony wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jako naruszających prawo i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Organ II instancji w odpowiedzi podtrzymał dotychczasową argumentację i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j. t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134
§ 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2022 r., poz.239), dalej jako "ustawa P.p.s.a.", Sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 P.p.s.a.
Przedmiotem sporu jest ocena czy prawomocne skazanie w postępowaniu karnym Członka Zarządu reprezentującego Spółkę przy zawieraniu w dniu [...] marca 2013 r. umowy Rep. A nr [...] przenoszącej własność nieruchomości pomiędzy P. Sp. z o.o. a L. Sp. z o.o. i związana z tym, stwierdzona wyrokiem sądu, nieważność ww. umowy uzasadnia uchylenie decyzji ostatecznej Naczelnika Urzędu Skarbowego z [...] września 2015 r. określającą zobowiązanie w podatku dochodowym od osób prawnych za 2013 r., w której za przychód przyjęto m.in. kwotę 6.000.000 zł z tytułu sprzedaży nieruchomości na podstawie ww. umowy.
Rozpoznanie tak zarysowanego sporu wymaga w pierwszej kolejności dokonania wykładni art. 240 § 1 pkt 5 O.p. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji nieznane organowi, który wydał decyzję. Z przepisu tego wynika, że aby można było mówić o spełnieniu tej przesłanki wznowienia postępowania podatkowego, łącznie muszą wystąpić następujące okoliczności: ujawnione zostały nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody; nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody są istotne dla sprawy; nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniały w dniu wydania decyzji, której dotyczy postępowanie wznowieniowe lecz nie były znane organowi, który wydał decyzję.
Postępowanie wznowieniowe jest postępowaniem nadzwyczajnym, w którym nie rozpatruje się po raz kolejny sprawy merytorycznie, tak jak robi się to w toku zwykłego postępowania instancyjnego. Złożenie wniosku o wznowienie postępowania nie obliguje organu podatkowego do rozpatrzenia sprawy na nowo. Zakres rozpoznania sprawy determinuje przesłanka wznowienia. Instytucja wznowienia postępowania podatkowego ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją podatkową, jeżeli postępowanie podatkowe przed organami podatkowymi było dotknięte wadami procesowymi, enumeratywnie wskazanymi w art. 240 § 1 O.p. Powyższa instytucja nie może być wykorzystywana do ponownej pełnej merytorycznej kontroli decyzji ostatecznej wydanej w postępowaniu zwykłym, bowiem nie jest to kontynuacja postępowania zwykłego, a odrębne postępowanie nadzwyczajne. Toczy się ono tylko w zakresie oceny, czy zachodzą przesłanki określone w art. 240 § 1 O.p. i w takim też zakresie rozstrzygnięcie organu podatkowego podlega kontroli sądowej (zob. wyrok NSA z 11 czerwca 2021 r., II FSK 3555/18).
Poza sporem pozostaje to, że niewłaściwa reprezentacja Strony skarżącej przy zawieraniu umów i związana z tym, nieważność umowy przenoszącej własność nieruchomości – są okolicznościami nowymi, istniejącymi lecz nieznanymi organowi podatkowemu na dzień wydania decyzji ostatecznej. W ocenie Sądu nie są to jednak okoliczności istotne, które mogły skutkować uchyleniem decyzji ostatecznej.
Stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie nie znajduje art. 2 ust. 3 pkt 3 u.p.d.o.p., zgodnie z którym przepisów ustawy nie stosuje się do przychodów wynikających z czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy. Umowa kupna sprzedaży może być bowiem prawie skuteczna. Stwierdzenie jej nieważności przez Sąd na skutek nieprawidłowej reprezentacji jednej z jej stron nie jest nieważnością bezwzględną, która może dotyczyć umów nie będących w ogóle skutecznymi od momentu ich zawarcia.
Z nieważnej w świetle prawa cywilnego czynności prawnej (umowy) mogą wynikać przychody, a w wypadku gdy rodzaj nieważności umowy umożliwia objęcie ich regulacjami ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, przychody te mogą zostać opodatkowane.
Przychodami co do zasady są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowego pieniądze i wartości pieniężne oraz wartości otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Przedmiotem opodatkowania w podatkach dochodowych, poza nielicznymi wyjątkami jest dochód definitywny – niepodlegający zwrotowi, rozumiany jako nadwyżka przychodów z poszczególnych źródeł nad kosztami ich uzyskania. Odnosząc się do nieważnej czynności prawnej na gruncie podatku dochodowego można powiedzieć, że w wyniku wykonania takiej nieważnej umowy jedna strona zostanie wzbogacona, druga natomiast poniesie wydatek. Istotą nieważności czynności prawnej jest brak jakichkolwiek zamierzonych przez strony skutków. W razie wykrycia przesłanki nieważności podmioty takie mogą żądać zwrotu spełnionych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Jak wskazuje się w literaturze, nieważna umowa wywołuje pewne doniosłe skutki na gruncie prawa cywilnego, nie może być ona traktowana jako "niedokonana" lub "nieważna". To prowadzi do wniosku, że czynność prawna nieważna może wywołać również skutki w sferze prawa podatkowego. Argumentem przemawiającym za tym, jest fakt opodatkowania podatkiem dochodowym nie tylko czynności prawnych ale również czynności faktycznych. Przy spełnieniu świadczeń i wykonaniu umowy nieważnej pozostaje jednak kwestia rozumienia definitywności dochodu. W przypadku wykonania nieważnej umowy, dopóki podmiot uprawniony nie odzyska spełnionego świadczenia, podmiot, który je otrzymał pozostaje wzbogacony. Fakt dokonania nieważnej umowy nie może być przeszkodą uniemożliwiającą opodatkowanie, decydujące znaczenie będzie miało zatem otrzymanie korzyści wynikającej z umowy. Jeżeli więc strony nieważnej umowy nie dokonają zwrotu wzajemnych świadczeń, należy uznać, że przychód jest definitywny, co w konsekwencji prowadzi do opodatkowania dochodu wynikającego z wadliwej czynności. (P. Skalimowski, Podatkowe skutki nieważności czynności prawnej, Toruński Rocznik Podatkowy 2011).
Jak słusznie wskazał organ podatkowy Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych nie zawiera legalnej definicji przychodów. Przepis art. 12 u.p.d.o.p. zawiera otwarty katalog przykładowych przychodów danej osoby prawnej. Rozstrzygając czy dana kategoria stanowi przychód należy również odwołać sią do art. 12 ust. 4 u.p.d.o.p., gdzie w sposób enumeratywny, a zatem wyczerpujący, wymieniono kategorie niestanowiące przychodu. Dopiero powiązanie tych dwóch regulacji pozwala na określenie, czy dana kategoria jest przychodem, czy też nim nie jest.
W art. 12 ust. 4 u.p.d.o.p. brak natomiast zapisu, który wyłączałby z przychodów te, które powstały/pozostawały w związku z nieważnymi czynnościami prawnymi.
Z kolei zgodnie z art. 12 ust. 3 u.p.d.o..p., za przychody związane z działalnością gospodarczą i z działami specjalnymi produkcji rolnej, osiągnięte w roku podatkowym, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze faktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.
Zasadniczo zatem przychodem podatkowym z działalności gospodarczej są przychody faktycznie otrzymane. W przypadku jednak, gdyby przychody te stały się należne przed ich faktycznym otrzymaniem, będą rozpoznane jako przychód w momencie, gdy stały się należne.
Stosownie do art. 12 ust. 3a ww. ustawy podatkowej, za datę powstania przychodu, o którym mowa w ust. 3, uważa się, z zastrzeżeniem ust. 3c-3e, dzień wydania rzeczy, zbycia prawa majątkowego lub wykonania usługi albo częściowego wykonania usługi, nie później niż dzień:
1) wystawienia faktury albo
2) uregulowania należności.
Po stronie Skarżącej przychód z tytułu przedmiotowej umowy, powstał najpóźniej z datą wystawienia faktury [...] r. tj. [...].03.2013 r. Równocześnie, jak wskazano w decyzji organu I instancji, w dokumentacji zgromadzonej w toku kontroli podatkowej za 2013 r. znajduje się kserokopia kompensaty z [...] maja 2013 r. gdzie Spółka kupująca informuje Skarżącą o dokonaniu w tym dniu kompensaty zobowiązania wynikającego z faktury VAT [...] z [...] marca 2013 r. na kwotę 7.369.000,00 zł z jej należnościami w łącznej kwocie 5.120.055,13.
Powyższe oznacza, że w 2013 r. powstał przychód należny. Ponadto został on również rozliczony na skutek dokonanej kompensaty.
Co również istotne w niniejszej sprawie w kontekście podniesionych przez Skarżącą okoliczności nie wydania dokumentacji geologicznej kopalni oraz nie dojścia do skutku kompensat, konieczne jest wskazanie zakresu dopuszczalnego postępowania dowodowego w sprawach, w których wznowiono postępowanie. Czym innym jest badanie dowodu przedłożonego przez stronę pod kątem spełnienia przesłanek z art. 240 § 1 pkt 5 O.p., a czym innym prowadzenie czynności dowodowych w celu uzyskania dowodu, który dopiero można ocenić pod kątem przesłanek z art. 240 § 1 pkt 5 O.p. O ile dokonanie pierwszej z tych czynności jest zasadne i niezbędne w postępowaniu wznowieniowym, o tyle drugi ciąg czynności (nie tylko ocena, ale wcześniejsze gromadzenie dowodów) w sposób niedopuszczalny zaciera różnice między postępowaniem zwykłym a postępowaniem nadzwyczajnym. "Wyjście na jaw" nowych okoliczności ma zatem poprzedzać wznowienie postępowania - być przyczyną wznowienia, a nie jego rezultatem (por. wyroki NSA: z 22 stycznia 2020 r., I FSK 1937/19; 3 czerwca 2020 r., II FSK 466/20).
Skoro postępowanie uruchamiane na skutek wznowienia postępowania nie jest kontynuacją postępowania instancyjnego, to w toku tego postępowania brak jest podstaw do pełnej merytorycznej kontroli decyzji ostatecznej, którą zakończono sprawę w postępowaniu zwykłym. Instytucja wznowienia postępowania nie jest też środkiem, za pomocą którego można wzruszać każdą wadliwą decyzję ostateczną, niezależnie od stopnia tej wadliwości. Omawiana instytucja ma na celu stworzenie prawnej możliwości ponownego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i podjęcia rozstrzygnięcia sprawy zakończonej ostateczną decyzją podatkową tylko wówczas, gdy postępowanie podatkowe przed organami podatkowymi było dotknięte wadami procesowymi enumeratywnie wskazanymi w art. 240 O.p. (por. wyroki NSA: z 14 września 2018 r., II FSK 2687/16; z 10 stycznia 2019 r., II FSK 32/17).
Natomiast okoliczność nieprzeprowadzenia określonych dowodów w toku zwykłego postępowania instancyjnego, jeżeli dowody te mogły być powołane przez stronę, nie może być podstawą wznowienia postępowania w myśl art. 240 § 1 pkt 5 O.p., gdyż naruszałoby to zasadę stałości decyzji (por. wyroki NSA: z 9 grudnia 2015 r., II FSK 2701/13; z 13 listopada 2013 r., II FSK 2675/12; także - Ordynacja podatkowa. Komentarz, S. Babiarz, B. Dauter, A. Kabat, R. Hauser, M. Niezgódka-Medek, J. Rudowski, WKP, 2017 r.).
Rację ma zatem organ podatkowy, że prowadzenie postępowania dowodowego zmierzającego do ustalenia czy nastąpiło wydanie nieruchomości jest niedopuszczalne. Podobną uwagę należy również odnieść do dokonania kompensaty. Obie okoliczności nie były wskazane we wniosku o wznowienie postępowania i na ich niezaistnienie Skarżąca nie przedłożyła żadnych dowodów. Wskazywane przez Skarżącą wyroki sądów nie wypowiadają się na temat przeniesienia władztwa ekonomicznego i dokonanych rozliczeń.
Nie można zatem przyjąć, że w 2013 r. nie doszło do wydania rzeczy i uregulowania ceny. Zgromadzony w postępowaniu wymiarowym materiał dowodowy wskazuje, że strona wystawiła fakturę, zobowiązana była w dniu podpisania umowy do wydania rzeczy oraz, że na skutek kompensaty, otrzymała zapłatę. Okoliczności tych nie kwestionowano w postępowaniu wymiarowym.
Z uwagi na powyższe za niezasadne należy uznać zarzuty naruszenia art. 240 § 1 pkt 5, art. 245 § 1 pkt 2 oraz art. 120, art. 121, art. 122 O.p.
Jak już wspomniano przedmiotem opodatkowania w przypadku umowy sprzedaży nie są czynności cywilnoprawne lecz ich skutki. Prawidłowo zatem organ zauważył, że w sytuacji gdy nastąpiło unieważnienie umowy, a strony dokonały późniejszego zwrotu wzajemnych świadczeń, zastosowanie znajdą przepisy dotyczące korekty przychodu (art. 12 ust. 3j i 3k u.p.d.o.p.) albo kosztów uzyskania przychodu (art. 15 ust. 4i i 4j u.p.d.o.p.). Regulują one bowiem wprost sytuację, w której konieczna jest korekta przychodu lub kosztów uzyskania przychodu nie spowodowana błędem rachunkowym lub inną oczywistą omyłka. Przepisy te stanowią, że korekty dokonuje się w okresie rozliczeniowym, w którym została otrzymana faktura korygująca lub, w przypadku braku faktury, inny dokument potwierdzający przyczyny korekty. W sytuacji, gdy strony nieważnej umowy dokonają zwrotu wzajemnych rozliczeń będą mogły skorzystać z ww. przepisów.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Sąd skargę oddalił.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI