I SA/Go 330/21

I SA/Go 330/21 - Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia
2021-12-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-08-31
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Sędziowie
Anna Juszczyk - Wiśniewska /sprawozdawca/
Damian Bronowicki
Dariusz Skupień /przewodniczący/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
III FSK 197/22 - Wyrok NSA z 2023-03-09
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1427
art. 64 par. 1 pkt 4 i 6, art. 80
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 119 pkt 3, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Skupień Sędziowie Sędzia WSA Anna Juszczyk-Wiśniewska (spr.) Asesor WSA Damian Bronowicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. Uchyla zaskarżone postanowienie w całości. 2. Zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz strony skarżącej kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej jako: Strona, Skarżący, Dyrektor OR ARiMR) wniósł skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej (dalej zwany: DIAS, organ odwoławczy, organ II instancji) z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego (dalej jako organ egzekucyjny) z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w wysokości 7.624,34 zł, powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z majątku B.S. (dalej również jako: Zobowiązany), na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...].
Zaskarżone postanowienie zostało wydane w następującym stanie faktycznym:
Na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...], wystawionych przez DIAS, Naczelnik Urzędu Skarbowego prowadził postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku B.S. w celu wyegzekwowania należności z tytułu nienależnie pobranych płatności bezpośrednich do gruntów rolnych oraz płatności dla obszarów górskich i innych obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW).
W toku postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach [...], organ egzekucyjny zawiadomieniami z [...] marca 2016 r. oraz z [...] sierpnia 2018 r., dokonał zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych i wkładów oszczędnościowych Zobowiązanego odpowiednio w: [...] S.A., [...] S.A. oraz [...]. W odpowiedzi na ww. zawiadomienia wskazane banki poinformowały o przeszkodzie w realizacji zajęć z uwagi na brak rachunków bankowych prowadzonych dla Zobowiązanego.
Ponadto 19 kwietnia 2016 r. organ egzekucyjny skierował do pełnomocnika Zobowiązanego D.C., zawiadomienie o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej. Zajęcie okazało się nieskuteczne. Zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2016 r. dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej stanowiącej zwrot nadpłaty podatku PIT za 2015 r. W wyniku wskazanego zajęcia uzyskano kwotę 190,40 zł, którą organ egzekucyjny zaliczył na poczet kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...].
W dniach [...] lutego 2016 r. oraz [...] listopada 2016 r. - w ramach służby, poborca skarbowy sporządził protokoły o stanie majątkowym Zobowiązanego. Protokół o stanie majątkowym Zobowiązanego - poborca skarbowy sporządził także w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...]. Z protokołu spisanego [...] września 2018 r. wynika, że B.S. jako osoba bezrobotna pozostaje na utrzymaniu matki oraz dzieci; dom, w którym Zobowiązany zajmuje jeden pokój, jest własnością jego matki; sprzęty i ruchomości pozostające w mieszkaniu nie przedstawiają wartości handlowej; Zobowiązany nie prowadzi działalności gospodarczej ani gospodarstwa rolnego; a jedyną jego własność stanowi dziewięć działek budowlanych na terenie miasta [...].
Realizacja postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] odnosiła się do wystawienia przez organ egzekucyjny zawiadomienia z [...] czerwca 2020 r. w przedmiocie zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego Zobowiązanego w Banku [...]. W odpowiedzi na ww. zawiadomienie bank poinformował o przeszkodzie w realizacji zajęcia z uwagi na brak rachunku bankowego prowadzonego dla Zobowiązanego.
W odniesieniu do wskazanego tytułu wykonawczego, organ egzekucyjny pismem z [...] maja 2020 r. skierował również zapytanie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział z prośbą o udzielenie informacji na temat Zobowiązanego, posiadanych przez niego ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywanej działalności gospodarczej lub zatrudnienia oraz innych świadczeń wypłacanych przez Zakład. W dniu 2 lipca 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział przekazał informację o braku, we własnych zbiorach, danych dotyczących Zobowiązanego.
W toku przedmiotowego postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny dokonał szeregu czynności zmierzających do ustalenia stanu majątkowego Zobowiązanego. Na podstawie informacji uzyskanych z Centralnej Ewidencji Ksiąg Wieczystych organ egzekucyjny potwierdził, że Zobowiązany jest właścicielem jedenastu nieruchomości. Organ egzekucyjny ustalił jednocześnie, że w odniesieniu do ww. nieruchomości Zobowiązanemu przysługują prawa własności lub użytkowania wieczystego do części ich udziałów, które obciążone są licznymi hipotekami przymusowymi.
W związku z powyższym Naczelnik Urzędu Skarbowego pismem z dnia [...] grudnia 2020 r. zwrócił się do wierzyciela z zapytaniem, czy powinien dokonać zajęcia przedmiotowych nieruchomości. W odpowiedzi z dnia [...] grudnia 2020 r. Dyrektor OR ARiMR wskazał, iż o zajęcie nieruchomości zapisanej na księdze wieczystej nr [...] wystąpi do Naczelnika Urzędu Skarbowego. Natomiast odnośnie nieruchomości znajdujących się we właściwości miejscowej Naczelnika Urzędu Skarbowego, wierzyciel wniósł o niedokonywanie zajęć.
W dniu [...] lutego 2021 r. organ egzekucyjny postanowieniem nr [...] umorzył postępowanie egzekucyjne (prowadzone z majątku B.S. na podstawie tytułów wykonawczych o numerach [...]) z uwagi na jego bezskuteczność. W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie ustalił bowiem majątku Zobowiązanego pozwalającego na zaspokojenie dochodzonych należności. Jednocześnie, z uwagi na brak możliwości dalszego dochodzenia od Zobowiązanego kosztów egzekucyjnych powstałych w toku postępowania, powyższy organ egzekucyjny, zawiadomieniem z [...] lutego 2021 r., poinformował wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułów wykonawczych w kwocie 8.911,81 zł. Następnie [...] marca 2021 r. organ egzekucyjny, na wniosek Dyrektora OR ARiMR, wydał postanowienie nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie 7.624,34 zł, w których uwzględnił:
1. do tytułu wykonawczego nr [...]: 100,00 zł - opłatę manipulacyjną; 3.708,65 zł - opłatę za czynność egzekucyjną stanowiącą zajęcie wierzytelności pieniężnych; 17,00 zł - wydatki za wysłaną do Zobowiązanego korespondencję;
2. do tytułu wykonawczego nr [...]: 3.588,72 zł - opłatę za czynność egzekucyjną stanowiącą zajęcie wierzytelności pieniężnych;
3. do tytułu wykonawczego nr [...]: 100,00 zł - opłatę manipulacyjną; 3,00 zł - opłatę za spisanie na miejscu u Zobowiązanego protokołu o jego stanie majątkowym;
4. do tytułu wykonawczego nr [...]: 100,00 zł - opłatę manipulacyjną; 6,97 zł - wydatki za wysłaną do Zobowiązanego korespondencję,
oraz kwotę 190,40 zł uzyskaną w wyniku zajęcia wierzytelności pieniężnej stanowiącej zwrot nadpłaty w podatku PIT Zobowiązanego za 2015 r., którą przekazano na poczet kosztów egzekucyjnych do tytułu wykonawczego nr [...].
W dniu [...] czerwca 2021 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego wydał postanowienie nr [...] w przedmiocie sprostowania omyłki pisarskiej w postanowieniu nr [...] w ten sposób, że na stronie piątej niniejszego postanowienia tabelę pierwszą przedstawiającą naliczone koszty i wydatki egzekucyjne zastąpiono tabelą nr 1a tabelę drugą przedstawiającą naliczone koszty i wydatki egzekucyjne po zastosowaniu korekty kosztów wynikającej ze zmiany przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zastąpiono tabelą nr 2a.
Na skutek wniesionego przez Stronę zażalenia, Dyrektor OR ARiMR postanowieniem z dnia [...] lipca 2021 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
Po zapoznaniu się z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, DIAS nie stwierdził uchybień, uzasadniających wycofanie z obrotu prawnego zaskarżonego postanowienia. Koszty egzekucyjne obciążające wierzyciela w przedmiotowej sprawie wynoszą 7.624,35 zł i zostały naliczone przez organ egzekucyjny zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. 2020 r. poz. 1427), dalej jako: "u.p.e.a.", w brzmieniu do dnia 19 lutego 2021 r. oraz ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553), dalej jako "ustawa zmieniająca", która weszła w życie 20 lutego 2021 r. i która stanowi wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w zakresie objętym przedmiotową sprawą.
W ocenie organu II instancji okoliczność, iż w przepisach ww. nowelizacji określono ograniczenia poboru kosztów egzekucyjnych naliczonych na podstawie przepisów obowiązujących do 19 lutego 2021 r. - eliminuje konieczność analizy adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych pod kątem wskazań Trybunału Konstytucyjnego zawartych w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14.
Organ odwoławczy zauważył, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera nie tylko odniesienie do przepisów prawa stanowiących podstawę podjętego rozstrzygnięcia, ale i ich odniesienie do stanu faktycznego sprawy. Naczelnik Urzędu Skarbowego, wydając postanowienie w przedmiocie obciążania wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, poza zestawieniem kosztów egzekucyjnych wynikających z obowiązujących przepisów prawa, zdaniem organu II instancji w rzetelny sposób przedstawił również opis czynności podjętych przez pracowników organu uwzględniający zarówno formę, czasochłonność, stopień skomplikowania oraz powiązane z nimi koszty usług i materiałów.
Mając powyższe na uwadze, organ odwoławczy stwierdził, że łączna wysokość kosztów egzekucyjnych powstałych w toku przedmiotowego postępowania egzekucyjnego, które podlegają uregulowaniu przez wierzyciela wynosi 7.624,34 zł (opłata manipulacyjna, opłata za czynność egzekucyjną tj. za zajęcie innych wierzytelności pieniężnych, opłata za spisanie na miejscu u Zobowiązanego protokołu o jego stanie majątkowym, wydatki za wysłaną do Zobowiązanego korespondencję). W związku zaś z podniesionym przez Stronę w zażaleniu zarzutem braku odniesienia się organu egzekucyjnego do możliwości zastosowania przepisu wynikającego z art. 64c § 2 u.p.e.a. w brzmieniu nadanym ww. ustawą zmieniającą, DIAS wyjaśnił, że tryb wskazany w powołanym artykule nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie. Jak wynika z akt przedstawionych przez organ egzekucyjny, postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie wskazanych tytułów wykonawczych zostało podjęte na wniosek wierzyciela złożony w trybie art. 26 § 1 u.p.e.a. W związku z powyższym organ odwoławczy nie znalazł podstaw do zastosowania w przedmiotowej sprawie przepisu art. 64c § 2 u.p.e.a. Organ odwoławczy zauważył również, że Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie została wymieniona wśród wierzycieli, którzy ustawowo zwolnieni zostali z obowiązku ponoszenia kosztów egzekucyjnych. W związku z tym w przedmiotowej sprawie w ocenie organu II instancji nie istniały podstawy do odstąpienia od poboru kosztów egzekucyjnych od wierzyciela.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na powyższe postanowienie złożył Dyrektor OR ARiMR zaskarżając je w całości zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na naruszeniu przepisów art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i art. 64 § 8 u.p.e.a. - w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2021 r. - w związku z art. 2 Konstytucji RP oraz w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, a także w zw. z art. 6 ust. 1, art. 7 i art. 8 ustawy zmieniającej, w zakresie w jakim zaskarżone postanowienie pomija wytyczne dotyczące wykładni i zastosowania ww. przepisów Konstytucji RP zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14 w szczególności poprzez ich niezastosowanie podczas stosowania przepisów art. 64 § 1 pkt 4, art. 64 § 6 i art. 64 § 8 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2021 r.
Na tej podstawie Strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstawy do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej : "p.p.s.a.", tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Należy nadto wskazać, że w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, jakkolwiek nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Złożona w niniejszej sprawie skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 3 p.p.s.a.
Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest, czy organ w sposób prawidłowy ustalił koszty postępowania egzekucyjnego i czy obliczając je uwzględnił standardy określone w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem ust. 2 – 4 oraz art. 7-11. W art. 7 ust. 1 ww. ustawy zmieniającej ustawodawca określił, że niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę manipulacyjną naliczoną w egzekucji należności pieniężnej objętej każdym tytułem wykonawczym w wysokości wyższej niż 100 zł na podstawie art. 64 § 6 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 100 zł. W art. 7 ust. 3 ww. ustawy zmieniającej określił zaś, że nie pobiera się opłaty, o której mowa w ust. 1, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłata ta została wyegzekwowana lub zapłacona w wysokości nie niższej niż 100 zł. Ponadto w art. 8 ust. 1 ww. ustawy zmieniającej określił zaś, że niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną w egzekucji należności pieniężnych w wysokości wyższej niż 40 000 zł, oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, na podstawie art. 64 § 1 pkt 1-5, 7 i 11 oraz § 1a i 5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 40 000 zł. W art. 8 ust. 2 ww. ustawy zmieniającej określił zaś, że jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłata, o której mowa w ust. 1, została częściowo wyegzekwowana lub zapłacona w wysokości niższej niż 40 000 zł, opłatę pobiera się w wysokości stanowiącej różnicę pomiędzy kwotą 40 000 zł a kwotą opłaty wyegzekwowanej lub zapłaconej.
Mając na względzie powyższe przepisy należy wskazać, że postępowanie egzekucyjne wszczęto [...] stycznia 2016 r. tj. z dniem wydania tytułów wykonawczych o nr [...], a zakończono w dniu [...] lutego 2021 r., tj. wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność. Wobec powyższego, prawidłowo w niniejszej sprawie organy w swoich rozważaniach uwzględniły stan prawny sprzed zmian dokonanych ustawą z dnia 4 lipca 2019 r., tj. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2021 r.
Stosownie do art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty w następującej wysokości, z zastrzeżeniem art. 64d: za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.
Organ wskazał na okoliczność, iż w przepisach ww. nowelizacji określono ograniczenia poboru kosztów egzekucyjnych naliczonych na podstawie przepisów obowiązujących do 19 lutego 2021 r. – jego zdaniem to eliminuje konieczność analizy adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych pod kątem wskazań Trybunału Konstytucyjnego zawartych w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14.
Za nieprawidłowe należy uznać stanowisko organu egzekucyjnego w zakresie wykładni art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., gdyż nie uwzględnia ono treści wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14. W tej materii zajął stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2020 r., sygn. akt II FSK 851/18 wskazując, że: "Zadaniem organów jest określenie, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w szczególności w przepisach art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji".
Wyrok TK z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 16 sierpnia 2016 r. pod pozycją nr 1244. Natomiast przepis art. 64 został zmieniony przez art. 1 pkt 19 ustawy zmieniającej z dniem 20 lutego 2021 r. A zatem w dacie wydania postanowienia przez organ I jak również II instancji obowiązywał już art. 64 § 4 u.p.e.a. w brzmieniu: Organ egzekucyjny pobiera w egzekucji należności pieniężnej opłatę egzekucyjną w wysokości 10% wyegzekwowanych środków pieniężnych pomniejszonych o koszty egzekucyjne, o których mowa w art. 115 § 1 pkt 1-1c. Maksymalna wysokość opłaty egzekucyjnej wynosi 10% wyegzekwowanych: należności pieniężnej, odsetek z tytułu niezapłacenia jej w terminie naliczonych na dzień wystawienia tytułu wykonawczego i kosztów upomnienia, nie więcej jednak niż 40 000 zł.
Zwrócić należy uwagę, że przepis, na podstawie którego opłata winna być ustalona wyraźnie określa sposób jej naliczenia uzależniając wysokość opłaty od wyegzekwowanych środków pieniężnych, a nie w sposób procentowy od maksymalnej kwoty opłaty możliwej do ustalenia - jak zrobił to organ w zaskarżonym postanowieniu.
Należy podkreślić, że przesłanka opłaty egzekucyjnej za zajęcie rachunku bankowego (ściślej zajęcie wierzytelności z tego rachunku, a więc środków pieniężnych) jest bodaj najczęściej stosowanym środkiem egzekucyjnym. Na tle takich sytuacji zrodziła się istotna kontrowersja, czy organ może obciążać opłatą za zajęcie rachunku bankowego, gdy egzekucja z zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego okazała się nieskuteczna.
Obecnie w sądownictwie administracyjnym jest aktualne stanowisko, że opłata za zajęcie rachunku bankowego może być naliczona tylko wtedy, gdy zajęto środki pieniężne znajdujące się na tym rachunku. W wyroku z 18 listopada 2020 r. sygn. akt I GSK 899/20 NSA uznał, że "wykładnia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. prowadzi do wniosku, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej może być naliczona przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym przez organ rachunku bankowym są środki pieniężne. Stanowisko to znajduje również potwierdzenie w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym wyrażany jest pogląd, że opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych".
W wyroku z 3 grudnia 2020 r. sygn. akt I GSK 929/20 NSA ocenił jako niezasadne obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w postaci opłaty egzekucyjnej z uwagi na brak skutecznego zajęcia bankowego. Natomiast w zakresie opłaty manipulacyjnej i wydatków egzekucyjnych związanych np. z przejazdem poborcy, organ egzekucyjny ma prawo obciążyć wierzyciela.
NSA również w wyroku z 10 grudnia 2020 r. sygn. akt I GSK 1435/20 kontynuował linię orzeczniczą, zgodnie z którą opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. W kolejnym wyroku z 10 grudnia 2020 r. sygn. akt I GSK 1071/20 NSA podzielił "zapatrywania prezentowane w orzecznictwie wskazujące na brak podstaw do naliczania opłaty egzekucyjnej (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.), w przypadku braku skutecznego zajęcia rachunku bankowego ze względu na brak środków pieniężnych na koncie. Wykładnia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. prowadzi do wniosku, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej może być naliczona przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym przez organ rachunku bankowym są środki pieniężne".
Skoro przepisy ustawy egzekucyjnej nie przewidują opłaty za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności rachunku bankowego, to dopóki nie dojdzie do zajęcia wierzytelności, nie ma podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (por. wyrok NSA z 30 lipca 2020 r. sygn. akt I GSK 836/20).
W tym zakresie w rozpoznawanej sprawie stwierdzić należy, że wykładnia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. prowadzi do jedynego wniosku, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej może być naliczona przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym przez organ rachunku bankowym są środki pieniężne podlegające przekazaniu organowi egzekucyjnemu.
W rozpoznawanej sprawie organ I instancji a w ślad za nim organ odwoławczy tej kwestii przy naliczaniu opłaty egzekucyjnej nie rozpoznał. Organ odwoławczy przyznał jedynie, że postanowieniem z dnia [...] lutego 2021 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne (prowadzone z majątku B.S. na podstawie tytułów wykonawczych o numerach [...]) z uwagi na jego bezskuteczność. W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie ustalił bowiem majątku Zobowiązanego pozwalającego na zaspokojenie dochodzonych należności.
Jednocześnie, z uwagi na brak możliwości dalszego dochodzenia od Zobowiązanego kosztów egzekucyjnych powstałych w toku postępowania, powyższy organ egzekucyjny, zawiadomieniem z [...] lutego 2021 r., poinformował wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułów wykonawczych w kwocie 8.911,81 zł. Następnie [...] marca 2021 r. organ egzekucyjny, na wniosek Dyrektora OR ARiMR, wydał postanowienie w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie 7.624,34 zł.
Należy wskazać, że z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. wynika, że opłata egzekucyjna może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. A zatem nie może ona być pobrana wtedy, gdy dłużnik wprawdzie posiada rachunek bankowy, ale brakuje na nim środków pieniężnych. Istnienie wierzytelności jest związane z istnieniem środków pieniężnych na rachunku bankowym, które są wpłacane przez posiadacza rachunku, na podstawie umowy zawartej z bankiem. W takim przypadku posiadacz rachunku bankowego staje się wierzycielem, a bank dłużnikiem. Natomiast środki pieniężne są wierzytelnością. Ta wierzytelność może być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Z tych rozważań wynika oczywisty wniosek, że prawo do opłaty egzekucyjnej nie powstaje, gdy nie doszło do zajęcia wierzytelności pieniężnych. Dlatego też nie można podzielić poglądów, że zajęcie rachunku jest dokonane niezależnie od istnienia na nim środków pieniężnych.
Zgodnie z treścią art. 80 § 1 u.p.e.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie: "Organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności rachunku bankowego przez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Organ egzekucyjny jednocześnie wzywa bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności ..."
Natomiast art. 80 § 2 u.p.e.a. stanowi: "Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1, i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia". Obecnie ten przepis brzmi: "Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1, i obejmuje również środki pieniężne: 1) których nie było na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia; 2) które zostały wpłacone na inny rachunek, otwarty po dokonaniu zajęcia" (art. 80 § 2 zmieniony przez art. 1 pkt 49 lit. b) ustawy z 11 września 2019 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 2070) zmieniającej u.p.e.a. z dniem 30 października 2020 r.).
Powyższe przepisy nie potwierdzają tezy, że do zajęcia wierzytelności dochodzi, niezależnie od istnienia na rachunku bankowym środków pieniężnych. Z tych przepisów wynika, że z zajęciem wierzytelności mamy do czynienia wówczas, gdy dojdzie do zajęcia środków znajdujących się aktualnie, w dacie zajęcia, jak też które wpłyną w trakcie trwania postępowania egzekucyjnego. Natomiast postanowienie w przedmiocie obciążenia kosztami egzekucyjnymi jest wydawane po zakończeniu postępowania egzekucyjnego. Opłaty te określa się zatem w oparciu o stan faktyczny, który zaistniał w dacie ustalenia tych kosztów, a nie w dacie dokonania zajęcia egzekucyjnego. Art. 80 § 2 u.p.e.a. stanowi, że przedmiotem zajęcia są również środki, które zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. A zatem i ten przepis, wyraźnie stanowi, że przedmiotem zajęcia są środki pieniężne, a nie rachunek bankowy.
W niniejszej sprawie organ nie tylko nie dokonał zajęcia jakichkolwiek środków pieniężnych na rachunku bankowym, ale również nie ustalił żadnego rachunku bankowego zobowiązanego. Z tego też względu nie sposób uznać by organ skutecznie dokonał zajęcia rachunków bankowych skoro Zobowiązany nie tylko nie posiadał we wskazanych bankach na rachunku jakichkolwiek środków czy lokat, ale w ogóle nawet nie posiadał rachunku.
Jedyną wierzytelność jaką zajął organ egzekucyjny była nadpłata w podatku PIT za 2015 r. Uzyskaną kwotę przedmiotowego zajęcia w wysokości 190 zł organ zaliczył na poczet kosztów postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...].
Natomiast w wydanym postanowieniu organ obciążył wierzyciela opłatą za czynności egzekucyjne prowadzone na podstawie dwóch tytułów wykonawczych: [...] (w wysokości 3.679,12 zł) i [...] (w wysokości 3.708,65 zł pomniejszoną o kwotę 90,40 zł z tytułu zajęcia wierzytelności z nadpłaty PIT za 2015 r.). W odniesieniu natomiast do czterech tytułów wykonawczych organ naliczył opłatę manipulacyjną – po 100 zł za każdy tytuł wykonawczy (przy czym opłata za tytuł nr [...] została pomniejszona o 100 zł z tytułu zajęcia wierzytelności z nadpłaty PIT za 2015 r.) oraz wydatki za wysłaną korespondencję do Zobowiązanego.
W ocenie Sądu organ nie miał podstaw do obciążenia opłatą za czynności egzekucyjne w odniesieniu do tytułu egzekucyjnego nr [...], gdyż żadnych czynności skutecznie nie dokonał. Natomiast w odniesieniu do tytułu [...] powinien wysokość opłaty za czynności egzekucyjne miarkować.
Pomocniczo wskazać należy, że w procesie wykładni art. 64 §1 pkt. 4 u.p.e.a. nie można ignorować kierunku zmian jakie ustawodawca wprowadził w zakresie zasad ustalania wysokości opłat za czynności egzekucyjne na mocy ustawy zmieniającej. W nowym brzmieniu ustawa egzekucyjna uzależnia wysokość opłat od efektywności czynności egzekucyjnych, tj. wprowadza zasadę naliczania ich od kwoty wyegzekwowanych środków. To zaś jest dodatkowym argumentem przemawiającym za słusznością poglądu, że niezasadnym jest naliczanie opłaty za nieefektywne zajęcie rachunków bankowych, które nie wiązało się z pozyskaniem żadnych środków pieniężnych. Jak już wcześniej wskazano w niniejszej sprawie nie sposób nawet mówić o zajęciu rachunków bankowych – bo istnienia takowych organ nie ustalił, a z odpowiedzi instytucji bankowych do których wysłane zostały zajęcia rachunków bankowych wynika, że Zobowiązany w żadnej tej instytucji nie posiadał rachunków czy też wkładów oszczędnościowych.
Zdaniem Sądu, organy mimo dostrzeżenia konieczności posiłkowania się przepisami ustawy nowej, określając wysokość opłaty za dokonanie czynności zajęcia rachunku bankowego nie zastosowały się do standardów i wskazań, zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Wskazanie w art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, górnej granicy niewyegzekwowanych kosztów przekraczających kwotę 40.000 zł obliczonych zgodnie z dotychczasowymi przepisami art. 64 § 1 pkt 5 u.p.e.a. bez miarkowania - nie zachowuje racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów w niniejszej sprawie. Warto wskazać, że w nowym brzmieniu art. 64 § 4 u.p.e.a. opłata egzekucyjna powiązana jest z wyegzekwowanymi środkami pieniężnymi i do tego nie może przekraczać 40.000 zł. Nie sama więc górna granica tych opłat wskazuje na wypełnienie wskazań z wyroku TK. Tym samym, przy naliczaniu opłaty na podstawie dotychczasowego art. 64 § 1 pkt 5 u.p.e.a. – w myśl art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej również należy, zgodnie z treścią wyroku TK koszty miarkować i dopiero tak ustalone ograniczyć do wysokości 40.000 zł, o ile by je przekraczały (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 września 2021 r., sygn. akt III SA/Po 856/21).
W ocenie Sądu przyjęcie przez organy wyłącznie mechanizmu ustalania górnej granicy opłat, którymi można obciążyć stronę z odwołaniem się do treści art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., było niewystarczające dla miarkowania spornych kosztów w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W uzasadnieniach rozstrzygnięć organów obu instancji
nie było rozważań, czy koszty egzekucyjne ustalone na łączną kwotę 7.624,34 zł
za podjęcie czynności były adekwatne do pracochłonności i czasochłonności podjętych działań. Jak już wcześniej wskazano w ocenie Sądu opłata za czynności egzekucyjne
w postępowaniu prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego [...]
wysokości 3.679,12 zł w ogóle organowi nie przysługuje, a w odniesieniu do postępowania prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego [...] organ powinien ocenić adekwatność kosztów którymi został obciążony wierzyciel. Brak rozważań w tym zakresie w zaskarżonym postanowieniu powodował, że organy nie oceniły w sposób kompleksowy adekwatności kosztów egzekucyjnych, którymi został obciążony wierzyciel.
Wskazać w tym miejscu należy na przeważające w orzecznictwie stanowisko, prezentowane w zakresie skutków powoływanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego
z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt 31/14, że organ powinien zbadać adekwatność ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności, a więc odnieść się do zachowania racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie przekroczyły maksymalnego rozsądnego pułapu (por. np. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2020 r., sygn. akt II FSK 851/18).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni rozważania sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku.
Z podanych wyżej przyczyn, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego Sąd postanowił jak w pkt II sentencji wyroku.