I SA/GL 947/18

I SA/Gl 947/18 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2019-06-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-08-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Machcińska
Bożena Pindel /przewodniczący/
Bożena Suleja-Klimczyk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
III FSK 1302/21 - Wyrok NSA z 2022-12-20
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1201
art. 64 par. 1  pkt 4 i par. 6, art. 64c par. 4
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel, Sędziowie WSA Beata Machcińska, Bożena Suleja-Klimczyk (spr), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi Prezydenta Miasta K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie kosztów egzekucyjnych 1. uchyla zaskarżone postanowienie; 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej jako "organ nadzoru") postanowieniem z dnia [...] nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., dalej jako "K.p.a") oraz art. 17 § 1, art. 18, art. 23 § 1 i § 4 pkt 1, a także art. 64c § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1201 ze zm., dalej jako "u.p.e.a."), w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 734/17, po rozpatrzeniu zażalenia wniesionego przez Prezydenta Miasta K. (dalej jako "wierzyciel") na postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w S. (dalej: organ egzekucyjny) z dnia [...] nr [...], w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A S.A. w K. (obecnie A1 S.A. z siedzibą w B., dalej: zobowiązana, Spółka lub skarżąca) na podstawie tytułów wykonawczych z dnia [...], [...], [...] oraz [...] wystawionych przez Prezydenta Miasta K. - utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ nadzoru na wstępie przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania i wskazał, że organ egzekucyjny prowadził wobec Spółki postępowanie egzekucyjne na podstawie szeregu tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela w dniach: [...], [...], [...] oraz [...].
Podstawą wystawienia tytułów wykonawczych była decyzja Prezydenta Miasta K. z dnia [...] nr [...], mocą której określono Spółce zobowiązanie w podatku od nieruchomości za 2006 r. Prezydent decyzji tej postanowieniem z dnia [...] nadał rygor natychmiastowej wykonalności. Odpisy tytułów wykonawczych z dnia [...] zostały doręczone Spółce w dniu 8 czerwca 2011 r. wraz z zawiadomieniem z dnia 6 czerwca 2011 r. o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności, którym był B S.A. w Z. Dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienie doręczono w dniu 10 czerwca 2011 r. Zawiadomieniem z dnia 14 czerwca 2011 r. nr [...] organ egzekucyjny uchylił w/w zajęcie z powodu zapłaty zobowiązania podatkowego.
Także pozostałe odpisy tytułów wykonawczych z dnia [...], [...] i [...] zostały doręczone Spółce wraz z zawiadomieniami o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności - B S.A. w Z. Również i w tych przypadkach organ egzekucyjny uchylił zajęcie z powodu zapłaty. Przy czym, jak wynika z pisma organu egzekucyjnego z dnia 5 września 2011 r. należności wynikające z tytułów wykonawczych z dnia [...] o nr od [...] do [...] wyegzekwowano w całości.
W dalszej kolejności organ wskazał, że postanowieniem z dnia [...] nr [...] organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec Spółki na podstawie tytułów wykonawczych: [...], [...], [...], [...] oraz [...] - w części tj. w zakresie objętym wniesionymi uprzednio przez Spółkę zarzutami (które wierzyciel uznał za uzasadnione), a konkretnie do wysokości [...] zł. Odpis postanowienia doręczono zobowiązanej w dniu 14 grudnia 2011 r.
Niezależnie od powyższego, pismem dnia 14 listopada 2011 r. Spółka na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. wniosła o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych powstałych w związku z egzekucją administracyjną prowadzoną na podstawie tytułów wykonawczych o nr od [...] do [...]. Następnie pismem z dnia 15 listopada 2011 r. zobowiązana - na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. - wniosła o zawieszenie postępowania w sprawie wydania postanowienia o kosztach egzekucyjnych w związku z faktem, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach nie rozpatrzyło jeszcze odwołania Spółki od decyzji wymiarowej Prezydenta Miasta K. Organ egzekucyjny postanowieniem z dnia [...] zawiesił postępowanie zgodnie z wnioskiem zobowiązanej.
Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium) po rozpoznaniu odwołania uchyliło decyzję w sprawie określenia Spółce wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2006 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W związku z powyższym Spółka zwróciła się do organu egzekucyjnego o podjęcie zawieszonego postępowania w sprawie postanowienia o kosztach egzekucyjnych. Ponadto pismem z dnia 14 lutego 2012 r. wniosła o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych powstałych w związku z egzekucją prowadzoną na podstawie wszystkich pozostałych tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela. W uzasadnieniu wskazała, iż w związku z uchyleniem decyzji organu podatkowego stanowiącej podstawę wystawienia w/w tytułów wykonawczych, kosztami egzekucyjnymi winien zostać obciążony wierzyciel.
Organ egzekucyjny - z uwagi na ostateczną decyzję Kolegium z dnia [...] - postanowieniem z dnia [...] na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec Spółki. Postanowieniem z dnia [...] organ nadzoru uchylił ww. rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego na skutek zażalenia wierzyciela i umorzył postępowanie w tej sprawie.
Ponadto, postanowieniem z dnia [...] nr [...], określił wysokość kosztów egzekucyjnych powstałych w toku w/w postępowania egzekucyjnego na kwotę [...] zł i obciążył nimi wierzyciela.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia powołano się m. in. na fakt uchylenia przez Kolegium decyzji, na podstawie której wystawiono wobec Spółki tytuły wykonawcze. To spowodowało, że kosztów prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie może ponieść zobowiązany podmiot. Tym samym zdaniem organu, kosztami egzekucyjnymi - jeśli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanej, winien zostać obciążony wierzyciel w myśl art. 64c § 4 u.p.e.a.
Powyższe rozstrzygnięcie zostało zakwestionowane przez wierzyciela, poprzez złożenie w ustawowym terminie zażalenia.
W wyniku jego rozpatrzenia organ nadzoru postanowieniem z dnia [...], sprostowanym postanowieniem z dnia [...], uchylił zaskarżone postanowienie organu egzekucyjnego w części dotyczącej obciążenia wierzyciela kwotą [...] zł kosztów egzekucyjnych i orzekł o obciążeniu Spółki kosztami egzekucyjnymi w wysokości [...] zł powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym w oparciu o tytuły wykonawcze wystawione przez wierzyciela z dnia [...], [...], [...] oraz [...] natomiast wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w wysokości [...] zł., powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec Spółki w oparciu o tytuły wykonawcze o nr od [...] do [...].
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 8 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 743/13, uwzględnił skargę Spółki i uchylił zaskarżone postanowienie organu odwoławczego. Sąd uznał, że działanie organu odwoławczego naruszyło zasadę dwuinstancyjności postępowania. Uchylając bowiem rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego w przedmiocie obciążenia kosztami egzekucyjnymi wierzyciela na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a., organ odwoławczy zmienił adresata postanowienia i kosztami tymi obciążył zobowiązaną Spółkę w oparciu o przepis art. 64c § 1 u.p.e.a. Nastąpiła zatem zmiana sprawy zarówno w sensie podmiotowym jak i przedmiotowym. W tej sytuacji wydanie przez organ drugiej instancji orzeczenia merytorycznego pozbawiło, w ocenie Sądu, skarżącą prawa do dwukrotnego rozpatrzenia sprawy co do istoty, albowiem wydanie ostatecznego postanowienia w sprawie poprzedzało tylko jednokrotne rozpatrzenie sprawy pod względem merytorycznym - w postępowaniu przed organem drugiej instancji.
Organ odwoławczy złożył skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt II FSK 979/15 uwzględnił skargę kasacyjną, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Zgodnie z wytycznymi NSA Sąd pierwszej instancji powinien uwzględnić specyfikę sprawy, która przejawia się w tym, iż kosztami egzekucyjnymi może być obciążony zobowiązany lub wierzyciel. Do organu nadzoru należy zaś ocena, czy organ egzekucyjny kosztami tymi obciążył właściwy podmiot. Zatem ponownie rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji zobowiązany jest uwzględnić stanowisko sądu kasacyjnego i rozpoznać skargę merytorycznie.
W wyniku ponownego rozpoznania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 19 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 734/17, uwzględnił skargę Spółki i uchylił zaskarżone postanowienie organu nadzoru. Uchylając zaskarżone postanowienie zauważył, że problem będący przedmiotem skargi został w ostatnim czasie rozstrzygnięty przez Naczelny Sąd Administracyjny i ugruntowała się już w tym zakresie jednolita linia orzecznicza. Dla przykładu Sąd wskazał na wyroki zapadłe w sprawach o sygn.: II FSK 3713/14, II FSK 3562/14, II FSK 3911/14, II FSK 3561/14, II FSK 826/14, II FSK 526/14, II FSK 527/14, II FSK 1051/14, II FSK 1200/14. Sąd podzielił również stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wydanym na tle analogicznego stanu faktycznego i rozstrzyganego problemu prawnego (kwestia obciążenia zobowiązanego kosztami egzekucyjnymi w sytuacji uchylenia nieostatecznej decyzji podatkowej, na podstawie której wystawiony został tytuł wykonawczy) wyroku z dnia 8 maja 1998 r. sygn. akt III RN 27/98 (opubl. w M. Podat. 1999/3/3, Prok. i Pr. - wkł. 1999/1/50, OSNP -wkł. 1999/1/8, Pr. Gosp. 1998/11/11). W wyroku tym Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że "nieostateczna decyzja podatkowa może być podstawą do wszczęcia i prowadzenia postępowania egzekucyjnego, co w wielu przypadkach warunkuje jego skuteczność, jednakże ryzyko prawidłowości tego postępowania nie może - w demokratycznym państwie prawnym - obciążać obywatela (lub innego podmiotu, wobec którego bezpodstawnie wszczęto egzekucję)". WSA w Gliwicach wskazał, że w rozpoznawanej sprawie, w której egzekucję wobec Spółki przeprowadzono w oparciu o tytuły wykonawcze wystawione na podstawie nieostatecznej decyzji podatkowej, której nadano rygor natychmiastowej wykonalności i która uchylona została następnie przez organ odwoławczy, a pomimo to kosztami egzekucyjnymi obciążono ostatecznie Spółkę - niezbędne jest dokonanie takiej wykładni wchodzących w rachubę, co do ich zastosowania, przepisów, która respektując znaczenie i sens użytych w nich słów, nadawałaby im jednocześnie takie rozumienie, które byłoby zgodne z chronionymi konstytucyjnie wartościami, a w tym przypadku ustanowioną w art. 2 Konstytucji RP ideą demokratycznego państwa prawnego, do której nawiązał także Sąd Najwyższy w powołanym wyżej wyroku z dnia 8 maja 1998 r. Nie tylko bowiem w subiektywnym odczuciu zobowiązanej Spółki, obciążenie jej kosztami egzekucyjnymi w przypadku prowadzenia egzekucji w wykonaniu wadliwej, niezgodnej z prawem, bo uchylonej już przez organ odwoławczy decyzji, może być postrzegane jako niesprawiedliwe i jako takie sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego.
Sąd stanął zatem na stanowisku, że w rozpoznawanej sprawie możliwe było zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w powoływanym już wyroku z dnia 31 sierpnia 2016 r., sygn. akt II FSK 3713/14, w ramach wykładni językowej art. 64c § 4 u.p.e.a., a więc z uwzględnieniem możliwego sensu użytych w nim słów, można przyjąć, że owa, wynikająca z tego przepisu niemożność ("nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego") może być także rozumiana jako prawny nakaz nieobciążania kosztami zobowiązanego, wynikłymi z egzekucji prowadzonej w wykonaniu wadliwego, niezgodnego z prawem aktu administracyjnego (tu decyzji podatkowej uchylonej przez organ odwoławczy). Zdaniem WSA za takim kierunkiem rozumowania przemawia także linia orzecznicza Naczelnego Sądu Administracyjnego zapoczątkowana uchwałą tego Sądu z dnia 28 kwietnia 2014 r., sygn. akt I FPS 8/13 (np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 12 sierpnia 2015 r., sygn. akt II FSK 1641/13, z 25 września 2015 r., sygn. akt II FSK 2040/13, z 29 stycznia 2016 r., sygn. akt II FSK 2676/13, z 4 marca 2016 r., sygn. akt II FSK 235/14).
Wprawdzie uchwała ta, a także wydane w jej następstwie wyroki dotyczyły innego nieco problemu prawnego, a mianowicie wpływu uchylenia postanowienia nadającego decyzji nieostatecznej rygor natychmiastowej wykonalności, względnie uchylenia przez organ odwoławczy decyzji, której nadano taki rygor, wreszcie wadliwości tytułu wykonawczego, na podstawie którego prowadzone było postępowanie egzekucyjne, na kwestię spowodowania skutku w postaci przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego na podstawie art. 70 § 4 Ordynacji podatkowej, czyli wskutek zastosowania środka egzekucyjnego, niemniej u podstaw wszystkich tych orzeczeń legło analogiczne rozumowanie, że skutkami wadliwego, niezgodnego z prawem aktu administracyjnego (decyzji, postanowienia o nadaniu decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności, tytułu wykonawczego), nie może być obciążany podatnik (zobowiązany). Innymi słowy, taki wadliwy, niezgodny z prawem akt administracyjny nie może powodować negatywnych dla podatnika (zobowiązanego) konsekwencji prawnych.
Taki sposób rozumowania przy interpretacji adekwatnych w danym przypadku przepisów, należy również odnieść do rozpoznawanej sprawy, w której obciążono skarżącą kosztami egzekucyjnymi wynikłymi z postępowania egzekucyjnego prowadzonego w wykonaniu i na podstawie decyzji nieostatecznej, uchylonej następnie przez organ odwoławczy.
Mając na uwadze wskazania zawarte w powyższym wyroku organ nadzoru wskazał na treść art. 64c § 7 u.p.e.a., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2015 r. Podniósł, iż generalną zasadą jest, że koszty egzekucyjne obciążają zobowiązanego, co wynika z art. 64c § 1 u.p.e.a., jednakże wyjątek od tej zasady został uregulowany w art. 64c § 4 u.p.e.a. W świetle powyższego organ uznał, że o ile wszczęcie i prowadzenie egzekucji administracyjnej nie było dotknięte wadą bezprawności i nie może mieć zastosowania art. 64c § 3 u.p.e.a., to pomimo to, kosztów prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie może ponieść zobowiązany. Jednocześnie podkreślił, że użyte w tym przepisie sformułowanie "wierzyciel pokrywa" nie pozostawia organowi wyboru, kto powinien ponieść koszty egzekucyjne.
Organ nadzoru podniósł, że podstawą prawną do wystawienia przedmiotowych tytułów wykonawczych stanowiła decyzja Prezydenta K. z dnia [...], która została uchylona decyzją Kolegium, a sprawę przekazano organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Jego zdaniem fakt ten przesądza, iż kosztami egzekucyjnymi powstałymi w prawidłowo wszczętym i prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, powinien zostać obciążony wierzyciel, gdyż to on ponosi ryzyko prowadzenia postępowania egzekucyjnego w oparciu o wystawione tytuły wykonawcze na podstawie nieostatecznej decyzji, która następnie została uchylona. Wynika to bowiem z art. 64c § 4 u.p.e.a.
Odnosząc się do kwoty naliczonej przez organ egzekucyjny organ nadzoru stwierdził, że w kwocie [...] zł mieściła się opłata manipulacyjna, koszty zajęcia wierzytelności oraz koszty pobrania. Jednocześnie zauważył, że wysokość tych kosztów nie była kwestią sporną. Tym samym organ nadzoru odstąpił od dokonania analizy prawidłowości naliczonych kosztów egzekucyjnych. Kluczowym bowiem dla sprawy, w świetle wyroku Sądu z dnia 19 lutego 2018 r., był fakt uchylenia przez Kolegium decyzji Prezydenta z dnia [...] i przekazania sprawy temu organowi do ponownego rozpatrzenia, co skutkowało zastosowaniem w sprawie art. 64c § 4 u.p.e.a. Organ nadzoru wskazał przy tym na treść wyroku NSA z dnia 31 sierpnia 2016 r., sygn. akt II FSK 3713/14, w zakresie wykładni językowej art. 64c § 4 u.p.e.a.
Na powyższe postanowienie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniósł wierzyciel zarzucając mu:
1. naruszenie art. 64c § 1 pkt 1 i 4 u.p.e.a. poprzez błędną wykładnię polegająca na obciążeniu wierzyciela opłatą za dokonane czynności egzekucyjne, która jest całkowicie nieadekwatna do nakładu i efektów pracy organu egzekucyjnego oraz stopnia skomplikowania sprawy;
2. art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię polegająca na obciążeniu wierzyciela opłatą manipulacyjną w nadmiernej wysokości w sytuacji, gdy wierzyciel poniósł koszty opłaty komorniczej;
3. art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji poprzez ich niezastosowanie dla oceny i wykładni przepisów art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a., mimo obowiązku wynikającego z art. 8 Konstytucji i niedokonanie miarkowania kosztów egzekucyjnych w sytuacji, gdy z okoliczności faktycznych i prawnych sprawy wynikało, że ich wysokość pozostaje w całkowitym oderwaniu od poziomu skomplikowania czynności i nakładu pracy organu egzekucyjnego przy egzekwowaniu należności;
4. art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a. w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. SK 31/14 poprzez utrzymanie w mocy postanowienia, które narusza standardy uznane przez Trybunał Konstytucyjny oraz zaniechanie miarkowania kosztów egzekucyjnych w sytuacji, gdy z okoliczności faktycznych i prawnych sprawy wynikało, że ich wysokość pozostaje w całkowitym oderwaniu od poziomu skomplikowania czynności i nakładu pracy organu egzekucyjnego przy egzekwowaniu należności.
Tym samym pełnomocnik wierzyciela wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
W uzasadnieniu pełnomocnik zacytował fragmenty wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. SK 31/14 podkreślając, że wskazane w tym wyroku przepisy nie zostały uchylone, albowiem stwierdzono ich niekonstytucyjność w części w jakiej nie określają maksymalnej wysokości opłat. Zdaniem pełnomocnika w skutek tego wyroku nie jest możliwe zastosowanie kontrolowanych przez Trybunał Konstytucyjny przepisów w taki sposób, aby ustalone na ich podstawie opłaty przewyższały stawki minimalne. Zdaniem pełnomocnika określona przez organ kwota kosztów egzekucyjnych w oczywisty sposób przekracza nie tylko minimalne stawki, ale przede wszystkim jakąkolwiek uzasadnioną relację pomiędzy nakładem pracy i czasu organu egzekucyjnego a ich wysokością.
W odpowiedzi na skargę organ nadzoru wniósł o jej oddalenie. Wskazał, że w uprzednio prowadzonym postępowaniu wierzyciel nie kwestionował wysokości tych kosztów, albowiem we wniesionym zażaleniu kwestionował jedynie możliwość obciążenia go kosztami. Kwestia wysokości kosztów nie była wówczas podnoszona. Dalej organ egzekucyjny wskazał, że przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia kierował się wytycznymi zawartymi w wyroku Sądu z dnia 19 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 734/17, bowiem były one wiążące dla organu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kontroli Sądu na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: P.p.s.a.) podlegało postanowienie organu nadzoru z dnia [...], którym utrzymano w mocy postanowienie organu egzekucyjnego z dnia [...], określające koszty egzekucyjne na kwotę [...] zł i obciążające wierzyciela ww. kosztami, wygenerowanymi w toku prowadzonego wobec Spółki postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez wierzyciela.
Na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie kwestionuje samej zasadności obciążenia wierzyciela powstałymi kosztami egzekucyjnymi. Kwestia ta została już przesądzona w prawomocnym wyroku tut. Sądu o sygn. akt I SA/Gl 734/17, w którym stwierdzono, że w sprawie winien znaleźć zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. - wobec niemożności obciążenia nimi zobowiązanej Spółki. Sporne koszty egzekucyjne zostały bowiem wygenerowane w toku egzekucji prowadzonej w wykonaniu wadliwego, niezgodnego z prawem aktu administracyjnego, tj. w tym przypadku decyzji podatkowej z dnia [...], uchylonej przez organ odwoławczy. Stosownie zaś do art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Przedmiotem sporu pozostaje obecnie wysokość kosztów, którymi został obciążony wierzyciel. Wbrew bowiem twierdzeniom organu nadzoru, w powołanym wyżej wyroku, WSA w Gliwicach uchylając postanowienie organu nadzoru o obciążeniu kosztami egzekucyjnymi zobowiązanej Spółki i wierzyciela (w kwotach odpowiednio [...] zł i [...] zł) wskazał jedynie, jaki podmiot powinien ponieść koszty egzekucyjne - zgodnie z obowiązującymi przepisami ustawy egzekucyjnej i ich wykładnią dokonaną przez sądy administracyjne. Nie rozstrzygał natomiast czy wysokość opłat za dokonane czynności egzekucyjne, którymi w niniejszej sprawie obciążono w całości wierzyciela jest prawidłowa i odpowiada wzorcom konstytucyjnym wynikającym z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP.
W ocenie Sądu w składzie orzekającym za trafny uznać należy podniesiony w skardze zarzut, że zaskarżone postanowienie nie uwzględnia stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 (OTK-A 2016/51; Lex nr 2067764), że:
- art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji;
- art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyżej wymienionego wyroku (pkt 4.3. uzasadnienia) wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określnego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku.
Trybunał stwierdził dalej, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości - jak w tej sprawie) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną.
Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym stają się więc obciążeniem podatkowym.
Trybunał Konstytucyjny uznał, że regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.
W pkt 5 uzasadnienia wyroku Trybunał wyjaśnił skutki tego wyroku i wskazał, że dla właściwej jego realizacji konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie.
To zaś na gruncie sprawy będącej przedmiotem kontroli odnosi się do wysokości opłaty określonej z tytułu pobrania pieniędzy na miejscu u zobowiązanego (art. 64 § 1 pkt 1 u.p.e.a.). Nie sposób bowiem zaprzeczyć, że regulacja art. 64 § 1 pkt 1 u.p.e.a. jest tożsama z art. 64 § 1 pkt 4 § i 6 u.p.e.a. - w zakresie problemów, które doprowadziły Trybunał Konstytucyjny do wniosku o ich niekonstytucyjności.
Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3). Zaskarżone postanowienie zostało wydane już po obaleniu domniemania konstytucyjności analizowanych przepisów u.p.e.a., a tym samym organ nadzoru powinien uwzględnić skutki tego orzeczenia w treści swego rozstrzygnięcia. Tego jednak nie uczynił.
Jak wynika z postanowienia organu I instancji, na koszty egzekucyjne w kwocie [...] zł składają się: koszty zajęcia wierzytelności u jednego dłużnika zajętej wierzytelności - B S.A. w dniach: [...], [...], [...] (dwukrotnie), [...] w łącznej wysokości [...] zł, opłata manipulacyjna w wysokości [...] zł oraz koszty pobrania należności u zobowiązanego w wysokości [...] zł.
Koszty egzekucyjne tytułem opłaty za czynności egzekucyjne oraz opłaty manipulacyjnej zostały naliczone zgodnie z art. 64 § 1 pkt 1 i 4 oraz art. 64 § 6 u.p.e.a., tj. przy przyjęciu odpowiednio stawek 5% egzekwowanych należności w związku z pobraniem pieniędzy i zajęciem prawa majątkowego, a także stawki 1% egzekwowanych należności przy określeniu opłaty manipulacyjnej.
Skoro zatem stan faktyczny i stan prawny sprawy dotyczy niewątpliwie przepisów, które stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, to nieuwzględnienie wyroku Trybunału w zaskarżonym postanowieniu stanowi ewidentne naruszenie art. 64 § 1 pkt 1 i 4 oraz § 6 u.p.e.a.
W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ nie odniósł się w żaden sposób do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] zł względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. Wręcz przeciwnie, organ nadzoru zupełnie pominął te argumenty, które zadecydowały przecież o niekonstytucyjności zastosowanych przez organ przepisów. Realia sprawy pozwalają na przypuszczenie, i to z dużym prawdopodobieństwem, że uwzględnienie tych argumentów doprowadziłoby do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w niższej wysokości. Wprawdzie zauważyć trzeba, że wierzyciel wystawił 24 tytuły wykonawcze dotyczące zobowiązania Spółki z tytułu podatku od nieruchomości za 2006 rok (po 2 za każdy miesiąc), niemniej jednak wynikały one z jednej decyzji pierwszoinstancyjnej, a co istotne - czynności faktyczne jakie w rozpoznawanej sprawie były podejmowane przez organ egzekucyjny sprowadzały się w istocie do wysłania paru pism (w datach już wyżej wskazanych) związanych z zajęciem prawa majątkowego na podstawie kilku tytułów wykonawczych, a zatem czynności egzekucyjnej nie wymagającej szczególnych nakładów pracy czy obarczonej wysokim poziomem skomplikowania. Dokonano także pobrania gotówki u zobowiązanego.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że skutkiem wymienionego wyroku Trybunału nie jest wyeliminowanie z porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych), jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. Podstawa do takiego postępowania organu egzekucyjnego pozostała, natomiast stosowanie tych przepisów nie może prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę. Dopóki jednak ustawodawca tego nie uczyni, organy stosujące prawo - a więc w nawiązaniu do realiów danej sprawy, którą rozstrzygają - muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zauważyć przyjdzie, że na tle art. 8 ust. 2 Konstytucji przepisy ustawy zasadniczej stosuje się bezpośrednio, chyba że sama konstytucja stanowi inaczej. Wynika stąd nie tylko nakaz - adresowany m.in. do wszystkich organów władzy publicznej - bezpośredniego stosowania konstytucji, ale także założenie możliwości tego bezpośredniego stosowania, bo zostaje ono wykluczone tylko w przypadku gdy sama Konstytucja tak stanowi. Nie tylko nie ma więc przeszkód dla bezpośredniego stosowania Konstytucji przez organy administracji publicznej, ale też uznać należy, że organy te powinny sięgać do tego bezpośredniego stosowania w tych wszystkich sytuacjach, gdy jest to potrzebne i możliwe.
Trzeba również mieć na uwadze, że już z samej sentencji wyroku TK wynika, że przyczyną uznania przepisów za niezgodne z Konstytucją nie był brak w ustawie możliwości miarkowania wysokości opłat w pełnym zakresie. Wynika to też ze stwierdzenia Trybunału, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych jako jednej z metod określania wysokości opłat. W związku z tym swoiste miarkowanie powinno w zasadzie pojawić się dopiero wówczas kiedy można stwierdzić, że procentowo ustalone opłaty przekraczają maksymalny rozsądny pułap poszczególnych opłat.
Zatem, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, rolą organu będzie w pierwszej kolejności odpowiedź na pytanie, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a., in concreto przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie na gruncie tej sprawy należy je miarkować. Organ powinien mieć na uwadze, że z punktu widzenia fundamentalnej zasady demokratycznego państwa prawnego istotne jest zachowanie racjonalnej zależności pomiędzy wysokością tych kosztów, a czynnościami organów, za podjęcie których zostały naliczone. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia winny znaleźć się rozważania czy koszty egzekucyjne określone w tak znacznej wysokości - [...] zł za podjęcie wyżej opisanych nieskomplikowanych czynności, pozostają w tejże "racjonalnej zależności". Będzie to wymagało odniesienia kwoty [...] zł do poziomu skomplikowania wszystkich czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz globalnego nakładu pracy organu egzekucyjnego oraz uwzględnienia okoliczności, że egzekucja dotyczyła jednej należności publicznoprawnej, to jest podatku od nieruchomości za jeden rok podatkowy, określonej jedną decyzją organu podatkowego z dnia [...]. To bowiem oznacza, że egzekwowana należność mogła być objęta jednym tytułem wykonawczym, na skutek czego egzekucja byłaby prowadzona na podstawie jednego, a nie 24 tytułów wykonawczych To zaś wpływa nie tylko na ilość podejmowanych działań, lecz również na wynik skonfrontowania obliczonych opłat na podstawie stawek procentowych z ustalonymi w toku ponownego postępowania kwotowymi limitami tychże. Wskazówki co do ustalania górnego limitu opłat zawarte zostały w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 22 maja 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 104/18 (utrzymanym w mocy wyrokiem NSA z dnia 5 marca 2019 r., sygn. akt II FSK 3044/18), którego argumentację Sąd w pełni aprobuje.
Mając to na względzie Sąd uchylił zaskarżone postanowienie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., zobowiązując organy aby uwzględniły przedstawione powyżej stanowisko.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 2 P.p.s.a., zasądzając na rzecz strony skarżącej kwotę 580 zł, obejmującą uiszczony wpis od skargi (100 zł) i koszty zastępstwa procesowego (480 zł) określone w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 265).