I SA/Gl 342/24

I SA/Gl 342/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-09-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Anna Tyszkiewicz-Ziętek /przewodniczący/
Borys Marasek /sprawozdawca/
Katarzyna Stuła-Marcela
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 2505
art. 89, art. 168e
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek, Sędziowie WSA Borys Marasek (spr.), Katarzyna Stuła-Marcela, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2024 r. sprawy ze skargi A. P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 11 stycznia 2024 r. nr 2401-IEE.7192.493.2023.2.DJ UNP: 2401-24-009518 w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu niewykonania obowiązków dłużnika zajętej wierzytelności 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w G. z dnia 17 listopada 2023 r. nr [...], 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2024 r. nr 2401-IEE.7192.493.2023.2.DJ UNP: 2401-24-009518 Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej: DIAS), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 § 1, art. 18 i art. 168eb § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 2505 z późn. zm., dalej: u.p.e.a.), utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w G. (dalej: Naczelnik US, organ egzekucyjny) z dnia 17 listopada 2023 r. nr [...] o nałożeniu na A.P. (dalej: skarżąca, strona) kary pieniężnej w kwocie 1.000 zł za niewykonanie obowiązków wynikających z zawiadomienia z dnia 30 maja 2023 r. nr [...] o zajęciu innych wierzytelności (dalej: zawiadomienie z 30 maja 2023 r.) dotyczących zobowiązanego P.S. (dalej: zobowiązany).
Przedmiotowe postanowienie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Zawiadomieniem z dnia 30 maja 2023 r., doręczonym stronie 2 czerwca 2023 r., organ I instancji dokonał zajęcia innej wierzytelności pieniężnej zobowiązanego. Strona nie odpowiedziała na to zajęcie.
Organ I instancji 16 sierpnia 2023 r. sporządził ponaglenie dłużnika zajętej wierzytelności, które strona otrzymała 18 sierpnia 2023 r. i nie udzieliła na nie odpowiedzi.
Postanowieniem z dnia 17 listopada 2023 r. organ I instancji nałożył na stronę karę pieniężną w kwocie 1.000 zł za niewykonanie obowiązków wynikających z zawiadomienia z dnia 30 maja 2023 r.
We wniesionym zażaleniu strona zarzuciła organowi naruszenie:
- art. 67a u.p.e.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, a przez to błędne przyjęcie, że doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności z chwilą doręczenia stronie zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej, co skutkowało możliwością wykonania przez organ I instancji praw zobowiązanego w zakresie niezbędnym do prowadzenia egzekucji;
- art. 89 u.p.e.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to przez błędne przyjęcie, iż w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym zobowiązanego organ I instancji dokonał skutecznego zajęcia wierzytelności z chwilą doręczenia stronie zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że organ I instancji mógł żądać, aby strona wszelkie wierzytelności względem zobowiązanego przekazała organowi I instancji, zamiast innym podmiotom;
- art. 168e u.p.e.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to przez błędne przyjęcie, iż wskutek doręczenia stronie zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej uzyskała statut dłużnika zajętej wierzytelności, co spowodowało przyjęcie przez organ I instancji, iż nie wykonała ciążących na niej obowiązków związanych z egzekucją, co z kolei uzasadniać miało nałożenie kary pieniężnej w wysokości 1.000 zł.
Na podstawie podniesionych zarzutów strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach rozpatrując zażalenie uznał, że organ I instancji zasadnie nałożył na stronę karę pieniężną za niewykonanie obowiązków dłużnika zajętej wierzytelności. Wskazał, że w zawiadomieniu z dnia 30 maja 2023 r., wynikającym wprost w przepisów prawa, zawarte było wezwanie skierowane do strony, jako dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożyła oświadczenie dotyczące tego, czy:
a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego,
b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania,
c) w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność.
Z wskazanego wezwania wynikało zatem, że strona ma obowiązek odpowiedzieć na zawiadomienie o zajęciu w terminie 7 dni, bez względu na to, czy uznaje wierzytelność zobowiązanego. W przypadku braku uznania zajęcia wierzytelności ciążył na stronie obowiązek udzielenia odpowiedzi negatywnej.
Takiego obowiązku strona nie wykonała, nie udzieliła organowi egzekucyjnemu żadnej odpowiedzi. Okoliczności tej strona nie kwestionuje także we wniesionym zażaleniu, do którego załączyła jedynie fakturę z dnia 15 marca 2023 r., z której wynika, że nabyła od zobowiązanego meble z montażem na kwotę 4.760 zł, a termin zapłaty faktury mijał także 15 marca 2023 r., a więc przed otrzymaniem zawiadomienia o zajęciu. W ocenie organu odwoławczego taka okoliczność nie zwalniała jednak strony z obowiązku udzielenia informacji organowi egzekucyjnemu, który to obowiązek wynika wprost z ustawy.
Pismem z dnia 16 sierpnia 2023 r. organ egzekucyjny skierował do strony ponaglenie dłużnika zajętej wierzytelności, w którym pouczono stronę, że organ egzekucyjny może nałożyć na nią karę pieniężną w kwocie do 3.800 zł, w przypadku niewywiązania się z ustawowych obowiązków. Strona również nie przekazała odpowiedzi organowi egzekucyjnemu.
Z uwagi na powyższe organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji był uprawniony, by nałożyć na stronę karę pieniężną w wysokości do 3.800 zł. Takie uprawnienie organu wynikało z faktu, że strona nie wykonała obowiązków dłużnika zajętej wierzytelności, jakie nakładały na nią przepisy ustawy egzekucyjnej, w związku z otrzymaniem 2 czerwca 2023 r. zawiadomienia o zajęciu innych wierzytelności pieniężnych. Sama lektura otrzymanego zawiadomienia o zajęciu pozwalała stronie na zastosowanie się do ustawowych obowiązków, gdyż zawarto w nim punkt "wezwanie dłużnika zajętej wierzytelności". W punkcie tym jasno wskazano, że strona ma złożyć oświadczenie, czy uznaje zajęcie. A zatem w przypadku braku wierzytelności ciążył na stronie obowiązek udzielenia organowi egzekucyjnemu negatywnej informacji.
Organ odwoławczy przywołując poglądy wyrażone w doktrynie podniósł, że postanowienie o nałożeniu kary pieniężnej może być wydane nie tylko w toku postępowania egzekucyjnego, lecz również przed jego wszczęciem. Takie stanowisko wynika z faktu, że organ egzekucyjny i wierzyciel mają prawo żądać od podmiotów wymienionych w art. 36 u.p.e.a. informacji i wyjaśnień niezbędnych m.in. do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. W przypadku nieudzielenia takich informacji orzekanie o karach pieniężnych może mieć miejsce zanim nastąpi wszczęcie tego postępowania. Kompetencje w tym zakresie będzie miał organ egzekucyjny, który skierował do danego podmiotu żądanie udzielenia informacji i wyjaśnień.
Dodatkowo przywołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał na zasady zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności określone w art. 89-92 u.p.e.a.
W ocenie organu odwoławczego, w sytuacji gdy organ egzekucyjny mógł nałożyć na stronę karę pieniężną do kwoty 3.800 zł, kara pieniężna w wysokości 1.000 zł była adekwatna do naruszenia obowiązków dłużnika zajętej wierzytelności. Organ egzekucyjny nałożył karę pieniężną stanowiącą 26% maksymalnej kary, a więc ocenił naruszenie przepisów jako ewidentne, ale niewymagające nałożenia wyższej kary pieniężnej, np. w pełnej wysokości.
Podzielił stanowisko organu I instancji, zarówno co do zasadności nałożenia kary pieniężnej, jak też uznania, że kara w wysokości 1.000 zł jest adekwatna do przewinienia.
Podniósł, że na etapie postępowania zażaleniowego poddał też analizie, czy kara pieniężna nie przekracza możliwości uregulowania jej przez stronę. Biorąc pod uwagę, że strona prowadzi działalność gospodarczą, a ponadto z tytułu umowy o pracę uzyskała w 2022 r. dochód roczny w kwocie 117.374,37 zł, stwierdził, że nałożoną karę pieniężną strona jest w stanie uregulować dobrowolnie, ewentualnie organ egzekucyjny będzie miał możliwość wyegzekwować ją od strony.
Powołując się na pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowym podniósł, że przy rozstrzyganiu kwestii nałożenia bądź nienałożenia kary oraz przy określaniu jej wysokości w konkretnym przypadku organ egzekucyjny korzysta z tzw. luzu decyzyjnego w granicach uznania administracyjnego, co jednak nie oznacza dowolności w działaniu tego organu. Organ egzekucyjny ma możliwość wyboru optymalnego (właściwego) rozstrzygnięcia, a motywy którymi się kierował powinien wyjaśnić w uzasadnieniu postanowienia nakładającego karę pieniężną na określony podmiot. Kara pieniężna musi być karą sprawiedliwą, adekwatną do wagi naruszenia prawa i odpowiadającą wymogom celowości. Dla spełnienia swych celów powinna stanowić istotnie odczuwalną dolegliwość ekonomiczną, proporcjonalną do możliwości płatniczych karanego i adekwatną do rodzaju i stopnia naruszenia prawa.
Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy organ odwoławczy doszedł do wniosku, że kara pieniężna w kwocie 1.000 zł spełnia wskazane zalecenia. Stanowi dla strony istotnie odczuwalną dolegliwość ekonomiczną, jednak nie przekracza jej możliwości płatniczych.
W skardze na powyższe postanowienie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca zarzuciła:
1. naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez jego zastosowanie przez organ odwoławczy i utrzymanie w mocy postanowienia organu I instancji w sytuacji, gdy istniały podstawy do zastosowania przez organ odwoławczy art. 138 § 2 k.p.a., tj. uchylenia postanowienia organu I instancji w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia;
art. 15 k.p.a. polegające na zaniechaniu rozpoznaniu sprawy i ograniczeniu się do kontroli postanowienia wydanego przez organ I Instancji;
art. 7, art. 75, art. 77 § 1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. przez niewyjaśnienie istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy okoliczności faktycznych oraz dowolną ocenę zebranego materiału dowodowego polegającą na ustaleniu, iż skarżąca uzyskała statut dłużnika zajętej wierzytelności.
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.;
art. 168e u.p.e.a. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżąca wskutek doręczenia jej zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej uzyskała status dłużnika zajętej wierzytelności;
art. 89 u.p.e.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to przez błędne przyjęcie przez organ I instancji, iż w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym zobowiązanego organ I instancji dokonał skutecznego zajęcia wierzytelności z chwilą doręczenia stronie zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej;
art. 67a u.p.e.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a przez to błędne przyjęcie, że doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności przez organ I instancji z chwilą doręczenia skarżącej zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej, co skutkowało możliwością wykonania przez organ I instancji praw zobowiązanego w zakresie niezbędnym do prowadzenia egzekucji;
art. 71a § 1 u.p.e.a. w zw. z art. 7 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i nieprzeprowadzenie kontroli wyjaśniającej, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności przez organ I instancji z chwilą doręczenia skarżącej zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie w całości postanowień organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że na skutek błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych oraz błędnej wykładni prawa materialnego, zaskarżone postanowienie naruszyło prawo, co czyniło koniecznym sporządzenie i wniesienie skargi.
Zdaniem skarżącej, aby możliwe było uznanie jej jako dłużnika zajętej wierzytelności nie jest wystarczające jedynie spełnienie przesłanki formalnej, czyli faktyczne doręczenie wezwania, lecz konieczne jest także, aby zobowiązanemu przysługiwała wobec skarżącej określona wierzytelność, która mogłaby być przedmiotem zajęcia dokonanego przez organ egzekucyjny i w dalszej kolejności przeprowadzenia z niego egzekucji w ramach postępowania egzekucyjnego.
Powołując się na poglądy wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazała, że przesłanką nałożenia kary pieniężnej jest skuteczne zawiadomienie dłużnika zobowiązanego o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego. W sytuacji natomiast, gdy zawiadomienie o zajęciu wierzytelności nie zostało przesłane dłużnikowi zobowiązanego, tylko podmiotowi, który nie jest dłużnikiem i nie może być stroną postępowania, należy uznać, że nie doszło do skutecznego zajęcia wierzytelności. Konsekwencją tego jest, iż nie można nałożyć na podmiot niebędący dłużnikiem kary pieniężnej na podstawie art. 168 e § 1 u.p.e.a.
Mając na uwadze, iż w dacie zawiadomienia z dnia 30 maja 2023 r. nie istniały po stronie skarżącej zobowiązania wobec zobowiązanego, gdyż zobowiązanie wynikające z faktury z 15 marca 2023 r. zostało wykonane w całości, tego samego dnia, zgodnie z wystawionym dokumentem, nie można nadać skarżącej statusu dłużnika zajętej wierzytelności w rozumieniu zarówno art. 89 § 1, jak i art. 168e u.p.e.a., tym samym nie można przyjąć, aby ciążyły na skarżącej obowiązki wskazane w art. 89 u.p.e.a., w tym przekazanie zajętej wierzytelności organowi. Powyższe powoduje, iż nie było podstaw do nałożenia na skarżącą kary na podstawie art. 168e u.p.e.a.
Zdaniem skarżącej, biorąc powyższe pod uwagę, organy obu instancji nie wykazały, aby posiadała ona faktycznie w niniejszej sprawie status dłużnika zajętej wierzytelności, zarówno w rozumieniu art. 89, jak i art. 168e u.p.e.a.
Bez przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego (naruszenie art. 15, art. 7, art. 75, art. 77 § 1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), które wykazałoby powyższe, nie było podstaw, aby przyjmować, że skarżąca nie wykonywała lub nienależycie wykonywała ciążące na niej obowiązki związane z egzekucją lub zabezpieczeniem wierzytelności lub prawa majątkowego. W sytuacji bowiem, gdy zawiadomienie o zajęciu wierzytelności nie zostało przesłane dłużnikowi zobowiązanemu (a tego organy w niniejszym postępowaniu nie wykazały), tylko podmiotowi, który nie jest dłużnikiem i nie może być stroną postępowania, to nie doszło do skutecznego zajęcia tej wierzytelności. Konsekwencją tego jest to, iż nie można nałożyć na taki podmiot kary pieniężnej za naruszenie obowiązków wskazanych w art. 89 § 3 u.p.e.a.
Z uwagi na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie w całości postanowień organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Przedmiotem sporu w kontrolowanej przez Sąd sprawie jest zasadność nałożenia na skarżącą kary pieniężnej w kwocie 1000 zł na podstawie art. 168e u.p.e.a.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie aczkolwiek z przyczyn innych niż przedstawione w skardze.
Pomiędzy stronami postępowania sądowoadministracyjnego szereg okoliczności nie było spornych. Poza sporem było to, że organ pierwszej instancji – działając jako organ egzekucyjny – skierował do skarżącej zawiadomienie o zajęciu z dnia 30 maja 2023 r. wierzytelności pieniężnej w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec zobowiązanego. Zawiadomienie to odebrała osobiście skarżąca. W treści zawiadomienia zawarto wezwanie zgodnie z art. 89 § 3 u.p.e.a. Następnie organ egzekucyjny doręczył skarżącej ponaglenie dłużnika zajętej wierzytelności, zawarte w piśmie z dnia 16 sierpnia 2023 r., z pouczeniem, że organ może nałożyć na skarżącą karę pieniężną w kwocie do 3 800 zł. Skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na te wezwania.
Skarżąca zarzuciła w skardze zarówno naruszenie przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego. Z uwagi na fakt, że skarżąca formułując te zarzuty w głównej mierze kwestionuje uznanie przez organ odwoławczy, że skarżąca uzyskała status dłużnika zajętej wierzytelności, zasadnym jest łączne odniesienie się do tych zarzutów. W ocenie Sądu zasadnie organy uznały, że skarżąca powinna udzielić organowi pierwszej instancji odpowiedzi w związku ze skierowaniem do niej zawiadomienia o zajęciu wierzytelności względem zobowiązanego.
Zgodnie z art. 89 § 1 - 3 u.p.e.a.:
§ 1. Organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności.
§ 2. Zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług.
§ 3. Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny:
1) wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy:
a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego,
b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania,
c) - i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano, iż: "(...) z przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie można wywieźć zakazu występowania z czynnością egzekucyjną zajęcia wierzytelności u trzeciodłużnika (dłużnika zajętej wierzytelności) bez uprzedniego ustalenia przez organ, czy na dany moment wierzytelność mogąca podlegać zajęciu przysługuje, w jakiej kwocie i na rzecz jakiego podmiotu. (...) Oczywistym pozostaje, że przedmiotem zajęcia może być co do zasady wierzytelność istniejąca, tj. zindywidualizowana, powstała na kanwie określonego stosunku prawnego między określonymi jego stronami, co jednocześnie nie oznacza, że ważność i dopuszczalność tego rodzaju czynności egzekucyjnej de facto zależy od jej skuteczności. Należy wyraźnie rozróżnić pojęcie skuteczności zajęcia, tj. zajęcia wierzytelności istniejącej na moment dokonywania czynności mogące doprowadzić do przymusowego ściągnięcia dochodzonego roszczenia publicznoprawnego, od dopuszczalności zajęcia, tj. formalnej możności wystąpienia przez organ egzekucyjny z zawiadomieniem do trzeciodłużnika o zajęciu przysługujących względem niego wierzytelności podatnika. Czynność zajęcia wierzytelności będzie nieskuteczna chociażby względem wierzytelności nieistniejących w chwili zajęcia a powstałych po jego dokonaniu. Przyjęcie odmiennego stanowiska po pierwsze przeczyłoby celowi regulacji zawartej w art. 89 § 2 u.p.e.a. dotyczącej uprawnienia dochodzenia należności z wierzytelności przyszłych oraz art. 89 § 3 u.p.e.a. traktującej o obowiązkach informacyjnych trzeciodłużnika, zaś po drugie - unicestwiło lub co najmniej utrudniło osiągnięcie celu przyświecającego przymusowej egzekucji w postaci realności ściągnięcia należności podatkowych. Nałożenie na organ egzekucyjny obowiązku uprzedniego podejmowania czynności mających na celu ustalenie, czy określona wierzytelność od określonego podmiotu w ogóle przysługuje, generującego dopiero możność dokonania zajęcia tak ustalonej i istniejącej wierzytelności, w praktyce doprowadziłoby do powszechnego wypłacania wierzytelności zobowiązanemu przed datą otrzymania właściwego zawiadomienia o zajęciu, czyniąc omawiany środek egzekucyjny fikcyjnym. Należy zatem uznać, że skoro istotą zajęcia wierzytelności jest pozbawienie trzeciodłużnika uprawnienia dysponowania zajętym prawem, jego skuteczne dokonanie w sposób prawnie dozwolony następuje z chwilą doręczenia zawiadomienia o czynności dłużnikowi zajętej wierzytelności, zaś okoliczność, czy jest on realnie zobowiązany na moment dokonywania zajęcia do świadczenia na rzecz zobowiązanego podatnika pozostaje irrelewantna dla oceny skuteczności tej czynności." (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 września 2021 r., sygn. III FSK 2233/21, także wyrok NSA z dnia 15 września 2022 r., sygn. III FSK 771/21, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Organ egzekucyjny nie ma obowiązku wskazania w zawiadomieniu o zajęciu innej wierzytelności, jaką konkretnie wierzytelność zajmuje (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 września 2022 r., sygn. III FSK 771/21, opubl. w CBOSA). Skarżąca braku obowiązku w udzieleniu odpowiedzi upatruje w braku skutecznego zajęcia wierzytelności w związku z zapłatą należności przed skierowaniem zawiadomienia. W tej sprawie kwestia skuteczności zajęcia pozostaje bez znaczenia, gdyż kluczowym jest to, że zajęcie było dopuszczalne. W sytuacji gdy dokonanie zajęcia przez organ egzekucyjny było dopuszczalne, zaktualizował się po stronie skarżącej obowiązek złożenia oświadczenia zgodnie z treścią art. 89 § 3 u.p.e.a. Brak realizacji tego obowiązku upoważniał organ egzekucyjny do oceny zasadności zastosowania art. 168e § 1 u.p.e.a., zgodnie z którym, na dłużnika zajętej wierzytelności, który nie wykonuje lub nienależycie wykonuje ciążące na nim obowiązki związane z egzekucją lub zabezpieczeniem wierzytelności lub prawa majątkowego, można nałożyć karę pieniężną do wysokości 3 800 zł. Brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutu skarżącej, iż organ egzekucyjny dokonał błędnej wykładni ostatniego z wymienionych przepisów.
Skarżąca zarzuciła naruszenie przez organ odwoławczy art. 71a § 1 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzania u dłużników zajętej wierzytelności, z wyłączeniem banków, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, z zastrzeżeniem § 2. Brak jest podstaw do uwzględnienia tego zarzutu. Obowiązek udzielenia przez skarżącą odpowiedzi zgodnie z art. 89 § 3 u.p.e.a. powstał w wyniku doręczenia zawiadomienia o zajęciu wierzytelności. Także w tym zakresie skarżąca błędnie upatruje braku obowiązku w ewentualnej bezskuteczności zajęcia. Nieprzeprowadzenie wymienionej kontroli, stanowiące uprawnienie organu, nie zwalniało skarżącej z powinności udzielenia odpowiedzi. W ocenie Sądu nie ujawniły się w kontrolowanej sprawie jakiekolwiek okoliczności, które wskazywałyby na naruszenie przez organy art. 67a u.p.e.a. Ponownie w ramach tego zarzutu skarżąca kwestionuje skuteczność zajęcia wierzytelności, co jak już wskazano jest nieuzasadnione. Organ odwoławczy nie naruszył przepisów postępowania w zakresie wskazanym przez skarżącą. Prawidłowo ustalił fakty związane z doręczeniem skarżącej zawiadomienia o zajęciu wierzytelności. W postępowaniu, którego przedmiotem jest ocena zasadności nałożenia kary pieniężnej z art. 168e § 1 u.p.e.a., w związku z brakiem realizacji obowiązku z art. 89 § 3 u.p.e.a., organy nie były obowiązane do dokonywania ustaleń w zakresie skuteczności dokonanego zajęcia. Okoliczność ta determinowała zakres ustaleń faktycznych, do których poczynienia były obowiązane organy.
Ponieważ przepis daje organowi uprawnienie do nałożenia kary, jest to uznanie administracyjne, czyli sytuacja, w której ustawodawca daje organowi możliwość wyboru konsekwencji prawnych. Oznacza to, że nawet stwierdzenie przesłanek do nałożenia kary, nie zobowiązuje organu do wydania rozstrzygnięcia na niekorzyść strony. Uznanie administracyjne to sytuacja, w której ustawodawca daje organowi możliwość wyboru konsekwencji prawnych. "Wybór ten jednak nie jest zupełnie dowolny i swobodny, ale ograniczony przez ustawodawcę w samej normie wprowadzającej uznanie" (J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Wolters Kluwer 2018, s. 409). W przypadku wprowadzenia uznania administracyjnego, organ podejmuje decyzje nie tylko na podstawie ustawy, ale także z uwzględnieniem zasad celowości i sprawiedliwości oraz szczególnych cech stanu faktycznego (zob. J. Zimmermann, op. cit., s. 413). "Skoro prawo daje organowi administracji możliwość wyboru, to każdy wybór mieszczący się w ramach tego upoważnienia jest zgodny z prawem i on sam nie może być z zasady zakwestionowany przez sąd administracyjny. Kontrolując akty swobodne, sąd administracyjny może więc tylko badać, czy nie zostały przekroczone granice uznania i czy podjęte rozstrzygniecie nie było dowolne" (J. Zimmermann, op. cit., s. 417). "Uznanie administracyjne nie jest sferą wolną od związania konstytucyjnego i ustawowego, a także nie jest sferą wolną od kontroli sądów administracyjnych" (M. Jaśkowska w: Instytucje prawa administracyjnego System Prawa Administracyjnego Tom 1, red. R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, C.H.Beck 2015, s. 298). W orzecznictwie sądów administracyjnych zostało przyjętych szereg reguł dotyczących kontroli aktu uznaniowego. Jedną z nich jest konieczność zgodności uznania z ogólnymi zasadami prawa, Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej oraz zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego. Szczególnie podkreślane jest znaczenie kontroli zgodności aktu uznaniowego z art. 7, art. 8, art. 11, art. 15 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) oraz z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa.
W orzeczeniu z dnia 29 września 1993 r., sygn. K 17/92, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zgodnie z wymogami demokratycznego państwa prawnego "nie może być mowy o jakimkolwiek "swobodnym", tzn. w określonych granicach niezwiązanym prawem i niekontrolowanym działaniu administracji. Z instytucji formalnej, ustalającej swobodną, niezwiązaną niczym możliwość rozstrzygnięcia, swobodne uznanie przekształca się jedynie w formę pewnego uelastycznienia administracji, która umożliwia i zobowiązuje odpowiednie organy do zbadania wszystkich okoliczności danego przypadku w celu wyszukania najbardziej właściwego, odpowiadającego prawdzie obiektywnej i swemu celowi rozstrzygnięcia. Swobodne uznanie staje się w ten sposób szczególną formą wykonywania przepisów prawa, polegającą na tym, że organ stosujący prawo ma uwzględnić indywidualne warunki każdego wypadku, których stwierdzenie jest możliwe tylko w tym stopniu, by móc wydać decyzję zgodną z wolą ustawodawcy. To działanie organu administracyjnego musi być jednak uzasadnione i podlega kontroli". Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 czerwca 1993 r. sygn. III ARN 33/93, wskazał że: "przy dokonywaniu sądowej kontroli zgodności z prawem wszelkich decyzji administracji o charakterze uznaniowym (...) rola, zadania i zakres kompetencji niezawisłego sądu muszą być rozumiane znacznie szerzej i głębiej niż w innych sytuacjach (...) z decyzjami uznaniowymi musi się wiązać nie zmniejszona, lecz zwiększona kontrola sądu, wykonywana z punktu widzenia przestrzegania prawa (i to prawa rozumianego jako całość systemu)".
Mimo iż sądowa kontrola takiego aktu ma zakres ograniczony, to jednak wymaga zbadania, czy akt ten nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy, oraz czy takiego wyboru dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Sąd bada, czy w postępowaniu podjęto wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, oraz czy organ uwzględnił słuszny interes strony. Kontroli sądowej podlega samo uzasadnienie aktu uznaniowego, z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną. Ocenie Sądu nie podlegają natomiast kryteria słuszności, czy celowości podjętego rozstrzygnięcia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. I OSK 130/10 i z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. I OSK 1981/14, opubl. w CBOSA).
W wyrokach z dnia 10 maja 2012 r., sygn. I OSK 292/12 i I OSK 369/12 (opubl. w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uzasadnienie aktu wydanego w ramach uznania administracyjnego, winno być "na tyle wyczerpujące i zindywidualizowane, aby sąd administracyjny był w stanie ocenić, czy zawarte w decyzji rozstrzygnięcie nie zapadło z przekroczeniem granic uznania administracyjnego". Z kolei w wyroku z dnia 19 stycznia 2010 r. sygn. II FSK 1254/08, (opubl. w CBOSA), NSA podkreślił, że "organ zobowiązany jest w sposób czytelny i umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania. Konieczne jest zatem wskazanie wyraźnych kryteriów decyzyjnych (dóbr chronionych przez prawo), w tym zwłaszcza znajdujących oparcie w wartościach konstytucyjnych, dopiero bowiem ich należyta identyfikacja i ustalenie ich hierarchii na tle konkretnego stanu faktycznego pozwala na instancyjną kontrolę rozstrzygnięcia mającego charakter uznaniowy, odwołującego się do ocen". Uzasadnienie aktów z zakresu administracji publicznej, winno spełniać rolę informacyjną i edukacyjno-perswazyjną w stosunku do ich adresatów i umożliwiać kontrolę ich poprawności. Z tego względu motywy, które legły u podstaw rozstrzygnięcia powinny być tak sformułowane, aby strona mogła poznać w pełni tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć, i w miarę możliwości zaakceptować, zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu jej sprawy. Istotne jest również, by na tej podstawie sąd administracyjny mógł skontrolować, czy podjęty akt nie ma charakteru dowolnego i mieści się w granicach swobodnego uznania (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 7 lipca 2021 r., sygn. III SA/Kr 485/20 i sygn. III SA/Kr 483/20, opubl. w CBOSA).
"Nie może być aprobowane uchylanie się przez organ od oceny zarzutów podnoszonych przez stronę, a w przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony organ powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec z uwagi na konkretne okoliczności prawne lub faktyczne występujące w danej sprawie" (wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: we Wrocławiu z dnia 13 kwietnia 2021 r., sygn. IV SA/Wr 471/20, w Krakowie z dnia 21 listopada 2022 r., sygn. III SA/Kr 1021/22, opubl. w CBOSA). Rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie w istocie nie wyjaśnia precyzyjnie nawet samych przesłanek wysokości kary. Przede wszystkim żadne z postanowień nie odnosi się do wysokość wierzytelności, jaka miała zostać zajęta – wysokość kary to 21% tej wierzytelności. Dalej organ drugiej instancji nie wyjaśnił z jakich przyczyn jego zdaniem kara, pomimo wykonania obowiązku przez skarżącą przed wydaniem zaskarżonego postanowienia, powinna obciążać skarżącą w takiej samej wysokości, jak orzeczona w pierwszej instancji przed wykonaniem obowiązku. Z akt postępowania – arkusza zażaleniowego z 13 grudnia 2023 r. (k. 83), sporządzonego przez organ pierwszej instancji wynika, że organ ten uznał, że skarżąca wykonała ciążący na niej obowiązek, a uczyniła to w uzasadnieniu wniesionego zażalenia. Równocześnie załączono do pisma zawierającego zażalenie kserokopię faktury VAT, wystawionej przez zobowiązanego na rzecz skarżącej, w której zawarto dane dotyczące sposobu zapłaty za tę fakturę. Tym bardziej zaskarżone postanowienie nie wyjaśnia wyboru rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego w sytuacji gdy nałożenie kary przez organ nie jest obligatoryjne. Braki w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia są tego rodzaju, że uniemożliwiają ocenę rozstrzygnięcia pod kątem zgodności z prawem. Doszło zatem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe uwagi co do zasady znajdują zastosowanie do rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, z tą różnicą, że organ ten orzekał w sytuacji braku wypełnienia obowiązku przez skarżącą. Konieczność dokonania oceny zasadności nałożenia kary pieniężnej i ewentualnie jej wysokości według zasad powyżej przedstawionych, obciążała organy obydwu instancji. Istotnym jest także zapewnienie skarżącej możliwości dwukrotnego rozpatrzenia jej sprawy. Istnienie uchybień po stronie obydwu orzekających w sprawie organów i wzgląd na zasadę dwuinstancyjności, uzasadniał uchylenie przez Sąd zaskarżonego postanowienia i postanowienia go poprzedzającego.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.