I SA/Gd 181/01

I SA/Gd 181/01 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2004-05-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2001-01-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Ewa Kwarcińska /przewodniczący/
Sławomir Kozik
Zbigniew Romała /sprawozdawca/
Symbol z opisem
611  Podatki  i  inne świadczenia pieniężne, do  których   mają zastosowanie przepisy Ordynacji  podatkowej, oraz egzekucja t
Skarżony organ
Izba Skarbowa
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA E. Kwarcińska, Sędziowie NSA S. Kozik, Z. Romała (spr.), Protokolant Zuzanna Baca, po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi M. K. na decyzję Izby Skarbowej w G. z dnia 24 listopada 2000 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 1997 r. 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 3. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w G. na rzecz strony skarżącej kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania w sprawie.
Uzasadnienie
I SA/Gd 181/01
U z a s a d n i e n i e
Pierwszy Urząd Skarbowy w G. decyzją z dnia 31 lipca 2000r. określił skarżącemu – M. K. podatek dochodowy od osób fizycznych za 1997r. w wysokości 10.441,80 zł, zaległość podatkową w wysokości 7.086,60 zł oraz odsetki za zwłokę w wysokości 5.758,70 zł.
Urząd ustalił, że skarżący w dniu 22 grudnia 1997r. ustanowił renty na rzecz ojca – Z. K. i kuzyna – R. W., płatne w pięciu kwartalnych ratach począwszy od czwartego kwartału 1997r. W tym roku Z. K. otrzymał kwotę 10.000 zł, a R. W. kwotę 12.000 zł. Cała kwota rent została określona na odpowiednio 20.000 zł i 24.000 zł.
W oparciu o wyjaśnienia stron umów Urząd ustalił, że renta na rzecz Z. K. była przeznaczona na cele lecznicze i rehabilitacyjne, a renta na rzecz R. W. była przeznaczona na wydatki związane z planowanymi studiami na wyższej uczelni (korepetycje, zakup literatury). Sytuacja materialna rodziców skarżącego była dobra. Uzyskiwali oni dochody miesięczne netto na poziomie 1.800 zł i ponosili wysokie koszty inwestycji mieszkaniowej. Podobnie wysokie były dochody R. W. (renta po ojcu) i jego matki, która także ponosiła wysokie wydatki na cele mieszkaniowe. Po odliczeniu kwot wypłaconych świadczeń rentowych, dochody skarżącego były niższe od dochodów rentobiorców. Wobec tych ustaleń Urząd zakwestionował kauzalność rent, a cecha ta ma wpływ na ważność umów.
Pozostałe ustalenia Urzędu nie były kwestionowane przez skarżącego ani w postępowaniu odwoławczym ani w postępowaniu sądowym.
M. K. odwołał się od powyższej decyzji. Wniosek o jej uchylenie motywował przyjęciem przez organ podatkowy pozaprawnych kryteriów służących do oceny zasadności przekazywania rent. Zasadność renty nie może być oceniana w świetle sytuacji materialnej uprawnionego i tego czy sytuacja ta jest na tyle niekorzystna, że uzasadnia ustanowienie rent. Dodatkowo skarżący złożył dowody, że R. W. podjął studia, a stan zdrowia Z. K. uległ pogorszeniu.
Izba Skarbowa w G. decyzją z dnia 12 października 2000r. utrzymała w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Cel umowy renty ma decydujący wpływ na jej ważność. W niniejszym przypadku faktyczne przekazanie środków pieniężnych w wysokości odpowiadającej kwotom ustanowionych świadczeń rentowych miało miejsce przed zawarciem umów z dnia 22 grudnia 1997r. Było to więc świadczenie bez tytułu prawnego. Jedynie połowa kwot rent została wypłacona po sporządzeniu umów tj. w roku 1998.
Wobec tego nie został zachowany warunek określony w art.26 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 1993r., poz.416 ze zm.) uprawniający do odliczenia od podstawy opodatkowania rent i innych trwałych ciężarów opartych na tytule prawnym. Miesięczny dochód skarżącego po wypłaceniu świadczeń rentowych wyniósł jedynie 629,69 zł i był niższy od dochodu R. W. po doliczeniu renty. Ojciec skarżącego osiągnął roczny dochód w wysokości 32.573,27 zł (po doliczeniu renty), a poniósł wydatki na cele mieszkaniowe w kwocie 33.402,39 zł, co świadczy o dobrej sytuacji materialnej rodziców skarżącego. W 1997r. uzyskali oni przychody z działalności gospodarczej w wysokości 42.333,18 zł (ojciec) i 99.921,80 zł (matka).
Powyższe fakty świadczą, że celem sporządzenia przedmiotowych umów rent był zamiar obejścia przepisów prawa podatkowego dla obniżenia wysokości zobowiązania podatkowego.
M. K. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Umowy renty zobowiązały skarżącego do świadczeń okresowych, a dla uprawnionych były źródłem otrzymywania określonych periodycznie (kwartalnie) świadczeń. Bez znaczenia dla ważności umów jest określenie ogólnej wartości świadczeń rentowych (24.000 zł i 20.000 zł) i zawarcie umów na czas oznaczony. Bez znaczenia dla prawa podatnika do odliczenia świadczenia rentowego jest fakt przekazania pierwszej raty z chwilą podpisania aktu notarialnego. Jedynie nastąpiły równocześnie oba skutki umowy (zobowiązujący i rozporządzający). Podobnie jest w przypadku podpisywania umów sprzedaży, gdzie strony w akcie potwierdzają, że cena została uiszczona i przekazana sprzedającemu. Ponadto zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego odliczeniu od podstawy opodatkowania podlegają kwoty wypłacone tytułem renty, nawet w sytuacji niezachowania formy umowy. Nawet gdyby przekazanie pierwszych rat nie nastąpiło na podstawie umów z 22 grudnia 1997r. to skoro świadczenie zostało wykonane to podlegałoby odliczeniu. Skarżący podkreślił także, że udowodnił pogorszenie stanu zdrowia ojca (operacja i niedotlenienie mózgu) co odbijało się na sytuacji materialnej chorego. Faktu tego nie zmienia równoczesne ponoszenie wydatków mieszkaniowych. Także porównanie przez organy dochodów skarżącego i R. W. nie świadczy o tym, że sytuacja rentobiorcy nie uległa pogorszeniu w związku ze zrealizowanym zamiarem podjęcia studiów.
Ponadto skarżącemu nie była znana szczegółowo sytuacja materialna rentobiorcy.
Izba Skarbowa w G. wniosła o oddalenie skargi. W świetle poczynionych ustaleń nie można przyjąć, że świadczenia za 1997r. zostały wypłacone w dniu podpisanie umowy, lecz w rzeczywistości miało to miejsce wcześniej. Tym samym świadczenia te nie były oparte na tytule prawnym. Wysokość dochodów skarżącego i wysokość ustanowionych rent powoduje wątpliwości czy zaistniał fakt ponoszenia ciężarów, które zdają się być niewspółmiernie wysokie w stosunku do uzyskiwanych dochodów i wydatków skarżącego. Izba podtrzymała stanowisko, że celem sporządzenia przedmiotowych umów był zamiar obejścia przepisów podatkowych skutkujący obniżeniem wysokości zobowiązania podatkowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – właściwy do rozpoznania sprawy w oparciu o art.97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr 153, poz.1271) zważył, co następuje:
Uzasadniony był zarzut skargi w odniesieniu do naruszenia przez organy podatkowe przepisu art.26 ust.1 pkt 1 cyt. ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.
Przywołać można w tym miejscu wyczerpującą argumentację, jaką zawarł Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 3 lutego 2000 r. III RN 192/93, III RN 193/99 i III RN/194/99 (OSN 2000/8/296) potwierdzoną w wyroku SN z dnia 26 maja 2000 r. III RN 167/99, czy wyrokami NSA z dnia 28 marca 2000 r. III SA 177/99, i z 12 grudnia 2001r. I SA/Gd 162/00 /LEX nr 53855/.
Z wykładni gramatycznej art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w brzmieniu obowiązującym w 1997 r. wynika, że renta jest wskazanym przez ustawodawcę przykładem trwałego ciężaru. Przepisy podatkowe nie definiują ani pojęcia renty, ani trwałych ciężarów. Przez rentę należy rozumieć umowę renty z Kodeksu cywilnego. Nie można - z uwagi na zasadę pewności prawa, tak istotną w prawie podatkowym - doszukiwać się innego znaczenia umowy renty niż wynikające z prawa cywilnego, skoro brak do tego podstaw ustawowych. Z tego względu inne rozumienie renty niż w prawie cywilnym oznaczałoby naruszenie przepisu art. 2 Konstytucji, z którego wynikają zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.
Pojęcie trwałych ciężarów - nie zdefiniowane w prawie - nie może ograniczać pojęcia renty przez dodanie do niego bliżej nie określonego wymagania trwałości. Przepisy Kodeksu cywilnego o rentach umownych (art. 903) nie wykluczają możliwości zawarcia tych umów na czas określony. Przepis ten wymaga jedynie, aby było to zobowiązanie do świadczeń okresowych (co jest zasadniczą różnicą między rentą a darowizną).
Do renty ustanowionej bez wynagrodzenia stosuje się przepisy o darowiźnie (art. 906 § 2 KC). Wynika stąd, iż zgodnie z art. 890 § 1 zdanie pierwsze KC oświadczenie osoby zobowiązującej się do świadczenia renty powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Według art. 73 § 2 KC oświadczenie to bez zachowania tej formy jest zatem nieważne. Osoba, na rzecz której ustanowiono rentę, nie może więc domagać się wypłacenia jej renty. Jeżeli jednak przyrzeczone świadczenie (to jest kwoty renty) zostało spełnione, to umowa jest ważna mimo niezachowania formy aktu notarialnego (art. 890 § 1 zdanie drugie KC). Osoba świadcząca rentę nie może więc domagać się jej zwrotu od osoby uprawnionej na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. KC). Z punktu widzenia dopuszczalności odliczeń od dochodu dokonywanych na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych forma zawarcia umowy renty nie ma znaczenia. Odliczeniu podlegają bowiem tylko kwoty wypłacone w wykonaniu tej umowy. Tak więc nawet, gdy umowa była zawarta w formie aktu notarialnego, to nie ma podstawy do odliczeń, jeżeli jej nie wykonano przez odpowiednie świadczenia. Jeżeli natomiast umowa zawarta była w innej formie niż akt notarialny, to przez fakt płacenia renty przez osobę ją ustanawiającą umowa ta staje się ważna, a wypłacone kwoty podlegają odliczeniu. Warunkiem dopuszczalności tego odliczenia jest zgodność umowy renty z przepisami Kodeksu cywilnego. Umowa renty musi mieć swoją przyczynę i nie może być pozorną czynnością prawną (art. 83 § 1 KC). Nie forma zatem, ale treść umowy renty i jej wykonanie decydują o dopuszczalności odliczania wydatków ponoszonych na tej podstawie.
W sytuacji gdy podatnik spełnił wszystkie świadczenia objęte umową renty nie sposób uznać, że umowa ta była nieważna (por. wyrok SN z dnia 13 grudnia 2000 r. III RN 28/00 - OSN z 2001 r. Nr 13, poz. 423).
Dla poprawnego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, niezbędna była analiza obejmująca łącznie sprawy dotyczące podatku dochodowego skarżącego za lata 1997 i 1998r.
Dopiero całokształt okoliczności faktycznych pozwala na jednoznaczną ocenę charakteru prawnego świadczenia i ocenę czy rzeczywiście wolą skarżącego było jedynie obniżenie własnego zobowiązania podatkowego poprzez zawarcie pozornych umów rent.
Taka całościowa ocena zdarzeń mających miejsce w tych latach nie pozwala na akceptację stanowiska organów podatkowych.
Na wstępie rozważań należało poczynić uwagę, że skarżący zawarł umowy rent w formie aktów notarialnych. Już ta okoliczność w pewien sposób pozytywnie odróżnia niniejszy przypadek od szeregu innych umów zawartych bez zachowania takiej formy, bowiem z praktyki orzeczniczej wynika, że osoby zawierające umowy dla pozoru z reguły ograniczają się do umów zawieranych z pominięciem aktu notarialnego i związanych z tym kosztów. Umowy zostały zawarte na okres 5 kwartałów co nie nasuwa wątpliwości odnośnie okresowości świadczeń. Orzecznictwo (np. wyroki NSA z dnia 29 listopada 2001r. SA/Sz 1188/00 – LEX nr 78293) uznawało nawet, że przymiot okresowości świadczeń jest spełniony już przy dwukrotnej wypłacie.
Nie można też w sprawie postawić poprawnego zarzutu, że sporne świadczenie miało charakter jednorazowy z płatnością rozłożoną na 5 rat. Do wniosku takiego nie uprawnia fakt określenia "z góry" łącznej wysokości świadczeń rentowych. Skoro ich wielkość była umówiona to nic nie stało na przeszkodzie zamieszczeniu obok wartości poszczególnych świadczeń, także wartości łącznej. Taki pogląd także był wielokrotnie akceptowany w orzecznictwie (np. wyrok NSA z dnia 30 października 2001r. SA/Sz 1061/00 – LEX nr 78291).
Należy zwrócić uwagę, że szereg stwierdzeń zawartych w uzasadnieniu decyzji (a później także w odpowiedzi na skargę) nie znajduje pełnego oparcia w materiale dowodowym. Spekulatywne jest stwierdzenie Izby, że rentobiorcy otrzymali pierwszą ratę nie w dniu podpisania umowy ale jakiś czas wcześniej. Taka okoliczność nie wynika z zeznań Z. K. Stwierdzenie "oświadczam, że pieniądze w kwocie 10.000 zł zgodnie z umową renty otrzymałem przed podpisaniem umowy i powyższe potwierdziłem w obecności notariusza" może równie dobrze oznaczać, że wręczenie pieniędzy nastąpiło tuż przed podpisaniem umowy. W odniesieniu do R. W. sama Izba Skarbowa pisze, że jej teza o wypłacie kwoty 12.000 zł przed datą podpisania aktu notarialnego wynika z przypuszczenia.
Kwestia ta nie ma istotnego znaczenia, bowiem nie można uznać, że wpłata umówionego świadczenia nastąpiła bez podstawy prawnej. Ponadto jak słusznie zauważył skarżący ważność umowy renty nie zależy od zachowania szczególnej formy. Świadczenie renty, a nie sama umowa, ma decydujące znaczenie z punktu widzenia prawa podatkowego.
Także nie znajdują oparcia w zeznaniach stron umów twierdzenia Izby Skarbowej dotyczące charakteru świadczenia jako jednorazowego z płatnością rozłożoną na raty i prawem beneficjentów umów do żądania zapłaty świadczenia dopiero po upływie terminu płatności piątej raty. Takie twierdzenie jest sprzeczne z treścią aktów notarialnych, w których strony zawarły umowę renty, określiły terminu płatności poszczególnych świadczeń, a skarżący odnośnie obowiązku zapłaty powyższych kwot w podanych terminach poddał się egzekucji z aktu notarialnego.
Wreszcie nie można zgodzić się z organami podatkowymi w zakresie ich twierdzenia o braku kauzalności (celu, przyczyny) umów. Podane przez skarżącego i rentobiorców powody ustanowienia rent (pokrycie wydatków na leczenie i naukę) znalazły pełne odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Wynika z niego, że Z. K. w 1997r. i 1998r. był poddawany leczeniu szpitalnemu i uzdrowiskowemu. Natomiast R. W. podjął studia na Uniwersytecie Toruńskim. Okoliczności takie bez wątpienia mogły stanowić dla skarżącego realny motyw czasowego wspomożenia ojca i kuzyna (półsieroty).
W tych okolicznościach nie może stanowić przesądzającego argumentu fakt, iż w 1997r. dochód skarżącego po odliczeniu rent stał się niższy od dochodu rentobiorców. Skarżący słusznie zauważył, że rentodawca z reguły nie zna pełnej sytuacji majątkowej rentobiorców. Ponadto w momencie podejmowania decyzji o ustanowieniu renty dochody skarżącego były wyższe od dochodów (bez rent) rentobiorców, a nadto renta ustanowiona była na dłuższy okres czasu i skarżący mógł zakładać, że jego dochody w następnym okresie wzrosną a dochody rentobiorców pozostaną na dotychczasowym poziomie. Tak też się stało. W 1998r. dochody skarżącego wzrosły ponad dwukrotnie i przewyższyły dochody R. W. i Z. K. nawet po doliczeniu do tych dochodów rent od skarżącego.
Mając powyższe na względzie należało orzec jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit.a i c, art.209 w zw. z art.200 oraz art.152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270).
IF