I GSK 1549/22

I GSK 1549/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-07-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-22
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Apollo /przewodniczący/
Joanna Wegner
Monika Krzyżaniak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Rz 925/21 - Wyrok WSA w Rzeszowie z 2022-03-24
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 266
art. 28
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo Sędzia NSA Joanna Wegner Sędzia del. WSA Monika Krzyżaniak (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Karolina Mamcarz po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej D. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 24 marca 2022 r. sygn. akt I SA/Rz 925/21 w sprawie ze skargi D. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 września 2021 r. nr 2242/2021 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Rz 925/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił skargę D.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 30 września 2021 r., nr 2242/2021 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej, będącej płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym.
22 stycznia 2019 r. do ZUS wpłynął wniosek D.M. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek przez spadkodawcę – Z.M. (ojca wnioskodawcy) powstałych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Wnioskodawca podał, że spadek nabył z matką, z dobrodziejstwem inwentarza o wartości [...] zł. Decyzją z 6 sierpnia 2018 r. przeniesiono na niego i matkę odpowiedzialność za zobowiązania płatnika – Z.M. Nie upłynął jeszcze termin przedawnienia dochodzenia należności, o którym mowa w art. 24 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 266) ze zm.), dalej: u.s.u.s. Wnioskodawca pobiera rentę rodzinną w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto miesięcznie. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką, która pobiera emeryturę w kwocie [...] zł brutto, z której dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości [...] zł, a do wypłaty pozostaje kwota [...] zł. Spłacane wobec urzędu skarbowego i urzędu miasta zobowiązania wynoszą łącznie [...] zł miesięczne (skarżący - [...] zł, matka - [...] zł). W toku egzekucji zajęto rachunek bankowy wnioskodawcy, z którego wyegzekwowano kwotę [...] zł. Wnioskodawca posiada samochód osobowy marki [...] z 2002 r. Spadkodawca był współwłaścicielem w ½ nieruchomości o nr kw [...] i [...].
Decyzją z 30 września 2021 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych wynikających z decyzji z 6 sierpnia 2018 r., nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności w łącznej kwocie [...] zł, w tym na:
1) ubezpieczenia społeczne za okresy: 12/2004, 11-12/2005, 2 i 11/2006, 5/2011-6/2015,
2) ubezpieczenie zdrowotne za okresy: 7/2011-10/2013, 6/2015,
3) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 12/2011 – 1/2014,
oraz odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem wynikających z decyzji z 6 sierpnia 2018 r., nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności w łącznej kwocie [...] zł, w tym na:
1) ubezpieczenia społeczne za okresy: 12/2004, 11 - 12/2005, 2 i 11/2006, 5/2011 - 6/2015,
2) ubezpieczenie zdrowotne za okresy: 7/2011 - 3/2015, 6/2015,
3) Fundusz Pracy z okresów rozliczeniowych za okres 12/2011 – 1/2014.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskodawca ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spadkobiercy, co oznacza, że nie zachodzą wobec niego przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Nie wyczerpano możliwości dochodzenia należności, a więc nie zachodzą także okoliczności określone w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s., jak i pozostałe przesłanki określone w art. 28 ust. 3. Także ocena przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia nie pozwoliła ustalić, że doszło do ich spełnienia. Łącznie dochód rodziny wynosi [...] zł. Stałe miesięczne koszty utrzymania określono na kwotę [...] zł (tj. opłaty eksploatacyjne, leczenie, wyżywienie, środki czystości itp.). Nie sygnalizowano w toku postępowania problemów w bieżącym regulowaniu wydatków. Spłacane są ponadto należności wobec innych wierzycieli w kwocie [...] zł miesięcznie, co oznacza, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym jakim jest zapłata zaległych składek. Byłoby to sprzeczne z interesem społecznym, gdyż umorzenie jest zarezerwowane dla sytuacji nadzwyczajnych (wyjątkowych, krytycznych), gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązań oraz nie ma perspektyw poprawy lub zmiany tej sytuacji.
W ocenie ZUS przedstawiony przez wnioskodawcę stan materialny może uniemożliwiać zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych prowadzonego gospodarstwa, ale nie korzysta on z pomocy społecznej i nie udowodniono, że w związku z trudną sytuacją podjął działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego od instytucji udzielających wsparcia socjalnego. Umorzenie należności byłoby wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek. Umorzenie zaległości nie może być traktowane jako kredytowanie zobowiązanego. Nie zgromadzono też dokumentów ukazujących stan zdrowia albo konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, która powodowałaby niemożność osiągania dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. W roku 2020 r. wnioskodawca pracował w [...]. Nie istnieją przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia.
Organ podkreślił, że z chwilą śmierci spadkodawcy wnioskodawca nabył wraz z matką spadek, a to oznacza, że odpowiadają za długi spadkowe. Nie stwierdzono natomiast przesłanek, które pozwoliłyby na uwzględnienie zgłoszonego żądania.
W skardze skierowanej do WSA w Rzeszowie podniesiono, że ciążąca na spadkobiercy odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytego spadku, co wynika z art. 1031 k.c.
Wskazanym na wstępie wyrokiem z 24 marca 2022 r. WSA w Rzeszowie oddalił skargę na decyzję ZUS z 30 września 2021 r. akcentując na wstępie, że w sprawach związanych z odpowiedzialnością spadkobierców za długi z tytułu należności spadkodawcy na rzecz ZUS (długi spadkowe) właściwym do sprawowania kontroli jest sąd powszechny, o czym strona została pouczona. Z tych względów wszystkie te argumenty, które dotyczą pokrycia innych długów spadkowych, co ma wykluczać odpowiedzialność skarżącego za długi związane z należnościami ZUS nie mogły być badane przez sąd administracyjny w niniejszym postępowaniu.
Zdaniem Sądu organ nie naruszył przepisów dotyczących umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie własne ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek.
Odwołując się do treści art. 28 ust. 1 i 2 i 3, 3a i 3b u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365 ), Sąd wskazał, że organ zasadnie przyjął, iż skarżący posiada środki w postaci renty rodzinnej oraz pracy dorywczej poza granicami kraju, z których się utrzymuje, a także spłaca inne zobowiązania z tytułu długów spadkowych. Skarżący jest osobą bardzo młodą, ma dopiero 25 lat i niewątpliwie jest w stanie przez podjęcie odpowiedniego zatrudnienia, czy też rozpoczęcie działalności gospodarczej wygenerować środki, jakie posłużą na spłatę zobowiązań. Przy ocenie zasadności umorzenia należności (w tym takich co do których odpowiedzialność została nałożona na spadkobierców) należy brać pod uwagę nie tylko stan majątkowy i osobisty danej osoby w chwili złożenia wniosku ale też rozważyć możliwości uzyskania środków w przyszłości. Organ, zdaniem Sądu zasadnie uznał, że przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia nie zachodzi, ponieważ skarżący nie posiada na utrzymaniu żadnej osoby, nie cierpi też na żadne choroby uniemożliwiające podjęcie działalności przynoszącej przychody. Podjęcie trudu spłaty zobowiązań nie naraża jego, jak i osób najbliższych na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Udzielenie zwolnienia byłoby tylko niezasadnym wsparciem socjalnym, a ochroną przed niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Trudności ze spłatą i powstanie tzw. "kłopotów finansowych" nie może być podstawą do umorzenia należności.
W ocenie Sądu stanowisko organu nie narusza prawa. Sytuacja majątkowa skarżącego nie jest dobra jednak posiada on rentę rodzinną, która jest podstawą jego utrzymania, pracuje dorywczo i ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Posiada majątek, z którego może dojść do zaspokojenia należności. Pomimo ciążących na nim zobowiązań nie poszukuje źródeł finansowania pozwalających na spłatę zobowiązań. W ramach spadku otrzymał (razem z matką ) mienie o wartości ponad [...] złotych. Jak słusznie zauważył organ nie może powoływać się na konieczność zaspokajania innych długów, gdyż to nie od dłużnika zależy, które zobowiązania będzie spłacał, a które będzie chciał wygasić w sposób nieefektywny poprzez ich umorzenie. W myśl art. 10313 k.c. dłużnik spadkowy ma obowiązek spłacać długi spadkowe zgodnie ze sporządzonym wykazem lub ich spisem. Konsekwencje odmiennego spłacania w przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza określone są w art. 1032 k.c.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pełnomocnik skarżącego, w której zaskarżając wyrok w całości zarzucił:
naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na nie wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia spawy, w sytuacji gdy skarżący jako spadkobierca ustawowy po zmarłym Z.M. nabył razem ze swoją matką A.R. po 1/2 części każde z nich spadek z dobrodziejstwem inwentarza do kwoty [...] zł (wartość stanu czynnego spadku, zgodnie ze spisem inwentarza z 26 lipca 2017 r.) i kwota ta została już przez spadkobierców spłacona m.in. tytułem składek na ubezpieczenie społeczne za okresy 12.2004 r., od 11.2005 r. do 12.2005 r., 02.2006 r., 11.2006 r. Ponadto A.R. razem z synem spłacili zadłużenie zmarłego Z.M. w kwocie [...]zł. Ja k wynika z protokołu spisu inwentarza zmarły posiadał zadłużenie m.in. w kwocie [...] zł na rzecz ZUS-u z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, [...] zł na rzecz Urzędu Skarbowego z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych, podatku VAT;
- art. 28 u.s.u.s, poprzez niezastosowanie i nieuwzględnienie wniosku skarżącego w sprawie umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, w sytuacji gdy zgodnie z art. 1031 k.c. w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza (z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie) spadkobierca ponosi, odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza stanu czynnego spadku. Zgodnie z protokołem spisu inwentarza stan bierny majątku zmarłego, tj. jego zadłużenie na dzień śmierci wynosi [...] zł, w tym kwota [...] zł na rzecz ZUS, podczas gdy stan czynny majątku wynosi [...] zł, a zatem spadkobiercy ustawowi zmarłego odpowiadają za zadłużenie tylko do tej wysokości i kwota ta została już przez matkę skarżącego – A.R. uiszczona z tytułu różnych zaległości, na co A.R. złożyła do akt ZUS stosowne dokumenty.
Ponadto co do skarżącego zachodzi całkowita nieściągalność należności, gdyż bez wątpienia znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej, a zatem ziściły się dwie przesłanki , które stanowią podstawę do umorzenia składek zgodnie z art. 28 u.s.u.s. Matka skarżącego pobiera emeryturę w kwocie [...] zł brutto, z której dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości [...] zł, a do wypłaty pozostaje jej jedynie kwota [...] zł. Skarżący pobiera rentę rodzinną po zmarłym ojcu w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Skarżący wraz z matką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Stałe wydatki domowe obejmują opłaty eksploatacyjne - [...] zł, leczenie - [...] zł, zakup wyżywienia, środków higieny i czystości - [...] zł. Należności spłacane wobec urzędu skarbowego i urzędu miasta oraz podatku wynoszą łącznie [...] zł miesięcznie. Wyrokiem Sądu Okręgowego w T. z 4 kwietnia 2017 r., sygn. akt [...] sąd zmienił zaskarżoną decyzję ZUS i przyznał D.M. prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu Z.M. na okres od 8 sierpnia 2015 r. do 31 sierpnia 2017 r. Rentę rodzinną D.M. pobiera w dalszym ciągu.
W oparciu o sformułowane zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uwzględnienie skargi, uchylenie w całości zaskarżonego wyroku WSA w Rzeszowie oraz decyzji z 30 września 2021 r., nr 2241/2021 i umorzenie należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych wynikających z decyzji z 6 sierpnia 2018 r., nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności w łącznej kwocie [...] zł oraz umorzenie należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem wynikających z decyzji 6 sierpnia 2018 r., nr [...] o przeniesieniu odpowiedzialności w łącznej kwocie [...] zł. Wniósł również o zasądzenie kosztów postępowania oraz przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci odpisu wyroku Sądu Okręgowego w T. z 4 kwietnia 2017 r., sygn. akt [...].
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., dlatego Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). NSA bada bowiem legalność wyroku sądu pierwszej instancji jedynie w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie. Związanie NSA granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.
W sytuacji, gdy w skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - w pierwszej kolejności NSA rozpoznaje zarzut naruszenia przepisów postępowania.
W kasacji zarzucono naruszenie przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia spawy, w sytuacji gdy skarżący jako spadkobierca ustawowy po zmarłym ojcu - Z.M. nabył razem ze swoją matką – A.R. po 1/2 części każde z nich spadek z dobrodziejstwem inwentarza do kwoty [...] zł i zgodnie ze sporządzonym protokołem spisu inwentarza z 26 lipca 2017 r. kwota ta została przez spadkobierców spłacona m.in. na poczet zaległych składek na ubezpieczenie społeczne.
Odnosząc się do powyższego zarzutu należy w pierwszej kolejności wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie mógł naruszyć wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, ponieważ ich nie stosował. Zarzuty dotyczące naruszenia wskazanych powyżej przepisów postępowania mogłyby być skuteczne gdyby w kasacji powiązane zostały z naruszeniem przez Sąd I instancji przepisu procedury sądowoadministracyjnej – np. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Należy wyraźnie zaakcentować, że to nie sąd administracyjny prowadzi postępowanie dowodowe w sprawie ale organ administracji, natomiast zadaniem sądu I instancji było zbadanie, czy organ administracji zrobił to należycie stosując się do regulacji zawartych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Mając jednak na uwadze treść uchwały NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 (ONSAiWSA 2010/1/1, s. 38/39), w której sąd stwierdził, że przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną zostały naruszone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, nakłada na NSA, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych, zasadnym było odniesienie się również do tak wadliwie skonstruowanych zarzutów kasacyjnych.
Na wstępie należy wskazać, że prawidłowość wykazania przez organ istnienia przyczyn odmowy umorzenia skarżącemu określonych zaległości z tytułu składek, podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.
Pamiętać także należy, że w przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Należy wskazać, że sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji.
Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji z punktu widzenia jej celowości, czy słuszności. Nie zwalnia to jednak sądu z obowiązku oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Uznanie administracyjne nie oznacza swobody decyzji dla organu administracji i ograniczone jest dyrektywami wyboru sformułowanymi, jako ważny interes podatnika oraz interes publiczny. Zaznaczyć również należy, że uznaniowość decyzji musi każdorazowo zachowywać proporcje pomiędzy interesem społecznym, a słusznym interesem strony.
Poza sporem w rozpoznawanej sprawie jest, że wniosek o umorzenie należności z tytułu składek rozpoznawany był zarówno w kontekście regulacji zawartej w art. 28 ust. 2 i 3, jak i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Należy przypomnieć, że swoboda wyboru rozstrzygnięcia przez organ zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia. W wyroku z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06 NSA wyjaśnił, że ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 cyt. rozporządzenia. W sytuacji, gdy strona wykaże, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, aby uniknąć dowolności decyzji, organ musi wykazać przyczyny, dla których, mimo istnienia tych przesłanek, odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych.
W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3 i 3a (por. wyroki NSA: z 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11, z 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13), gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości. Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Wskazane regulacje nie wykluczają ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, niemniej jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego zdecydowanie aktywizując ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym celem wykazania przesłanek umorzenia.
Wbrew twierdzeniom skarżącego kasacyjnie należy wskazać, że zasadnie i prawidłowo uznał Sąd I instancji, że organ prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 k.p.a. Organ uznał, a WSA zaakceptował, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia ubóstwa oraz uznania, że sytuacja zobowiązanego jest definitywna.
Należy wskazać, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący posiada stały miesięczny dochód w postaci renty rodzinnej, która jest podstawą jego utrzymania, pracuje dorywczo za granicą i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, która pobiera świadczenie emerytalne. Jest osobą młodą (25 lat) i - na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji - jest w stanie przez podjęcie zatrudnienia, czy też rozpoczęcie działalności gospodarczej wygenerować środki na spłatę zobowiązań i poprawę sytuacji finansowej rodziny. Skarżący posiada majątek, z którego może dojść do zaspokojenia należności (tj. samochód osobowy marki [...] z 2002 r. i jest współwłaścicielem w ½ nieruchomości o nr kw [...] i [...]). Nabył również wraz z matką spadek po zmarłym ojcu z dobrodziejstwem inwentarza o wartości [...] zł.
Odnosząc się w tym miejscu do zarzutu skarżącego, że należności powinny być umorzone, z uwagi na fakt przyjęcia spadku po zmarłym ojcu z dobrodziejstwem inwentarza, wskazać należy, że decyzją z 6 sierpnia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na skarżącego i jego matkę – A.R. odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu zaległych składek po zmarłym ojcu – Z.M. w łącznej kwocie [...] zł. Decyzja ta stała się ostateczna i funkcjonuje w obrocie prawnym. Nie została przez skarżącego zakwestionowana pomimo, że to w toku tego właśnie postępowania skarżący mógł podnosić kwestię przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Prowadząc postępowanie w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych ZUS nie mógł uwzględnić okoliczności, że skarżący przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, albowiem analizował przesłanki umorzenia zaległości jedynie w kontekście stanu majątkowego oraz sytuacji rodzinnej skarżącego. Żadne inne okoliczności nie mogły być brane przez organ pod uwagę w prowadzonym postępowaniu, ponieważ obowiązujące w tym zakresie przepisy, tj. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i wydanego na jej podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie przewidują takiej możliwości.
W rozpoznawanej sprawie, jak wynika z akt administracyjnych ZUS dopuścił dowody na okoliczność sytuacji majątkowej zobowiązanego. Dowody te stanowiły podstawę poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, a poczynione przez ZUS ustalenia faktyczne oraz ich ocena znajdują szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej do sądu administracyjnego decyzji. Treść skargi kasacyjnej wskazuje zaś, że jej autor wyłącznie polemizuje z oceną stanu faktycznego, dokonaną przez organ administracji, a prawidłowo zaakceptowaną przez Sąd pierwszej instancji. Okoliczność, że skarżący kasacyjnie nie godzi się z wnioskami wyciągniętymi z oceny dowodów zgromadzonych w sprawie nie oznacza, że dowody te nie zostały wyczerpująco przez organ rozpatrzone, czy też dowolnie ocenione.
W wyniku tej oceny Sąd I instancji trafnie stwierdził, że podjęta została decyzja mieszcząca się w granicach uznania administracyjnego, a NSA nie znalazł podstaw do uznania jej niezgodności z prawem. Należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły.
Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia prawa materialnego, autor skargi kasacyjnej zarzucił niezastosowanie art. 28 u.s.u.s. i nieuwzględnienie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, w sytuacji przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza gdy spadkobierca ponosi, odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza stanu czynnego spadku. Niewątpliwie tak sformułowany zarzut jest nieskuteczny. Zaznaczyć przede wszystkim należy, że wskazane naruszenie przepisów prawa materialnego nie zostało powiązane z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. (lub także z innymi przepisami p.p.s.a.), a co było konieczne, bowiem Sąd pierwszej instancji samodzielnie nie stosuje przepisów prawa materialnego, a wyłącznie ogranicza się do oceny wykładni, bądź zastosowania tych przepisów przez organy. Wyłączną podstawę działań i rozstrzygnięć podejmowanych przez sąd administracyjny stanowią przepisy postępowania sądowoadministracyjnego. Ponadto wskazać trzeba, że art. 28 u.s.u.s. składa się aż z 6 ustępów (od 1 do 6, w tym ust. 3a i 3b) zaś ust. 3 tegoż artykułu zawiera dodatkowo aż 8 punktów. Autor skargi kasacyjnej nie sprecyzował którą konkretnie jednostkę redakcyjną art. 28 u.s.u.s., w jego ocenie naruszył Sąd pierwszej instancji, dlatego też nie może oczekiwać, że w tym zakresie wyręczy go sąd kasacyjny. NSA nie jest nie tylko zobowiązany, ale wręcz nie jest uprawniony do precyzowania za stronę zarzutów skargi kasacyjnej, bądź do poszukiwania za nią naruszeń prawa, jakich mógł dopuścić się wojewódzki sąd administracyjny.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor wskazał jedynie, że zgodnie z art. 1031 k.c. w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Podniósł, że zgodnie z protokołem spisu inwentarza stan bierny majątku po zmarłym ojcu skarżącego wynosił [...] zł, w tym kwota [...] zł na rzecz ZUS, podczas gdy stan czynny majątku wynosi [...] zł, a zatem spadkobiercy ustawowi zmarłego odpowiadają za zadłużenie tylko do tej wysokości i kwota ta została już przez matkę skarżącego A.R. uiszczona z tytułu różnych zaległości.
Ponadto, jak podał pełnomocnik, matka skarżącego pobiera emeryturę w kwocie [...] zł brutto, z której dokonywane są potrącenia komornicze w wysokości [...] zł do wypłaty pozostaje jedynie kwota [...] zł. Skarżący pobiera rentę rodzinną po zmarłym ojcu w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Skarżący wraz z matką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, stałe wydatki obejmują opłaty eksploatacyjne - [...] zł, koszty leczenia - [...] zł, zakup środków higieny i czystości -[...] zł. Należności spłacane wobec urzędu skarbowego i urzędu miasta oraz podatku miesięcznie wynoszą [...] zł. Wyrokiem natomiast z 4 kwietnia 2017 r., sygn. akt [...] Sąd Okręgowy w T. Sąd zmienił zaskarżoną decyzję ZUS i przyznał skarżącemu prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu na okres od 8 sierpnia 2015 r. do 31 sierpnia 2017 r. Rentę rodzinną, jak wskazał pełnomocnik, skarżący pobiera w dalszym ciągu.
W kontekście przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych NSA nie dopatrzył się w wyroku Sądu pierwszej instancji zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 28 u.s.u.s. W szczególności w skardze kasacyjnej nie podważono istotnego dla dopuszczalności umorzenia składek, w trybie art. 28 ust. 1 u.s.u.s, ustalenia dokonanego przez Sąd pierwszej instancji, dotyczącego braku przesłanki całkowitej nieściągalności składek w świetle art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.
Uwzględniając dotychczasowe ustalenia NSA uznał, że nie ma podstaw, aby twierdzić, że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia wskazanych przez stronę przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, organ w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie administracyjne, a WSA trafnie uznał, że w aspekcie procesowym działania ZUS były uzasadnione i zgodne z zasadami postępowania administracyjnego. Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności decyzji, stwierdzając, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2, 3 i 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Skarga kasacyjna nie podważyła skutecznie tej oceny.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny działając w oparciu o art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.