I SA/Bk 255/23

I SA/Bk 255/23 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2023-10-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Dariusz Marian Zalewski /przewodniczący/
Justyna Siemieniako /sprawozdawca/
Marcin Kojło
Symbol z opisem
6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I GSK 1532/23 - Wyrok NSA z 2024-12-04
Skarżony organ
Izba Skarbowa
Treść wyniku
Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 479
art. 64 par. 1
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2019 poz 1553
art. 8 ust. 1 , 2 i 3
Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Marian Zalewski, Sędziowie sędzia WSA Marcin Kojło,, asesor sądowy WSA Justyna Siemieniako (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 października 2023 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi Zarządu Województwa Podlaskiego na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku z dnia 12 maja 2023 r. nr 2001-IEE.7192.32.2023 w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające jego wydanie postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Suwałkach z dnia 29.03.2023 r. nr 2012-SEE.7113.2.2023.529K, 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku na rzecz Zarządu Województwa Podlaskiego kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Naczelnik Urzędu Skarbowego w Suwałkach (dalej: Naczelnik, organ egzekucyjny) prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku M. Sp. z o.o. na podstawie tytułu wykonawczego z 31 października 2018 r. nr 8/2018 wystawionego przez Zarząd Województwa Podlaskiego w Białymstoku (dalej: "wierzyciel").
W toku ww. postępowania egzekucyjnego zawiadomieniem z 16 listopada 2018 r. nr 2012-SEE.711.721287.2018.1.PISY1 organ egzekucyjny zajął wierzytelność z rachunku bankowego w S. S.A. Zawiadomienie o zajęciu dłużnik zajętej wierzytelności otrzymał 16 listopada 2018 r. za pośrednictwem systemu teleinformatycznego O. Spółce natomiast ww. zajęcie wraz z tytułem wykonawczym zostało doręczone 20 listopada 2018 r. Protokołem zajęcia i odbioru ruchomości z 29 lipca 2019 r. na podstawie art. 97 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r, poz. 479, dalej: "u.p.e.a.") zajął ruchomości na pokrycie egzekwowanych należności pieniężnych. Obwieszczeniem z 19 października 2021 r. poinformował o wyznaczonej na 23 listopada 2021 r. oraz na 30 listopada 2021 r. sprzedaży licytacyjnej ruchomości zajętych ww. protokołem.
W związku z tym, że nie ujawniono majątku i źródeł dochodu zobowiązanego, z których możliwe byłoby prowadzenie egzekucji administracyjnej, organ egzekucyjny postanowieniem z 10 lutego 2023 r. nr 2012-SEE.7113.2.2023.172 umorzył postępowanie egzekucyjne (art. 59 § 2 u.p.e.a.) prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego nr 8/2018.
Następnie, stosownie do art. 64c § 6a pkt 2 u.p.e.a., zawiadomieniem z 22 marca 2023 r. Nr 2012-SEE.7113.2.2023.463K organ egzekucyjny poinformował wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego.
Pismem z 24 marca 2023 r. nr BP-1.3161.10.2022 wierzyciel wniósł o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych.
W odpowiedzi na powyższe Naczelnik wydał postanowienie z 29 marca 2023 r. znak 2012-SEE.7113.2.2023.529K i obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 39.444,49 zł.
Pismem z 5 kwietnia 2023 r. na ww. rozstrzygnięcie wierzyciel złożył zażalenie.
Wierzyciel wniósł o zmianę postanowienia i określenie wysokości kosztów postępowania w sposób proporcjonalny do wysokości wyegzekwowanych kwot oraz zakresu czynności wykonanych przez organ egzekucyjny bądź o uchylenie zaskarżonego postanowienia i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Białymstoku postanowieniem z 12 maja 2023 r. nr 2001-IEE.7192.32.2023 utrzymał postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Suwałkach w mocy.
W uzasadnieniu wyjaśniono, że ustawa z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw wprowadziła zmiany w zakresie kosztów egzekucyjnych, które weszły w życie 20 lutego 2021 r. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ww. ustawy, w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem m.in. art. 7 - 11.
Zdaniem organu, w przedmiotowej sprawie, mając na uwadze stan faktyczny i prawny, mają zastosowanie przepisy w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r. Organ wyjaśnił, że obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w trakcie egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego nr 8/2018 z 31 października 2018 r., jest następstwem umorzenia przez organ egzekucyjny postępowania egzekucyjnego postanowieniem z 10 lutego 2023 r. nr 2012-SEE.7113.2.2023.172, które nie podlega ocenie w niniejszym postępowaniu. Skutkiem umorzenia postępowania egzekucyjnego w tej sytuacji było to, że koszty egzekucyjne nie mogły być ściągnięte od zobowiązanego, a w konsekwencji - zgodnie z art. 64c § 4 – obciążają wierzyciela.
Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że Naczelnik doręczył Spółce tytuł wykonawczy, zastosował środek egzekucyjny w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w S. S.A., zajął ruchomości, dwukrotnie ogłosił licytację zajętych ruchomości.
Organ przytoczył treść art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., wskazał, że obowiązek uiszczenia opłaty za powyższe zajęcie powstał z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, tj. 16 listopada 2018 r. (art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a.). Podał, że zgodnie z art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. za zajęcie ruchomości organ egzekucyjny pobiera opłatę w wysokości 6% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 6 zł 80 gr; za ogłoszenie sprzedaży zajętych ruchomości w drodze licytacji lub przetargu ofert lub za czynności przygotowawcze do sprzedaży licytacyjnej w inny sposób - 6 zł 80 gr. (art. 64 § 1 pkt 9 u.p.e.a.). Następnie wskazał organ na brzmienie art. 64 § 4, 5, 6 i 7 u.p.e.a. oraz przedstawił sposób obliczenia opłat za czynności egzekucyjne.
Z wyliczeń tych wynika, że opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego wynosi 93.510,83 zł (zastosowano stawkę 5%), a za zajęcie ruchomości – 86,478 zł (zastosowano stawkę 6%).
Organ wskazał, że z uwagi na to; że w dniu zajęcia ruchomości zmniejszyła się kwota należności głównej oraz kwota odsetek, opłata za zajęcia ruchomości jest niższa od opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. W związku z powyższym oraz z treścią art. 64 § 5 u.p.e.a. organowi egzekucyjnemu za zajęcie ruchomości należałaby się opłata w wysokości 6,80 zł + 93 510,83 zł za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Razem 93 517,63 zł.
Organ przytoczył treść art. 8 ust. 1 ustawy z 4.07.2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną w egzekucji należności pieniężnej w wysokości wyższej niż 40 000 zł, oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, na podstawie art. 64 § 1 pkt 1-5, 7 i 11 oraz 1a i 5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 40 000 zł.) i stwierdził, że z uwagi na to, że opłata za czynności egzekucyjne przekroczyła ww. kwotę została zmniejszona do 40.000 zł.
W wyniku sprzedaży ruchomości organ egzekucyjny uzyskał kwotę w wysokości 569,11 zł.
Następnie organ przytoczył treść art. 7 ust. 1 ustawy z 4.07.2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (stanowi, że niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy opłatę manipulacyjną naliczoną w egzekucji należności pieniężnej objętej każdym tytułem wykonawczym w wysokości wyższej niż 100 zł na podstawie art. 64 § 6 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 100 zł. Nie pobiera się opłaty, o której mowa w ust. 1, jeżeli przed dniem wejścia wżycie niniejszej ustawy opłata ta została wyegzekwowana lub zapłacona w wysokości nie niższej niż 100 zł.) i stwierdził, że w przedmiotowej sprawie 25 stycznia 2019 r. organ egzekucyjny, w wyniku zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zawiadomieniem z 16 listopada 2018 r. nr 2012-SEE.711.721287.2018.1.PISY1 w S. S.A,, uzyskał kwotę w wysokości 172,67 zł, którą w całości zarachował na opłatę manipulacyjną. Mając zatem na uwadze stan prawny i faktyczny w ww. zakresie stwierdzić należy, że z tytułu opłaty manipulacyjnej wysokość kosztów egzekucyjnych wynosi 0,00 zł.
Organ wyliczył następujące koszty egzekucyjne należne organowi egzekucyjnemu:
- 40 000,00 zł (czynności egzekucyjne);
- 13,60 zł- 2 X 6,80 zł (2 ogłoszenia o licytacji ruchomości);
Razem: 40 013,60 zł - 569,11 zł (kwota uzyskana ze sprzedaży ruchomości) = 39 444,49 zł.
Organ odwoławczy stwierdził więc, że organ egzekucyjny prawidłowo ustalił koszty egzekucyjne, które powstały w postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr 8/2018,
Odnosząc się do obowiązku miarkowania kosztów egzekucyjnych wyjaśniono, że w uzasadnieniu wyroku z 28 czerwca 2016 r. (pkt 4.3. uzasadnienia) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego. Trybunał Konstytucyjny wskazał także, że mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni dłużnika przed dodatkową sankcją pieniężną. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Wprowadzenie 20 lutego 2021 r. zmian do przepisów u.p.e.a. oraz przepisów przejściowych oznacza, że zasada miarkowania kosztów egzekucyjnych przestała obowiązywać.
Organ zauważył, że co prawda ustawa z 4 lipca 2019 r. nie obowiązywała 16 listopada 2018 r., tj. w dniu dokonania czynności, lecz uregulowała stan prawny spraw wszczętych przed wejściem jej w życie, wprowadzając przepisy przejściowe mając na uwadze wyrok TK z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14. Art. 8 ust. 1 wyraźnie wskazuje na niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną na podstawie m.in. art. 64 § 1 pkt 1-5, w brzmieniu dotychczasowym, którą pobiera się w wysokości 40 000 zł.
W skardze do sądu Zarząd Województwa Podlaskiego zarzucił, że opisane postanowienie DIAS z 12 maja 2023 r. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, tj.:
1) bez uwzględnienia przy ocenie zgodności z prawem postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w Suwałkach pełnej treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 orzekającego o niezgodności art. 64 § 1 pkt 1-5, 7, 11, 12 u.p.e.a. z art. 31 ust. 3 oraz 217 Konstytucji RP i w efekcie błędne uznanie, że Naczelnik US w Suwałkach miał prawo zastosować w dniu 16 listopada 2018 r. do naliczenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego niekonstytucyjny przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., jeśli następnie w dacie obciążenia wierzyciela kosztami zmniejszył w oparciu o przepis art. 8 ust. 1-3 ustawy z dnia 04.07.2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw wysokość opłaty do kwoty 40.000 zł, w sytuacji gdy przedmiotem badania TK była zgodność z prawem przepisów, które mają zastosowanie w dacie dokonania czynności egzekucyjnej, a nie w dacie obciążenia wierzyciela kosztami;
2) błędne uznanie, że przepisy art. 8 ust. 1-3 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. "uzdrawiają" wadę w postaci naliczenia opłaty w dniu 16 listopada2018 r. w sposób niezgodny z w/w wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego i w efekcie zaakceptowanie naliczenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Suwałkach opłaty za zajęcie rachunku bankowego w wysokości 40.000 zł w oparciu o niekonstytucyjny przepis, tj. art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., z pominięciem zasady proporcjonalności, w sposób nadmiernie represyjny dla wierzyciela i nieadekwatny do zakładanych przez ustawodawcę celów, jednocześnie bez powiązania wysokości w/w opłaty z zakresem czynności wykonanych przez organ egzekucyjny oraz z wysokością wyegzekwowanych środków;
3) poprzez błędną wykładnię art. 8 ust. 1-2 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw, polegającą na uznaniu, że przepisy te nie tylko stanowią podstawę do określenia maksymalnego progu sumy opłat za czynności egzekucyjne naliczone w oparciu o jeden tytuł wykonawczy, lecz stanowią podstawę do uznania, że żadna z opłat naliczonych przed wejściem w życie w/w ustawy nie podlega już ocenie pod kątem zgodności sposobu jej naliczenia z wytycznymi TK;
4) wynikającej z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasady proporcjonalności oraz wynikającej z art. 2 Konstytucji RP zasady demokratycznego państwa prawa, poprzez dokonanie wykładni przepisów art. 8 ustawy z 4 lipca 2019 r. z pominięciem w/w zasad konstytucyjnych oraz celów regulacji i w efekcie doprowadzenie do sytuacji, w której w zależności od momentu, w którym organ egzekucyjny kończy postępowanie (przed łub po dacie wprowadzenia maksymalnego progu opłat za czynności egzekucyjne), opłaty za czynności egzekucyjne dokonane w tym samym dniu mogą być naliczane w radykalnie różnej wysokości.
W uzasadnieniu skargi podano, że Dyrektor lAS nie odniósł się do zarzutu, że w dacie naliczania opłaty, tj. w dniu 16 listopada 2018 r. nie było przepisu prawa określającego maksymalną wysokość opłaty za zajęcie rachunku bankowego. Z art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a. jednoznacznie wynika, że opłata za zajęcie wierzytelności pieniężnych oraz innych praw majątkowych powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Zatem zgodność z prawem naliczenia opłaty nie powinna być weryfikowana post factum, tj. na dzień obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi lecz na dzień doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu.
Zarząd Województwa zwrócił uwagę, że gdyby organ egzekucyjny w dniu 16 listopada 2018 r. zamiast zajęcia rachunku bankowego dokonał zajęcia nieruchomości, to w świetle art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. w obowiązującym wówczas brzmieniu opłata nie mogłaby przekroczyć kwoty 34.200 zł, mimo że stawka procentowa przy egzekucji z nieruchomości wynosiła 8%, a nie 5%, a egzekucja z nieruchomości jest postępowaniem wielokrotnie bardziej złożonym, pracochłonnym i kosztownym niż egzekucja z rachunku bankowego. Paradoksalne zatem zdaje się twierdzenie organów administracyjnych obu instancji, iż wprowadzenie jakiegokolwiek progu maksymalnego opłat na jeden tytuł wykonawczy, bez jakiegokolwiek powiązania z charakterem czynności oraz bez uwzględnienia wysokości opłat za inne czynności wypełnia standardy konstytucyjne określone przez TK w wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r.
Wierzyciel wyraził stanowisko, zgodnie z którym skoro opłata jest naliczana w dacie dokonania zajęcia, to przy jej wyliczeniu mają zastosowanie przepisy prawa w tej dacie obowiązujące. Skoro zatem prawodawca w dacie 16 listopada 2018 nie doprowadził do zgodności przepisów prawa wskazanych w wyroku TK z Konstytucją, to opłata powinna zostać obliczona w sposób uwzględniający przedmiotowy wyrok i dopiero do tak wyliczonej opłaty zsumowanej z innymi opłatami naliczonymi w oparciu o ten sam tytuł wykonawczy organ egzekucyjny powinien zastosować limit kosztów określony w przepisach art. 8 ust. 1-3 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r.
Zdaniem wierzyciela, biorąc pod uwagę motywy rozstrzygnięcia Trybunału, należałoby jednak dodatkowo zbadać, czy zastosowana opłata maksymalna również nie jest w takiej wysokości, że doszło do całkowitego zerwania związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie danej czynności kosztów, tj. czy nadał nie dochodzi do naruszenia standardów konstytucyjnych, które stanowiły podstawę do wydania wyroku w sprawie SK 31/14.
Strona skarżąca przedstawiła różne stanowiska wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych na temat rozumienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie 31/14. Jej zdaniem, prawidłowe jest to opowiadające się za możliwością pobierania opłat egzekucyjnych z zachowaniem odpowiedniej proporcji. Gdyby nawet jednak przyjąć za prawidłowe stanowisko zakładające stosowanie w drodze analogii art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., jako jedynego przepisu przewidującego maksymalną opłatę, to należałoby uznać, że przyjęty przez organy egzekucyjne limit 40,000 zł za zajęcie rachunku bankowego jest znacznie zawyżony. Skoro za zajęcie nieruchomości, za które prawodawca przyjął stawkę 8% wierzyciel zapłaciłby maksymalnie 34.000 zł, to mimo tego że jest to środek egzekucyjny związany z najwyższym nakładem czasu i środków ze strony organu egzekucyjnego, to nie sposób przyjąć, że opłata w kwocie 40.000 zł za zajęcie rachunku bankowego jest zgodna z konstytucyjnymi zasadami proporcjonalności oraz państwa prawa. Według wyliczeń wierzyciela opłata za zajęcie rachunku bankowego wyliczona przy zastosowaniu proporcji pomiędzy stawką procentową opłaty od zajęcia nieruchomości i wysokością maksymalnej opłaty a stawką procentową opłaty od zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, powinna wynosić maksymalnie 21.250 zł, co stanowi kwotę prawie dwukrotnie niższą, niż kwota żądana przez organ egzekucyjny.
Zdaniem wierzyciela, przy ocenie zgodności z konstytucyjnym modelem działania zaskarżonego postanowienia należy również wziąć pod uwagę wyinterpretowane z art. 2 Konstytucji RP zasady "lex retro non agit" (zakaz wstecznego działania prawa) oraz "Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere" (co od początku jest wadliwe, nie podlega z biegiem czasu uzdrowieniu (konwalidacji). Innymi słowy, skoro w dacie naliczenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego, tj. w dniu 16 listopada 2018 r. organ egzekucyjny obowiązany był naliczyć opłatę w sposób zgodny z prawem, tj. z uwzględnieniem okoliczności, że przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. jest niezgodny z Konstytucją oraz przy zastosowaniu wytycznych Trybunału Konstytucyjnego zawartych w wyroku z 28 czerwca 2016 r., sygn. SK 34/14, to brak jest podstaw prawnych do twierdzenia, że powyższa wada prawna naliczonej opłaty została usunięta wskutek wejścia w życie art. 8 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. Z przepisów art. 8 ustawy z 4 lipca 2019 wynika jedynie, że prawodawca wprowadził maksymalny próg sumy opłat za czynności egzekucyjne, tj. suma ta nie może przekraczać 40 000 zł, niezależnie od sposobu jej zapłaty (tj. kwota wyegzekwowana z tytułu opłat powinna zostać zarachowana na poczet kwoty 40 000 zł). Z art. 8 ustawy z 4 lipca 2019 r. w żaden sposób nie wynika, że opłaty naliczone w sposób niezgodny z wyrokiem TK podlegają konwalidacji, o ile nie przekraczają kwoty 40.000 zł. Taki sposób wykładni art. 8 w/w ustawy jest niezgodny z zasadą demokratycznego państwa prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji RP, bowiem prowadzi do sytuacji, w której sytuacja prawna dłużnika oraz wierzyciela, jest uzależniona od daty zakończenia przez organ postępowania egzekucyjnego, niezależnie od tego, w jakiej dacie organ dokonał czynności egzekucyjnej skutkującej naliczeniem opłaty.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor IAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonym postanowieniu. Zdaniem organu, wprowadzenie 20 lutego 2021 r. zmian do przepisów ustawy o postepowaniu egzekucyjnym w administracji oraz przepisów przejściowych oznacza, że zasada miarkowania kosztów egzekucyjnych przestaje obowiązywać.
W piśmie z 18 września 2023 r. pełnomocnik wierzyciela zwrócił uwagę na wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 maja 2023 r. III FSK 177/22, z 22 czerwca 2023 r., III FSK 86/23, i z 8 sierpnia 2023 r. III FSK 643/22, gdzie przyjęto, iż redukowanie kosztów egzekucyjnych według zasad wskazanych w art. 7 ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 1553) może nastąpić tylko wówczas, gdy koszty te powstały wcześniej (przed wejściem w życie ww. ustawy), czyli powinno być poprzedzone procesem ustalenia ich w prawidłowej wysokości. Proces ten powinien zostać przeprowadzony według "starych" zasad, tj. z uwzględnieniem przepisów obowiązujących przed ich zmianą oraz zaleceń Trybunału Konstytucyjnego.
W odpowiedzi na to pismo organ zauważył, że są też wyroki NSA wyrażające odmienny pogląd, potwierdzające prawidłowość stanowiska zawartego w zaskarżonym postanowieniu np. wyrok z 4 lipca 2023 r. sygn.. akt III FSK 1530/22 i z 18 maja 2022 r., sygn. akt I GSK 1481/21.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Spór w sprawie dotyczy wykładni art. 64 ust. 1 pkt 4 u.p.e.a. w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 i zasadności zastosowania w okolicznościach sprawy opłaty, o jakiej mowa w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 1553) – dalej: "ustawa zmieniająca". Mianowicie należy odpowiedzieć na pytanie, czy można w sprawie interpretować i zastosować te przepisy w ten sposób, że wystarczającym jest, by kwota opłaty za czynności egzekucyjne nie przekroczyła kwoty 40.000 zł.
W pierwszej kolejności należy odpowiedzieć na pytanie, czy zaprezentowana przez organ teza, że przez wydanie ustawy zmieniającej ustawodawca wykonał zawarte w przywołanym orzeczeniu zalecenia Trybunału Konstytucyjnego, może być odnoszona do postępowania egzekucyjnego wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Przypomnieć trzeba, że w sprawie zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego nastąpiło zawiadomieniem z 16 listopada 2018 r.
Przypomnieć trzeba, że uzasadnieniem dla uznania art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. za niezgodny z przepisami Konstytucji RP był brak określenia górnej granicy opłaty za czynności egzekucyjne. Jak tłumaczył Trybunał, brak prowadził do tego, że opłata staje się – z punktu widzenia organu egzekucyjnego - formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych oraz realizuje w nadmiernym stopniu funkcję represyjną. Przyjęcie maksymalnej kwoty opłaty za czynności egzekucyjne w wysokości 40.000 zł należy uznać za oderwane od argumentacji Trybunału Konstytucyjnego. Budzi wątpliwości już chociażby z tego powodu, że odpowiada ona kwocie przyjętej przez ustawodawcę po wejściu w życie zmienionych przepisów prawa, gdzie stawki procentowe wyraźnie odnoszą się środków wyegzekwowanych (a nie egzekwowanych). Jest to sytuacja diametralnie różna jeśli chodzi o ocenę stopnia realizacji funkcji represyjnej opłaty. Taka wysokość maksymalna może być nadmierna w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych.
Odnosząc się do treści orzeczenia TK, w wyroku z 4 marca 2021 r., III FSK 1301/21, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowane były różne stanowiska na temat skutków przywołanego wyroku Trybunału dla praktyki ustalania opłat za czynności egzekucyjne. Najdalej idące zakłada, że skoro niezgodne z Konstytucją jest pominięcie w kwestionowanych przepisach maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej czy maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, to stosowanie tych przepisów w zgodzie z Konstytucją wymaga zrezygnowania z pobierania tych opłat. Jednak w większości judykatów składy orzekające opowiedziały się za możliwością pobierania opłat egzekucyjnych z zachowaniem odpowiedniej proporcji. W tej grupie można odnotować orzeczenia, w których wskazano na koniczność miarkowania tych opłat, uzależniając ich wysokość od realiów konkretnego postępowania egzekucyjnego, czyli jego pracochłonności, czasochłonności i stopnia skomplikowania, orzeczenia negujące pogląd, że obowiązują tylko stawki minimalne opłat i tylko one mogą być stosowane przez organ egzekucyjny, a także orzeczenia wskazujące, że skoro Trybunał Konstytucyjny zakwestionował tylko brak maksymalnych stawek opłat, a nie ich stosunkowy charakter, miarkowanie tych opłat może odnosić się tylko do przypadków przekraczania rozsądnych granic, których wyznaczenie może nastąpić z zastosowaniem obiektywnego kryterium w postaci maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości, z uwzględnieniem jednak mniejszego stopnia skomplikowania innych czynności egzekucyjnych, odzwierciedlonego w przewidzianej w odnośnych przepisach niższej stawce procentowej.
Jak zauważył NSA w wyroku w sprawie III FSK 86/23, każde z opisanych wyżej stanowisk prowadzi do wniosku, że kwota 40 000 zł jako maksymalna kwota opłaty egzekucyjnej w okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy może stanowić kwotę nieuzasadnioną wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych oraz realizującą w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.
Jednocześnie z treści art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej nie wynika, by ustawodawca uzupełniał niejako art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. o treść odpowiadającą zwrotowi "nie więcej jednak niż 40 000 zł", tak jak czyni to w przypadku ograniczania kwot naliczanych opłat. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, niewyegzekwowaną lub niezapłaconą przed dniem wejścia w życie ustawy opłatę za czynności egzekucyjne naliczoną w egzekucji należności pieniężnej w wysokości wyższej niż 40 000 zł, oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, na podstawie art. 64 § 1 pkt 1-5, 7 i 11 oraz § 1a i 5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym, pobiera się w wysokości 40 000 zł. Zatem zapis odnosi się do opłaty naliczonej. Naliczenie opłaty od czynności egzekucyjnych opiera się o mechanizmy normatywnie określone w przepisach prawa w brzmieniu obowiązującym w dniu powstania obowiązku zapłaty. W przywołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny zakwestionował brak określenia maksymalnych kwot opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych i opłaty manipulacyjnej (art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a.), wskazując na zagrożenia, jakie płyną z tego braku. Wskazane zagrożenia stanowią wskazówkę interpretacyjną przy stosowaniu art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważywszy na te zagrożenia określił, jakie mechanizmy naliczenia opłaty mogą spełniać wymogi postawione ustawodawcy w zakresie zgodności przepisu z Konstytucją RP. Nie podważając stosunkowego charakteru tych opłat jako określonego procentu od kwoty egzekwowanej należności, NSA za dopuszczalne uznał określenie maksymalnych kwot opłat przy odpowiednim zastosowaniu w drodze analogii art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a., który określał maksymalną kwotę opłaty za zajęcie nieruchomości. Takie też jest stanowisko zajęte w kontrolowanym obecnie wyroku, niemniej WSA nie dostrzegł, że organ w zaskarżonym postanowieniu uznał te rozważania za zbędne. Nie wypełnił zatem wymogu art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. postanowienie należało uchylić. Jak wcześniej wskazano, kontrolowane postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zapadło po wejściu w życie ustawy zmieniającej, jednak kończyło postępowanie wszczęte przed tą datą, a treść art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej koryguje wysokość opłaty pobieranej, wcześniej naliczonej w egzekucji należności pieniężnej. Naliczenie to następuje stosownie do przepisów obowiązujących w chwili dokonania czynności egzekucyjnej, a "pobór" opiera się na wcześniejszym naliczeniu opłat, o których stanowi adekwatny w treści do stanu sprawy, art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. Zatem w sprawie pominięcie przez organ naliczenia opłat według obowiązujących w dacie ich powstania przepisów prawa narusza art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.
- Zawiadomieniem z 16 listopada 2018 r. nr 2012-SEE.711.721287.2018.1.PISY1 organ egzekucyjny zajął wierzytelność z rachunku bankowego w S. S.A. Zawiadomienie o zajęciu dłużnik zajętej wierzytelności otrzymał 16 listopada 2018 r. za pośrednictwem systemu teleinformatycznego O. Spółce natomiast ww. zajęcie wraz z tytułem wykonawczym zostało doręczone 20 listopada 2018 r.
- Protokołem zajęcia i odbioru ruchomości z 29 lipca 2019 r. na podstawie art. 97 u.p.e.a. zajął ruchomości na pokrycie egzekwowanych należności pieniężnych. Obwieszczeniem z 19 października 2021 r. poinformował o wyznaczonej na 23 listopada 2021 r. oraz na 30 listopada 2021 r. sprzedaży licytacyjnej ruchomości zajętych ww. protokołem.
- 10 lutego 2023 r. organ egzekucyjny postanowieniem umorzył postępowanie egzekucyjne (art. 59 § 2 u.p.e.a.) prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego nr 8/2018.
- 22 marca 2023 r. organ egzekucyjny zawiadomieniem poinformował wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 czerwca 2023 r. III FSK 86/23 stwierdził w okolicznościach rozpoznawanej przez ten Sąd sprawy, że stanowiska, iż przez wydanie ustawy zmieniającej ustawodawca wykonał zawarte w przywołanym orzeczeniu zalecenia Trybunału Konstytucyjnego nie można odnieść do postępowania egzekucyjnego wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, a treść art. 6 ust. 2-4 oraz art. 7-11 nie stanowi podstawy, by uznać, że ustalając graniczną kwotę poboru opłaty w wysokości 40.000 zł, ustawodawca wykonał zalecenia zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że dla właściwej realizacji wyroku Trybunału w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić m.in. maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Ustalenie granicznej kwoty poboru opłaty w art. 8 ustawy zmieniającej nie może zostać uznane za realizację wyroku TK. Stanowisko to sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela i przyjmuje za własne.
Rozpoznając sprawę ponownie organ będzie zobowiązany dokonać miarkowania wysokości opłaty egzekucyjnej tak, aby ostateczna kwota pozostawała w odpowiedniej relacji do czynności, nakładu pracy i trudności prowadzonej egzekucji administracyjnej. Należy mieć na uwadze, że w wyroku z dnia 28 czerwca 2016r., SK 31/14, Trybunał Konstytucyjny nie zalecił stosowania określonej metody obliczania tych opłat lub określania ich w minimalnej lub maksymalnej dla danej metody obliczeniowej wysokości. Jeżeli egzekucyjny stan faktyczny, w którym wysokość opłaty ma zostać określona, wskazuje na jej niewspółmierność względem elementów/okoliczności egzekucyjnego stanu faktycznego, a w rezultacie na nadmierną ingerencję obciążeniem administracyjnoprawnym, w sprawie, można zastosować konkretną metodę obliczenia opłaty, pod warunkiem, że będzie ona odpowiednia i uzasadniona w relacji czynności, nakładu pracy i trudności indywidualnej sprawy egzekucyjnej (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2022 r., III FSK 1256/21). Organ, przyjmując w kontrolowanym postanowieniu błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a, pominął ustalenie istotnych okoliczności faktycznych sprawy. W przekonaniu sądu, brak było podstaw do korekty naliczenia wysokości opłaty egzekucyjnej na podstawie art. 1 pkt 19 i art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, tak jak zrobił to organ.
Przyjmując opisane powyżej stanowisko sąd uchylił zaskarżonej postanowienie i utrzymane nim w mocy postanowienie organu pierwszej instancji.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). Na zasądzoną kwotą kosztów składa się wpis w wysokości 100 zł, wynagrodzenie radcy prawnego (480 zł) a także opłata skarbowa uiszczona w związku ze złożeniem dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa (17 zł).