I SA/Bk 237/23

I SA/Bk 237/23 - Wyrok WSA w Białymstoku
Data orzeczenia
2023-10-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-07-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Sędziowie
Dariusz Marian Zalewski /przewodniczący/
Justyna Siemieniako
Marcin Kojło /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I GSK 1037/24 - Postanowienie NSA z 2026-01-21
I GZ 85/24 - Postanowienie NSA z 2024-04-05
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1009
art. 24 ust. 4, 5 i 5b, art. 28 ust. 1-3a, art. 66
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Marian Zalewski, Sędziowie sędzia WSA Marcin Kojło (spr.), asesor sądowy WSA Justyna Siemieniako, , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 października 2023 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2023 r., nr UP-307/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.
Uzasadnienie
Wnioskiem z 8 listopada 2022 r. M.G. (dalej powoływany jako skarżący) zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek, uzasadniając swoją prośbę trudną sytuację finansową i zdrowotną.
Decyzją z 16 lutego 2023 r. nr 319/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek, stwierdzając, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm., dalej jako: u.s.u.s.), a ponadto zdaniem organu skarżący nie wykazał, że: (-) w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ze względu na stan majątkowy
i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego skarżącego; (-) powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
(-) stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiły skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ wyjaśnił także, że nie doszło do przedawnienia należności, których dotyczył wniosek, a to ze względu na dokonywane czynności egzekucyjne oraz zabezpieczenie w formie hipoteki ustanowionej na nieruchomości nr KW [...].
Skarżący zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Zaskarżoną decyzją z 26 kwietnia 2023 r. nr UP-307/2023 Prezes ZUS utrzymał w mocy ww. decyzję.
W uzasadnieniu wskazał, że kwestia przedawnienia oraz wysokości wyliczonego zadłużenia była już wielokrotnie wyjaśniana. Organ wyjaśnił, że różnica w zaległościach wskazanych w sentencji decyzji z 25 lutego 2019 r. nr 342/2019 (organ rozpatrywał wniosek o umorzenie zaległości z 8 grudnia 2017 r.) w punkcie II dotyczącym odmowy umorzenia odsetek za zwłokę przypadających od składek
w części finansowanej przez ubezpieczonych, a wykazanych w decyzji z 16 lutego 2023 r. nr 319/2023 jest wynikiem przekształcenia kosztów egzekucyjnych
w należności z tytułu składek, bowiem postanowieniem z 13 listopada 2019 r. Dyrektor Oddziału ZUS w Białymstoku umorzył prowadzone względem skarżącego postępowanie egzekucyjne z uwagi na jego bezskuteczność. Zaznaczył przy tym, że inna była też data liczenia odsetek (w decyzji z 25 lutego 2019 r. – na dzień
8 grudnia 2017 r., zaś w decyzji z 16 lutego 2023 r. – na dzień 8 listopada 2022 r.).
Odnosząc się merytorycznie do samego wniosku ZUS wskazał, że:
(-) przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie zaistniała z przyczyn oczywistych; (-) przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, gdyż nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe
z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia
28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm., dalej jako: P.u.), nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V P.u.
Zdaniem organu nie zachodzi też przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Co prawda 20 czerwca 2014 r. nastąpiło zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej, jednak nie wystąpiła jednocześnie przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, gdyż skarżący jest właścicielem na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej nieruchomości (działki zabudowanej, terenów mieszkaniowych) o pow. 0.0717 ha, położonej w Białymstoku przy ul. [...], dla której Sąd Rejonowy w Białymstoku prowadzi KW o nr [...], na której m. in. ZUS Oddział w Białymstoku dokonał wpisu do hipoteki, a ponadto nie wystąpiła przesłanka braku następców prawnych (żona R.G. i synowie T.G. i P.G.).
Stwierdzono też brak wystąpienia przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., gdyż wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, tj. kwotę 16 zł. Zdaniem organu nie zaszła też przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. ZUS powołał się w tym zakresie na postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Białymstoku:
z 17 stycznia 2018 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność, oraz z 31 sierpnia 2018 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego skierowanego do 1/2 niewydzielonej części ww. nieruchomości,
z uwagi na brak koniecznej czynności wierzyciela, tj. wniosku o dokonanie opisu
i oszacowania nieruchomości. Wskazał też na postanowienie Dyrektora Oddziału ZUS w Białymstoku z 13 listopada 2019 r. o umorzeniu postępowania z uwagi na bezskuteczność egzekucji w związku z brakiem prowadzenia działalności gospodarczej, brakiem zatrudnienia, brakiem świadczeń z ubezpieczenia społecznego ani renty socjalnej czy też brakiem wierzytelności pieniężnych, w tym
z rachunków bankowych, zaś w zakresie ww. nieruchomości uznano, że wdrożenie egzekucji z nieruchomości było niezasadne i nie dałoby gwarancji odzyskania należności ZUS choćby w części. Jednocześnie organ podkreślił, że przesłanka z art. 28 ust. 4 pkt 5 u.s.u.s. nie może być wiązana tylko z samym faktem umorzenia postępowania egzekucyjnego, a wierzyciel ma obowiązek na bieżąco badać kwestię ponownego zastosowania środków egzekucyjnych. Uwzględniając to rozumowanie organ przyjął, że zaszła zmiana sytuacji, gdyż wartość ww. nieruchomości zdecydowanie wzrosła.
Zdaniem ZUS nie zaszła też przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., gdyż nie można uznać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a to z uwagi na fakt prowadzenia przymusowego dochodzenia należności przez Dyrektora Oddziału ZUS
w Białymstoku, w tym w grudniu 2022 r. do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku skierowano dalsze tytuły wykonawcze celem prowadzenia egzekucji z ww. nieruchomości.
ZUS poddał też ocenie przesłanki z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365, dalej jako: "rozporządzenie MGPiPS"). Stwierdził, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS nie znajduje zastosowania, gdyż skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. W przedmiocie przesłanki z pkt 3 tego przepisu ZUS zaznaczył, że jej wystąpienie uwarunkowane jest skutkiem choroby w postaci pozbawienia możliwości uzyskiwania dochodu przez daną osobę, a nie jedynie samej choroby. Organ wyjaśnił, że skarżący nie przedstawił dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, że ze względu na sytuację zdrowotną jest definitywnie wykluczony z rynku pracy. Ponadto ZUS wyjaśnił, że przesłanka z pkt 1 powołanego przepisu nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika, ale sytuacji obiektywnej i wyjątkowej, zagrażającej bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Organ podniósł, że zwracał się do strony z informacją o możliwości złożenia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym czy innych dokumentów obrazujących sytuację materialną skarżącego. Stwierdził, że takie dokumenty nie zostały dostarczone, a obowiązek w tym zakresie ciążył na skarżącym a nie organie.
Zdaniem ZUS sytuacja skarżącego jest przejściowa i jest on w stanie znaleźć stałą pracę. Przy tym podkreślono fakt posiadania nieruchomości.
Nie godząc się z takim rozstrzygnięciem skarżący wywiódł skargę do tut. sądu. Zaskarżając decyzję ZUS podniósł zarzuty wydania zaskarżonej decyzji
z rażącym naruszeniem prawa – tj. przepisów powołanych w zaskarżonej decyzji. Podał w wątpliwość podstawę prawną zajmowania się sprawą przez Oddział ZUS
w Bielsku Białej. Podniósł też, że decyzja nie wskazuje po raz kolejny ostatecznego zadłużenia oraz sposobu jego wyliczenia, a skarżący nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej od ponad 10 lat. Poprosił o wskazanie podstawy prawnej oraz fizycznego sposobu naliczania zadłużenia.
W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że prawomocnym postanowieniem ZUS z dnia 13 listopada 2019 r. zostały umorzone wymienione tam zaległości. Podał, że od ponad 10 lat jest bezrobotny, a jedynym środkiem utrzymania całej rodziny jest wynagrodzenie za pracę jego żony R.G. w kwocie ok. 1.500,00 zł netto. Wyjaśnił, że z powodów zdrowotnych nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zdaniem skarżącego całe obszerne uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest klasycznym przykładem abstrakcji w stosunku do istoty sprawy oraz obowiązkowego porządku prawnego dotyczącego tej sprawy.
W związku z powyższym skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji ZUS poprzez uchylenie jej w całości oraz ponowne rozpatrzenie złożonych wniosków
o umorzenie całości zadłużenia, ponadto o wskazanie podstawy prawnej oraz fizycznego sposobu naliczenia zadłużenia w świetle załączonych decyzji wydanych przez różne jednostki ZUS, jak również o umorzenie w całości wyliczonej kwoty zadłużenia, wskazując jako fakt prawny, że wierzytelność w świetle obowiązującego prawa uległa przedawnieniu z samego prawa.
Do skargi załączono następujące dokumenty: zaskarżoną decyzję (w części – 1 i 2 strona decyzji), decyzję ZUS Oddział w Rzeszowie z 16 lutego 2023 r. nr 319/2023 (str. 1-2), decyzję ZUS Oddział w Białymstoku z 5 stycznia 2023 r. nr 3/2023, decyzję ZUS Oddział w Rzeszowie z dnia 25 lutego 2019.r. nr 342/2019 (str. 1-2), wyrok Sądu Rejonowego w Białymstoku Wydział IV Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] stycznia 2013 r., sygn. akt IV RC [...], skargę z dnia 3 czerwca 2023 r. skierowaną do Dyrektora Oddziału ZUS w Białymstoku, wniosek z dnia 5 czerwca 2023 r. skierowany do ZUS w Białymstoku.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje:
Skarga okazała się niezasadna.
W niniejszej sprawie należało poddać ocenie kilka podstawowych kwestii, kluczowych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy. Skarżący w toku postępowania wszczętego wnioskiem z dnia 8 listopada 2022 r. o umorzenie należności z tytułu składek podniósł zarzut przedawnienia należności. Organ zarzut ten poddał ocenie w decyzji z 16 lutego 2023 r., a ocena ta została zaakceptowana
w zaskarżonej decyzji. Podawana w wątpliwość jest także wysokość zaległości wskazanych w decyzjach. Kwestie te należało zbadać w pierwszej kolejności. Następnie sąd poddał kontroli prawidłowość postępowania organu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.
Przechodząc zatem do oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia w zakresie podniesionego zarzutu przedawnienia, należy wskazać, że prawidłowym było sprawdzenie przez organ czy doszło do przedawnienia należności, o których umorzenie wnosił skarżący. Sąd przychyla się ponadto do poglądu przedstawionego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt
I GSK 1569/20, że sąd administracyjny jest obowiązany zbadać tę kwestię, gdyż mieści się ona w kognicji sądów administracyjnych. Należy mieć na uwadze, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek byłoby bezprzedmiotowe w sytuacji, gdyby należności te byłyby przedawnione i podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 123 u.s.u.s. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. W związku z tym sąd nie podziela poglądu odmiennego, wyrażonego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. akt I GSK 83/20.
Przyjmując zatem powyższe, sąd poddał kontroli czy organ prawidłowo uznał, że należności będące przedmiotem postępowania nie przedawniły się. Dokonana
w tym zakresie ocena organu okazała się prawidłowa. Co do zasady, zgodnie
z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W ustawie z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. z 2011 r. nr 232 poz. 1378) dokonano nowelizacji cyt. przepisu. W art. 27 ustawy nowelizującej przewidziano przepis przejściowy, zgodnie z którym do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 41b ust. 1 ustawy wymienionej w art. 2 oraz w art. 24 ust. 4 ustawy wymienionej w art. 11, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. W związku z tym termin przedawnienia należności od czerwca 2010 r. do listopada 2011 r. został skrócony
z 10 do 5 lat, jednak ich bieg przedawnienia rozpoczynał się 1 stycznia 2012 r.
Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. (art. 24 ust. 5b u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym w dacie wszczęcia i zakończenia postępowania egzekucyjnego).
Nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia (art. 24 ust. 5 u.s.u.s.).
Organ zwrócił uwagę, że należności z tytułu składek zostały zabezpieczone hipoteką ustanowioną na nieruchomości o nr KW [...], a ponadto
w stosunku do poszczególnych należności prowadzone były postępowania egzekucyjne, szczegółowo wykazane w decyzji z 16 lutego 2023 r. Zabezpieczenie hipoteką sprawia, że nawet jeśli co do określonych należności doszło do upływu
5-letniego terminu przedawnienia, z uwzględnieniem jego zawieszenia w związku
z prowadzoną egzekucją, to w dalszym ciągu zaległości te mogą być egzekwowane z przedmiotu hipoteki. Trafnie organ zauważył, że w przedmiocie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jednoznacznie wypowiedział się TK w wyroku z dnia 20 maja 2020 r., sygn. akt P 2/18, stwierdzając, że jest on zgodny z Konstytucją RP. W związku z tym sąd stwierdza, że przy ocenie konstytucyjności tego przepisu należy kierować się wskazaniami TK z powołanego orzeczenia, natomiast zastrzeżenia konstytucyjne na tle wskazanego przepisu podnoszone we wcześniejszym orzecznictwie utraciły przymiot aktualności.
Wobec tego nie ma podstaw do stwierdzenia, że należności z tytułu składek definitywnie wygasły w wyniku przedawnienia, tym samym nie było przeszkód do merytorycznego rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności.
W kierowanych do skarżącego pismach organ przedstawiał wielokrotnie wyjaśnienia zarówno w kwestii przedawnienia, jak i w przedmiocie wysokości zadłużenia. W przedmiocie wysokości zaległości należy przede wszystkim rozróżnić zaległości w zakresie zatrudnianych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz w części finansowanej przez ubezpieczonych. Z uwagi na fakt, że wniosek skarżącego dotyczył całości stwierdzonego zadłużenia po jego stronie, organ wydał decyzję z 5 stycznia 2023 r. nr 3/2023, w której umorzył postępowanie
w zakresie zadłużenia w części finansowanej przez ubezpieczonych uznając, że wniosek w tym zakresie był niedopuszczalny. Decyzja ta nie podlega kontroli sądu
w rozpoznawanej sprawie, podlegała bowiem odrębnemu zaskarżeniu, należy jednak zwrócić uwagę strony, że zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja i poprzedzająca jej wydanie decyzja z 16 lutego 2023 r. – również w zakresie kwoty zaległości – odnosi się jedynie do należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek. Organ wyjaśnił przy tym, że doszło do przekształcenia kosztów egzekucyjnych w należności z tytułu składek oraz do naliczenia dalszych odsetek, nieuwzględnianych przy rozpatrzeniu wcześniejszego wniosku w decyzji o umorzeniu z 25 lutego 2019 r. Wyjaśnienia te nie budzą wątpliwości sądu.
Należało zatem przejść do oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej prawidłowości w świetle art. 28 u.s.u.s. Przypadki, których wystąpienie umożliwia umorzenie należności z tytułu składek ZUS w całości bądź w części wynikają
z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia MGPiPS.
Z przepisów tych wynika, że należności te mogą zostać umorzone w razie stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) lub
w uzasadnionych przypadkach pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).
Rozpatrując wniosek skarżącego organ był zobligowany w pierwszym rzędzie ocenić, czy zachodzi całkowita nieściągalność składek objętych żądaniem. Zgodnie
z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący, a tym samym stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek
z przesłanek określonych w tej normie daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia. Przy czym podkreślenia wymaga, że wystąpienie sytuacji całkowitej nieściągalności należności stwarza jedynie możliwość jej umorzenia, co nie jest równoznaczne z obowiązkiem takiego działania po stronie organu.
W analizowanym przypadku organ stwierdził, że nie występuje żaden
z przypadków wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyczerpująco odniósł się kolejno do poszczególnych przesłanek, które ustawodawca uznaje za świadczące o całkowitej nieściągalności składek. Sąd ocenę tę w pełni podziela.
Oczywistym jest i nie wymaga głębszego uzasadnienia, że nie ziściła się przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Nie wystąpiła również przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. Z akt sprawy, ale i twierdzeń skarżącego nie wynika, aby sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 P.u. Brak jest ponadto dokumentacji, która wskazywałaby, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowym. Nie ogłoszono też tzw. upadłości konsumenckiej, do której nawiązuje pkt 4c cyt. przepisu. Z akt nie wynika, aby takie postępowania w ogóle się toczyły. Tym samym nie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 4, 4b i 4c u.s.u.s.
Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie ma zastosowania
w sprawie, ponieważ nie ulega wątpliwości, że wysokość nieopłaconych składek,
o których umorzenie wnosi skarżący, przekracza kwotę kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym.
Sąd podziela ponadto ocenę, że nie ziściła się przesłanka wymieniona
w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Co prawda skarżący już w 2014 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, to jednak posiada następców prawnych – żonę i dwóch synów, co wyklucza możliwość stwierdzenia wystąpienia tej przesłanki. Przy tym nie można stwierdzić, jakoby skarżący nie posiadał majątku, z którego można by prowadzić egzekucję, jest bowiem współwłaścicielem (we wspólności majątkowej małżeńskiej) zabudowanej nieruchomości w Białymstoku, obciążonej hipoteką m.in. Oddziału ZUS w Białymstoku.
Słuszna jest również ocena, że na datę orzekania przez organ nie zachodziły przesłanki całkowitej nieściągalności, wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
Co prawda w aktach sprawy znajdują się postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Białymstoku oraz Dyrektora Oddziału ZUS w Białymstoku
o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność, jednak organy egzekucyjne nie stwierdziły, by skarżący nie miał jakiegokolwiek majątku,
z którego można prowadzić egzekucję, skoro jest właścicielem nieruchomości. Stwierdzenie bezskuteczności egzekucji nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem trwałego braku majątku po stronie dłużnika. Należy tu zauważyć, że aktualnie organ skierował egzekucję do ww. nieruchomości skarżącego. Wyklucza to zatem możliwość stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W sprawie tej organ nie poprzestał na analizie wystąpienia całkowitej nieściągalności składek objętych wnioskiem skarżącego. Realizując normę zawartą w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., pomimo braku całkowitej nieściągalności składek, organ ocenił również żądanie skarżącego z punktu widzenia przesłanek zawartych
w rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, do którego odsyła ww. przepis i art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Zgodnie § 3 ust. 1 tego aktu, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego
i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślenia wymaga, że przywołany przepis rozporządzenia daje organowi – podobnie jak w przypadku stwierdzenia stanu całkowitej nieściągalności, o jakiej mowa w art. 28 u.s.u.s., możliwość, a nie obowiązek, umorzenia zaległości. To
w gestii uznania organu pozostaje, czy przy zaistniałym stanie faktycznym za zasadne uzna umorzenie należności. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie pozostawiono uznaniu organu administracji publicznej, co oznacza, że umorzenie należności ZUS nie jest obligatoryjne nawet w przypadku ustalenia trudnej sytuacji majątkowej i rodzinnej. W ramach uznania administracyjnego organ może, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Umorzenie należności jest zatem prawem, a nie obowiązkiem organów. Uznaniowy charakter tego typu decyzji nie oznacza jednak, że wyboru rozstrzygnięcia (umarzam/nie umarzam) organ może dokonać
w sposób całkowicie dowolny. Rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności musi zostać poprzedzone dogłębnym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez stronę, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy rozstrzygnięcia podjętego w ramach uznania administracyjnego.
Zdaniem sądu organ sprostał tym wymaganiom. Pamiętać trzeba, że ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na stan majątkowy i sytuację rodzinną spoczywa na wnioskodawcy, który powinien stosowną dokumentacją i wyjaśnieniami wykazać, że nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego, czy też jego rodziny. To osoba wnioskująca o umorzenie należności dysponuje danymi i dokumentacją, która może mieć znaczenie dla oceny możliwości uwzględnienia wniosku w tym przedmiocie. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie zaoferował dowodów świadczących o jego sytuacji materialnej i stanie zdrowia. W ocenie sądu, organ dokonał właściwej oceny twierdzeń skarżącego oraz dostępnego materiału dowodowego i trafnie stwierdził, że w przypadku skarżącego nie zaistniały podstawy do wnioskowanego przez niego umorzenia należności
z tytułu składek, bowiem nie wystąpiły przesłanki umorzenia, określone w art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia.
Oceny tej nie sposób dokonać bez wskazania, że uzasadnione przypadki,
o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. to takie, które są wyjątkowe, szczególne, powstałe z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Umorzenie należności na powyższej podstawie prawnej ustawodawca dopuścił jedynie
w sytuacjach szczególnie krytycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne i znikome źródło przychodów na utrzymanie, jest niemożliwe wywiązywanie się strony ze zobowiązań wobec ZUS (zob. np. wyrok NSA z dnia
30 stycznia 2014 r. sygn. akt II GSK 1705/12, powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na internetowej stronie bazy orzeczeń: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W przedmiocie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS wystarczające jest wyjaśnienie braku jej wystąpienia, skoro skarżący nie prowadzi działalności.
Organ zbadał w sprawie, czy po stronie skarżącego nie występuje przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący wskazywał na swoje problemy zdrowotne, czego jednak nie poparł jakimikolwiek dokumentami. Słusznie zauważa więc organ, że w braku dokumentacji medycznej wskazującej na niemożność podjęcia zatrudnienia organ nie może stwierdzić, by stan zdrowia skarżącego wiązał się dla niego z takimi skutkami, nie stwierdził wobec tego, że skarżący jest wykluczony z rynku pracy i ewentualnie czy takie wykluczenie ma trwały czy czasowy charakter. Nie dostarczając odpowiednich dokumentów, skarżący pozbawił ZUS możliwości szerszej oceny i ustosunkowania się do jego sytuacji zdrowotnej.
W zakresie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych należy uznać rację organu, że skarżący nie dopełnił obowiązku rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej. Pomimo poinformowania skarżącego o możliwości uzupełnienia akt sprawy o oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym czy innych dokumentów obrazujących jego sytuację materialną, tego rodzaju dokumenty nie zostały przedłożone.
W tych okolicznościach sąd uznał, że organ prawidłowo ocenił sytuację finansową skarżącego, nie mając podstaw faktycznych do uznania stałej
i ostatecznej niemożności podjęcia pracy, w związku z czym nie miał również podstaw ku stwierdzeniu, że skarżący definitywnie utracił możliwość spłaty swoich należności. Materiał dowodowy dostępny organowi nie dawał podstaw aby uznać, że sytuacja, w jakiej znalazł się skarżący, jest na tyle wyjątkowa, że uzasadnia uwzględnienie jego wniosku o umorzenie należności ZUS.
W ocenie sądu organ dostatecznie wywiązał się też z nałożonych na niego obowiązków procesowych, tj. zebrał cały dostępny materiał dowodowy i dokonał jego oceny, a następnie rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi. Organ uwzględnił wszystkie okoliczności podane przez skarżącego oraz okoliczności wynikające
z danych będących w jego posiadaniu. Stan faktyczny sprawy, będący podstawą rozstrzygnięcia, nie budzi wątpliwości. Okoliczność, że skarżący nie zgadza się
z rozstrzygnięciem i oceną jego sytuacji majątkowej nie oznacza, że z tej przyczyny decyzja jest wadliwa. Organ ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie doszło do naruszenia przepisów postępowania.
Podkreślić należy, że umorzenie należności z tytułu składek stanowiłoby wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem, tak jak w badanej sprawie, istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych należności, a umorzenie zaległości przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie dla sytuacji wyjątkowych, wręcz krytycznych, gdy np. ze względu na wiek, stan zdrowia, stan majątkowy i dochodowy oraz inne względy społeczne niemożliwe jest wywiązanie się dłużnika ze zobowiązań wobec ZUS, których zaistnienia zainteresowany nie wykazał, to negatywne dla skarżącego rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne.
Wobec uznania sądu, że nie doszło do naruszenia mających zastosowanie
w sprawie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, zarzut rażącego naruszenia przepisów powołanych przez autora decyzji nie mógł być uznany za zasadny. Skarżący wyraził także wątpliwość odnośnie do właściwości Oddziału ZUS w Bielsku-Białej w rozpoznawanej sprawie. Kwestię tę wyjaśnił w sposób wyczerpujący i prawidłowy organ w odpowiedzi na skargę, w tym z powołaniem się na wewnętrzne regulacje ZUS.
Należy podnieść, że w roli samodzielnych organów administracyjnych nie występują jej wewnętrzne organy, ani terenowe jednostki organizacyjne, mające kompetencje do działania w jej imieniu. ZUS wykonuje swoje podstawowe zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem terenowych jednostek organizacyjnych. W ramach prowadzonej działalności posługuje się środkami prawnymi właściwymi organom administracji publicznej, a więc przede wszystkim wydaje decyzje administracyjne (art. 66 ust. 4 u.s.u.s.). Z przepisów ustawy określających podmiotowość publicznoprawną ZUS-u oraz zakres i sposób wykonywania podstawowych jego zadań wynika konieczność daleko posuniętej, wewnętrznej dekoncentracji kompetencji do działania w charakterze organu administracji publicznej (por. np. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt
I GSK 1614/20). Jak więc wynika z przepisów u.s.u.s. i w zgodzie z konsekwentną, trwałą praktyką orzeczniczą sądów administracyjnych, terenowe jednostki organizacyjne czy choćby Prezes ZUS nie są uznawane za odrębne organy administracji publicznej, lecz jednolitym organem jest ZUS jako całość. Wobec tego niezależnie od tego jaka jednostka terenowa zajmuje się faktycznie daną sprawą, jest to ten sam organ administracji publicznej, tj. ZUS. Skoro oddziały nie stanowią odrębnych organów to w praktyce ZUS nie tyczą się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., dalej jako: k.p.a.) dotyczące właściwości miejscowej. W związku z tym ZUS w wewnętrznych regulacjach w sposób nieskrępowany przepisami prawa powszechnie obowiązującego wyznacza zadania poszczególnych jednostek terenowych.
Nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.).
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, do czego uprawniał
art. 119 pkt 2 ww. ustawy. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana
w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Sąd rozpoznaje takie sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
W odpowiedzi na skargę organ zawarł wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, a poinformowany o tym skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.