I SA 2368/02

I SA 2368/02 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2004-06-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2002-09-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Emilia Lewandowska
Joanna Banasiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.), Sędziowie WSA Emilia Lewandowska, NSA Marek Stojanowski, Protokolant Ewelina Dębna, po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2004 r. sprawy ze skargi E.D. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2002 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty Powiatu W. z dnia [...] lipca 2002 r., nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3) zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego E.D. kwotę 30 (trzydzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
I SA 2368/02
U Z A S A D N I E N I E
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2002 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. Nr 46 z 2000 r., poz. 543) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalenia wartości tych nieruchomości (Dz. U. Nr 9 z 1998 r., poz. 32 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania E.D. od decyzji Starosty Powiatu W. nr [...] z dnia [...].07.2002 r. o odmowie stwierdzenia posiadania uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami Państwa Polskiego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu podniesiono, co następuje:
Kwestię roszczeń odszkodowawczych za mienie nieruchome pozostawione na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego reguluje obecnie art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Zgodnie z tym przepisem osobom, które w związku z wojna rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą – zalicza się wartość mienia nieruchomego na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, stanowiących własność Skarbu Państwa.
Zaliczenie wartości nieruchomości, o których mowa w ust. 1 następuje na rzecz właściciela tych nieruchomości lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawionej do dziedziczenia ustawowego (art. 212 ust. 4 ww. ustawy).
W razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z ust. 1 przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich wskazanemu przez pozostałe osoby uprawione (art. 212 ust. 5 ww. ustawy). Wynika stąd, że ustawodawca zawęził krąg osób uprawionych do ekwiwalentu wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela.
I SA 2368/02
Ponadto należy odróżnić majątkowe prawo własności podlegające dziedziczeniu, od uprawnienia do zaliczenia pozostawionej nieruchomości na rzecz opłat, o których mowa w art. 212 ww. ustawy. Zakres podmiotowy tego drugiego został przez ustawodawcę ograniczony do właściciela nieruchomości lub wskazanej przez niego osoby uprawionej do dziedziczenia ustawowego po nim, a po jego śmierci – do jego bezpośrednich spadkobierców.
Wskazać należy, że zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego spadkobiercą jest osoba, która uzyskała postanowienie o nabyciu praw spadkowych. Zatem spadkobiercami właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju będą tylko te osoby, które figurują w sądowym stwierdzeniu nabycia praw spadkowych po nim. Natomiast osoby, które figurują w postanowieniu o nabyciu praw do spadku po spadkobiercy właściciela są już następcami prawnymi i jako tacy nie mają uprawnień do ww. ekwiwalentu.
Z akt sprawy wynika, że właścicielem pozostawionego mienia był Z.U.. Zgodnie z postanowieniem sądu z dnia [...].02.1992 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po Z.U. nabyły E.U. (żona) oraz H.U. (córka). Następnie w myśl postanowienia sądu z dnia [...].12.1990 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po E.U. nabyła córka H.U.. Natomiast zgodnie z postanowieniem sądu z dnia [...].06.1995 r. (sygn. akt II [...]) prawa do spadku po H.U. nabył w całości syn E.D..
W związku z powyższym uznano za prawidłowe stanowisko organu I instancji, że prawo do ww. ekwiwalentu po śmierci właściciela mienia pozostawionego poza granicami kraju mają tylko jego bezpośredni spadkobiercy i roszczenia ich wygasają z chwilą śmierci. Zatem uprawnienia, które przysługiwały do chwili śmierci E.U. oraz H.U. nie mogą być zrealizowane przez ich spadkobiercę czyli E.D..
Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] października 2002 r., nr [...] sprostował oczywistą omyłkę w powyższej decyzji w ten sposób, że w wierszu 13 na stronie drugiej uzasadnienia zamiast "nabył w całości syn E.D." powinno być "nabył w całości mąż E.D.".
Na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2002 r., nr [...] wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego E.D., domagając się
I SA 2368/02
uchylenia tej decyzji jako niezgodnej z prawem. Skarżący zarzucał, że nieprawidłowe jest stanowisko organów, zgodnie z którym roszczenia repatriacyjne wygasają z chwilą śmierci właściciela i jego bezpośrednich spadkobierców. Z treści art. 212 ust. 4 i 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie wynika takie uregulowanie. Stoi ono w sprzeczności z konstytucyjnymi zasadami prawa ochrony własności i dziedziczenia (art. 21) oraz prawa do własności innych praw majątkowych i prawa dziedziczenia (art. 64 ust. 1). Organowi znane jest orzeczenie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 1994 r., III CZP 77/99, gdzie Sąd stwierdził, że niezrealizowane przez zmarłego spadkobiercę – właściciela mienia nieruchomego pozostawionego za granicą prawo do zaliczenia wartości mienia, o którym mowa w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) przechodzi na jego spadkobierców ustawowych. Zasada ta winna być nadal respektowana, gdyż obecnie obowiązujący art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest powtórzeniem powołanego wcześniej przepisu.
Wojewoda [...] w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie, stwierdzając, że szczegółowe stanowisko organów I i II instancji znalazło wyraz w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji. Podał ponadto, że stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji oparto m.in. o wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach z dnia 2 czerwca 1992 r. (sygn. akt SA/Ka 379/92) oraz opinie w tej sprawie prof. A.J. prof. L.F. i prof. H.I..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Na wstępie zaznaczyć trzeba, że z dniem 1 stycznia 2004 r. weszły w życie przepisy reformujące sądownictwo administracyjne. Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).
Skarga zasługiwała na uwzględnienie, bowiem podzielić należało stanowisko, iż zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja Starosty Powiatu W. z dnia
I SA 2368/02
[...] lipca 2002 r., nr [...] zapadły z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Odmowa stwierdzenia posiadania przez E.D. uprawnień do ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, o których mowa w art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.), nastąpiła w oparciu o przepis zawarty w ust. 5 wskazanego artykułu, który brzmi: "w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych za granicą, uprawnienia wynikające z ust. 1 przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawione". Uznając, że ustawodawca posłużył się określeniem "jego spadkobiercom" w tym celu, by ograniczyć krąg osób uprawnionych wyłącznie do bezpośrednich spadkobierców właściciela nieruchomości stwierdzono, że E.D., jako zięć Z.U. – właściciela nieruchomości położonej w W., nie należy do kręgu jego ustawowych spadkobierców, a zatem nie przysługuje mu roszczenie, o jakim mowa w art. 212 wymienionej ustawy. Przyjętego przez organy rozumienia omawianego przepisu, zgodnie z którym, jak stwierdził Starosta, roszczenie to z chwilą śmierci E.U. i H.U., które nabyły spadek po Z.U. wygasło, nie można uznać za prawidłowe.
Uprawnienie określone obecnie w art. 212 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami ma charakter majątkowy, prawa zaś majątkowe co do zasady są zbywalne, podlegają dziedziczeniu. Ustalony w ust. 4 i 5 artykułu 212 ustawy krąg osób, którym przysługuje uprawnienie do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie wskazanych należności jest kręgiem zamkniętym, ograniczonym do wskazanych w tych przepisach osób. Takie stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 22 czerwca 1989 r. (III CZP 32/89, OSNC 1989/12/187) wydanej w oparciu o analogiczne w omawianym względzie przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 32, poz. 99 ze zm.) i powołanej w decyzji pierwszoinstancyjnej pozostaje nadal aktualne, podobnie wypowiedział się w omawianej kwestii Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 2001 r. (N III CZP 3/01, OSNC 2001/11/159).
Nie można natomiast zgodzić się z przedstawioną wcześniej interpretacją rozważanej regulacji ustawowej, zawartą w kwestionowanych przez skarżącego decyzjach. Użycie przez ustawodawcę w ust. 5 art. 212 określenia "jego spadkobierców" nie daje bowiem dostatecznych podstaw by uznać, że w ten sposób wyłączona została
I SA 2368/02
możliwość dziedziczenia omawianego uprawnienia przez osoby dziedziczące spadek po bezpośrednim spadkobiercy właściciela nieruchomości i że z chwilą jego śmierci uprawnienie to wygasa. Powołany przepis nie oznacza, że prawo zaliczenia wartości utraconej nieruchomości zostało wyłączone spod działania przepisów księgi IV kodeksu cywilnego dotyczącej spadków i poddane pozakodeksowej regulacji. Jak wcześnie zaznaczono prawo to jest prawem majątkowym i podlega ogólnym zasadom dziedziczenia.
Dodać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02, OTK-A 2002/7/97 stwierdził, że prawo zaliczania jest szczególnym prawem majątkowym o charakterze publicznoprawnym, zostało ono ukształtowane jako dziedziczne zgodnie z ust. 5 art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami, korzysta ono z konstytucyjnie gwarantowanej ochrony praw majątkowych (ar. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).
Na marginesie treści odpowiedzi na skargę zauważyć trzeba, że wskazany w tym piśmie wyrok nie dotyczył sprawy niniejszej, skład orzekający – z podanych wyżej względów - nie podziela wyrażonego tam poglądu dotyczącego ograniczenia kręgu osób uprawnionych do ekwiwalentu. Opinii zaś wymienionych w odpowiedzi na skargę profesorów: A.J., L.F. i H.I. nie zawierają akta administracyjne, ich treść znana jest jedynie organowi, nie były one rozważane w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżoną decyzją, stąd też nie mogły być przedmiotem rozważań Sądu.
Z podniesionych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a, art. 152 i art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.