I PZP 11/04

Uchwała z dnia 11 stycznia 2005 r. I PZP 11/04 Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczy- szyn, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy z powództwa Magdaleny K.-S. przeciwko O. Centrum Kultury i Sportu w J. o przywrócenie do pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 14 września 2004 r. [...] „Czy po dniu 2 czerwca 1996 roku "powołanie" dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu dzia- łalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114 poz. 493 z póź. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim mowa w art. 68 § 1 kp., podstawę nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich ma zastosowanie wskazana wyżej ustawa ?" p o d j ą ł uchwałę: Powołanie dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 paź- dziernika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114, poz. 493 ze zm.) stanowi podstawę nawiązania stosunku pracy w rozu- mieniu art. 68 k.p. z dyrektorami instytucji kultury. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy w Krakowie, rozpoznając apelację powódki Magdaleny K.-S. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Nowym Targu z dnia 17 września 2003 r., powziął poważną wątpliwość co do rozumienia prawa i postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu pytanie prawne o następującej treści: „Czy po dniu 2 czerwca 1996 r. „powołanie” dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 paździer- 2 nika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114, poz. 493 z późn. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim mowa w art. 68 § 1 kp, podstawę nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich ma zastosowa- nie wskazana wyżej ustawa?” Stan faktyczny, w związku z którym powstało pytanie prawne, przedstawia się następująco. Zarząd gminy w J. w dniu 22 sierpnia 2000 r. powołał powódkę na sta- nowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu w J. W grudniu 2001 r. Centrum Kul- tury nadano statut, który przewidywał między innymi, że dyrektora Centrum Kultury zatrudnia i zwalnia zarząd gminy, po zasięgnięciu opinii związków zawodowych oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych działających na terenie gminy. W dniu 31 grudnia 2002 r. wójt gminy odwołał powódkę z zajmowanego stanowiska informując równocześnie, że odwołanie to jest równoznaczne z 3-miesięcznym okresem wypo- wiedzenia. Wójt nie zasięgał opinii stowarzyszeń zawodowych i twórczych, w szcze- gólności Związku Artystów Plastyków. Powódka domagała się w pozwie uznania od- wołania za niezgodne z prawem i uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, ewentu- alnie przywrócenia do pracy. Wyrokiem z dnia 17 września 2003 r. Sąd Rejonowy w Nowym Targu zasądził na rzecz powódki kwotę 7.672,50 zł tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Oceniając zasadność powództwa Sąd Pracy stwierdził w pierwszej kolejności, że legitymację bierną jako pracodawca powódki posiada nie Gmina J., lecz wezwane do udziału w sprawie O. Centrum Kultury i Sportu w J. Przepis art. 15 ust. 1 ustawy z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadze- niu działalności kulturalnej, stanowi, iż dyrektora instytucji kultury powołuje organi- zator po zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych oraz że odwołanie na- stępuje w tym samym trybie. W konsekwencji, pozwany pracodawca przy rozwiąza- niu stosunku pracy z powódką miał obowiązek zasięgnięcia opinii stowarzyszeń zawodowych i twórczych działających w zatrudniającej ją instytucji kultury, jeżeli po- wódka do nich należała. Przynależność powódki do Towarzystwa Przyjaciół O. [...] nie rodziła przewidzianego ustawą obowiązku konsultacji, ponieważ w ocenie Sądu Rejonowego, z treści statutu tego stowarzyszenia wynika, że nie jest to stowarzysze- nie zawodowe skupiające osoby pracujące twórczo w dziedzinie kultury oraz że jego cele i działania odbiegają od celów, które przyświecają stowarzyszeniom twórczym, które określone zostały w art. 1 ust. 1 powołanej ustawy (działalność kulturalna pole- 3 ga na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury). Wynikający z art. 15 ustawy obowiązek zasięgnięcia opinii wiązał natomiast pracodawcę powódki w związku z jej przynależnością do Związku Polskich Artystów Plastyków Okręg Z. Związek ten po- siada status stowarzyszenia twórczego, które grupuje osoby pracujące twórczo w dziedzinie sztuk plastycznych, i jest on stowarzyszeniem zawodowym i twórczym w rozumieniu powołanego art. 15 ust. 1 ustawy. Sąd Pracy stwierdził, że skoro wymogu konsultacji nie dochowano, to naruszony został tryb postępowania określony w art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r., co uzasadniało zastosowanie art. 45 k.p. Jednak - mimo uchybień pracodawc -, przywrócenie powódki do pracy na po- przednich warunkach, chociaż teoretycznie możliwe, jest niecelowe, gdyż wiązałoby się z koniecznością zmiany obowiązującego statutu, który nie przewiduje możliwości zatrudnienia dwóch osób na tym samym stanowisku, a w związku z tym z powsta- niem chaosu organizacyjnego związanego ze sprawowaniem przez dwie osoby funk- cji dyrektora. Przeciwko przywróceniu powódki do pracy przemawiał w ocenie Sądu również „obiektywny interes pozwanego”. W konsekwencji powyższej oceny i na podstawie art. 47 k.p. Sąd zasądził na rzecz powódki odszkodowanie za naruszenie przepisów o rozwiązywaniu stosunku pracy. Z uwagi na „dotychczasowy stosunek powódki do pracy oraz jej aktualną sytuację osobistą” odszkodowanie to zasądzone zostało w kwocie wyższej niż wynagrodzenie za adekwatny do okresu zatrudnienia powódki okres wypowiedzenia. W apelacji od powyższego wyroku powódka zarzuciła błędną wykładnię i nie- właściwe zastosowanie art. 45 § 1 w związku z § 2 i § 3 k.p. przez przyjęcie, że jako pracownik podlegający ochronie przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę nie jest objęta możliwością wyboru odpowiedniego roszczenia z art. 45 § 1 k.p. w związku z ustaleniem przez Sąd, że wypowiedzenie jej umowy o pracę narusza przepisy o wypowiadaniu umów o pracę oraz zakwestionowała ustalenie Sądu co do istnienia obiektywnego interesu pozwanego pracodawcy w tym, że przywrócenie po- wódki na dotychczasowe stanowisko pracy jest niecelowe. Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez przywróce- nie jej do pracy na stanowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu, przy zachowa- niu dotychczasowych warunków pracy i płacy, zasądzenie od strony pozwanej na jej rzecz wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy, tj. od dnia 1 kwietnia 2003 r. do dnia podjęcia pracy, w wysokości wielokrotności miesięcznego wynagro- 4 dzenia 2.557,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia należnego wynagrodzenia do dnia zapłaty, pod warunkiem podjęcia przez powódkę pracy w ciągu 7 dni licząc od daty uprawomocnienia się orzeczenia, ewentualnie uchylenie wyroku Sądu pierw- szej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie od strony pozwanej na jej rzecz kosztów sądowych. Pozwane O. Centrum Kultury i Sportu wniosło o oddalenie apelacji. Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy stwierdził, że orzeczenie Sądu Rejono- wego oraz stanowisko pozwanych stron oparte zostały w tej sprawie na przyjęciu, że podstawą nawiązania stosunku pracy powódki było powołanie. Rozważania Sądu Rejonowego zdeterminował pogląd, że art. 15 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej jest, w sensie o jakim mowa w art. 68 k.p., przepisem odrębnym, określającym podstawę nawiązywania stosunków pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich stosuje się ustawę. Mimo że zarówno Sąd pierwszej instancji, jak i powódka oparli swe stanowisko o treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 65/97, zasadność tego rodzaju stano- wiska wzbudza jednak poważne wątpliwości prawne. Wątpliwości te mają uzasad- nienie w następujących okolicznościach: Po nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), art. 68 § 1 k.p. otrzymał następujące brzmienie: „Stosunek pracy nawiązuje się na podsta- wie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepi- sach wydanych na podstawie art. 298”. Z przepisu wynika więc, że na gruncie prawa polskiego nawiązanie stosunku pracy „na podstawie powołania” może mieć miejsce tylko w dwóch sytuacjach: gdy możliwość nawiązania stosunku pracy na podstawie powołania przewidują wyraźnie „odrębne przepisy”, albo gdy możliwość taka dopusz- czona została w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów wydanego na podstawie upoważnienia ustawowego wynikającego z art. 298 k.p. (taki pogląd prawny wyrażo- ny został także w wyroku Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2003 r., I PK 92/02 (OSNP 2004 nr 15, poz. 261). Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 lu- tego 2003 r., III PZP 19/02 (OSNP 2003 nr 14, poz. 329) „nadanie przepisowi art. 68 § 1 k.p. nowego brzmienia w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy ustawą z dnia 2 lute- go 1996 r. upoważnia do wyrażenia poglądu, iż zamiarem ustawodawcy było ograni- czenie sytuacji, w których nawiązanie stosunku pracy następuje w sposób inny niż umowny, tj. na podstawie powołania, względnie mianowania. Nawiązanie stosunku 5 pracy w trybie powołania zostało ograniczone do przypadków ściśle określonych w odrębnych przepisach. O istnieniu takiej intencji ustawodawcy świadczy zarówno treść znowelizowanego art. 68 § 1 k.p., jak również wola ustawodawcy wyrażona w art. 8 ustawy nowelizującej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem stosunki pracy z pra- cownikami zatrudnionymi na podstawie powołania na stanowiskach niewymienionych w odrębnych przepisach, o których jest mowa w art. 68 § 1 k.p., przekształciły się z dniem wejścia w życie ustawy, w stosunki pracy na podstawie umowy o pracę. Oznacza to, że przepis art. 68 § 1 k.p., od chwili nowelizacji, nie ma już samoistnej treści normatywnej, gdyż nie określa stanowisk, na których zatrudnienie następuje w trybie powołania”. Taka interpretacja art. 68 k.p. znalazła swój wyraz w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00 (OSNAPiUS 2002 nr 14, poz. 328). Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w brzmieniu obowiązującym w okresie od 2 czerwca 1996 r. do 1 stycznia 2004 r., a więc zarów- no w dacie powołania powódki uchwałą Gminy J. z dnia 22 sierpnia 2000 r. i wręcze- nia jej przez wójta gminy aktu powołania na dyrektora gminnej instytucji kultury (12 października 2000 r.), jaki i w dacie w jakiej otrzymała ona od wójta zakwestionowa- ne pozwem odwołanie z 27 grudnia 2002 r., nie zawierała (i nie zawiera nadal) prze- pisu o znaczeniu normatywnym, o jakim mowa w art. 68 k.p. Art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. stanowi, że „dyrektora instytucji kultury powołuje organi- zator na czas określony lub nie określony, po zasięgnięciu opinii właściwych związ- ków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych” oraz że „odwołanie następuje w tym samym trybie”. Ani w tym przepisie, ani w żadnym innym przepisie ustawy nie stwierdzono, że powołanie dyrektora na stanowisko oznacza nawiązanie z osobą powołaną, stosunku pracy lub że powołany dyrektor instytucji kultury pozostawać musi w stosunku pracy z taką instytucją. Roz- strzygnięcie kwestii, czy art. 15 ust. 1 ustawy jest „przepisem odrębnym” w sensie o jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., ma dla orzekania o roszczeniach osoby zatrudnionej w ramach stosunku pracy na stanowisku jakie zajmowała powódka, a w konsekwencji także dla oceny prawnomaterialnych zarzutów apelacji, znaczenie podstawowe. Gdyby bowiem ocenę kwestii charakteru wskazanego wyżej przepisu rozstrzygnąć na korzyść stanowiska, iż jest on „przepisem odrębnym” ze skutkami z art. 68 § 1 k.p., to zakres roszczeń pracowniczych wywiedzionych przez odwołanego ze stano- wiska dyrektora instytucji kultury z art. 45 k.p., powinien zostać ograniczony zgodnie 6 z dyspozycją art. 69 k.p. Przy stanowisku przeciwnym natomiast ograniczenia te nie miałyby zastosowania, a akt powołania i odwołania osoby zatrudnionej w ramach stosunku pracy na stanowisku dyrektora instytucji kultury, należałoby traktować jako przesłankę warunkującą możliwość powierzenia tego stanowiska w ramach stosunku pracy, a nie jako czynności prowadzące odpowiednio do nawiązania lub rozwiązania stosunku pracy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Dokonana ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. nowelizacja Kodeksu pracy objęła również art. 68 Kodeksu. Przed nowelizacją przepis ten przewidywał, że nawiązanie stosunku pracy z kierownikiem zakładu pracy i jego zastępcą następuje na podstawie powołania przez właściwy organ. Po nowelizacji uzyskał on brzmienie, że stosunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odręb- nych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298 k.p. Stanowiło to jednoznaczne ograniczenie zakresu zatrudniania pracowników na podstawie powo- łania. Zarówno piśmiennictwo prawa pracy, jak i judykatura stoją na stanowisku, że interpretacja art. 68 k.p. musi mieć charakter ścisły, jako przepisu wprowadzającego szczególną podstawę nawiązania stosunku pracy, odrębną od powszechnego spo- sobu, którym jest zatrudnianie na podstawie umowy o pracę. Za ścisłą interpretacją art. 68 k.p. przemawia również wzgląd na stabilizację zatrudnienia, które w przypad- ku powołania doznaje istotnego osłabienia. W szczególności pracownik zatrudniony na podstawie powołania może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym terminie - odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał (art. 70 § 1 k.p.). W przepisach prawa termin „powołanie” występuje w różnym znaczeniu. W niektórych wypadkach powołanie może prowadzić wyłącznie do powierzenia stano- wiska (funkcji) bez nawiązywania stosunku pracy. Na przykład powierzenie funkcji dyrektora szkoły nauczycielowi mianowanemu lub dyplomowanemu nie prowadzi do nawiązania stosunku pracy z powołania, a jedynie do przekształcenia dotychczaso- wego stosunku pracy z nominacji w jakim pozostawał z daną szkołą nauczyciel przed podjęciem funkcji dyrektora. W innych przypadkach w przepisach prawa używa się pojęcia „powołanie” w znaczeniu czysto technicznym, jako powierzenie stanowiska, chociaż podstawą zatrudnienia była umowa o pracę. W związku z powołaniem usta- wodawca niejednokrotnie wyraźnie wskazuje, że dana osoba pozostaje w stosunku 7 pracy, jak np. w art. 39 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach pań- stwowych w odniesieniu do dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Rozpoznawane zagadnienie prawne wynikło na tle regulacji prawnej, w związku z którą ustawodawca poza wskazaniem, że dy- rektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony lub nieokreślony (art. 15 ust. 1 ustawy), nie stwierdził wyraźnie jaki charakter ma zatrudnienie dyrekto- ra tej instytucji. Należy przyjąć, że w razie wątpliwości odnośnie do charakteru za- trudnienia ich rozstrzygnięcie musi uwzględniać szerszy kontekst danej regulacji prawnej. Jeśli np. w stosunku do pracowników mianowanych w odniesieniu do nie- których kwestii ich zatrudnienia ustawodawca używa terminu „powołanie”, trudno byłoby przyjmować istnienie w tych przypadkach powołania w rozumieniu art. 68 k.p. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, na gruncie ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizacji i prowadzeniu działalności kulturalnej należy przy- jąć, że powołanie dyrektora instytucji kultury, o którym mowa w art. 15 tej ustawy, oznacza powołanie na stanowisko w rozumieniu art. 68 k.p. Przemawiają za tym na- stępujące argumenty: W pierwszym rzędzie należy podkreślić, że ustawa nie przewiduje żadnej innej podstawy dla zajmowania stanowiska dyrektora instytucji kultury. Równocześnie na- leży mieć na uwadze, że zgodnie z art. 17 tej ustawy dyrektor instytucji kultury zarzą- dza instytucją i reprezentuje ją na zewnątrz. Nie może budzić wątpliwości, że zarzą- dzanie instytucją kultury oznacza zarządzanie całą tą instytucją w rozumieniu jej sub- stratu materialnego, organizacyjnego oraz kierowania zatrudnionymi w tej instytucji ludźmi (pracownikami), które angażują czas i siły dyrektora instytucji kultury - praco- dawcy. W tych warunkach trudno byłoby przyjąć, że powołanie dyrektora instytucji kultury oznacza jedynie powierzenie funkcji, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przepisy powołanej ustawy nie przewidują innej formy prawnej zatrudnienia niż powołanie na stanowisko. Dla interpretacji przepisów ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w zakresie wiążącym się z pytaniem prawnym pewne znaczenie posiada okoliczność, że w wydanym na podstawie art. 31 ustawy rozporządzeniu z dnia 31 marca 1992 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników niektórych instytucji kultury (Dz.U. Nr 35, poz. 151 ze zm.) w załączniku nr 1, zawierającym tabele zasze- regowania stanowisk pracy, w części zatytułowanej „Pracownicy artystyczni” pod poz. 1 zostało wymienione stanowisko dyrektora naczelnego i artystycznego. Wy- 8 mienione rozporządzenie stosuje się wprawdzie do pracowników zatrudnionych w instytucjach kultury prowadzących działalność kulturalną w formie teatru, opery, ope- retki, filharmonii, orkiestry oraz estrady i zespołu pieśni i tańca, to jednak również w tych instytucjach zatrudnienie dyrektora następuje na podstawie powołania. W końcu należy wskazać, że sytuacja prawna dyrektora instytucji kultury była rozważana przez Sąd Najwyższy w kontekście przepisu art. 15 ustawy przewidującego, że od- wołanie dyrektora instytucji kultury następuje po zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawo- dowych i twórczych. W wyroku z dnia 31 marca 1997 r., I PKN 65/97 (OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 6), Sąd Najwyższy stwierdził, że z przewidzianego w art. 15 obowiąz- ku zasięgnięcia opinii wynika odstępstwo od wprowadzonego w art. 69 k.p. wyjątku i konieczności odpowiedniego zastosowania przepisu art. 45 k.p. Sąd Najwyższy nie rozważał charakteru prawnego zatrudnienia dyrektora instytucji kultury, przyjął jed- nak, że jest to zatrudnienie na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 k.p. Z przytoczonych motywów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały. ========================================