I PZ 5/09

Postanowienie z dnia 14 maja 2009 r. I PZ 5/09 Sprawa o ustalenie, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy jest sprawą o prawa majątkowe. Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawoz- dawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 maja 2009 r. sprawy z powództwa Dariusza Z. przeciwko Zakładowi Wyrobów Sanitarnych „S.” Spółce z o.o. w G. o ustalenie wypadku przy pracy, na skutek zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Gliwicach z dnia 15 grudnia 2008 r. [...] o d d a l i ł zażalenie. U z a s a d n i e n i e Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2008 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach odrzucił zażalenie strony pozwanej Zakładu Wyrobów Sanitarnych „S.” Spółki z o.o. w G. na postanowienie Sądu Rejonowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach z dnia 6 maja 2008 r. [...], któ- rym odrzucono apelację pozwanej od wyroku tego Sądu Rejonowego z dnia 19 grud- nia 2007 r., w sprawie z powództwa Dariusza Z. o ustalenie istnienia wypadku przy pracy. W uzasadnieniu postanowienia odrzucającego zażalenie Sąd Okręgowy - po- wołując się na występujący w orzecznictwie pogląd, że roszczenie o ustalenie wy- padku przy pracy (którego dochodził powód w przedmiotowej sprawie) ma charakter majątkowy - wywiódł, iż obowiązkiem żalącego się było oznaczenie w zażaleniu war- tości przedmiotu zaskarżenia. Skoro zaś zarządzenie przewodniczącego w Sądzie drugiej instancji wzywające do usunięcia braku formalnego zażalenia przez oznacze- 2 nie wartości przedmiotu zaskarżenia nie zostało wykonane w terminie, to zażalenie podlegało odrzuceniu w myśl art. 370 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. W skierowanym do Sądu Najwyższego zażaleniu na postanowienie z dnia 15 grudnia 2008 r., pozwana wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego oraz uchylenie w całości poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 6 maja 2008 r. i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania zażaleniowego. Zdaniem skarżącej, roszczenie o ustalenie wypadku przy pracy ma charakter niemajątkowy. Pozwana wywiodła w szczególno- ści, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) - mającej zastosowanie w sprawie - podstawą wypłaty jednora- zowego odszkodowania przysługującego pracownikowi w związku z wypadkiem przy pracy było prawomocne orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Protokół powypadkowy był dokumentem sporządzanym przez pracodawcę i stanowił „najważniejszy” załącz- nik do składanego w organie rentowym wniosku o wypłatę świadczeń wypadkowych. Orzeczenie stwierdzające stopień uszczerbku na zdrowiu było więc kolejnym etapem postępowania prowadzonego przez organ rentowy i kończyło się wydaniem decyzji podlegającej zaskarżeniu do sądu ubezpieczeń społecznych. Organ rentowy wydając taką decyzję znał już wyniki badań oraz orzeczenie komisji lekarskiej o stopniu uszczerbku na zdrowiu. Z tej przyczyny poszkodowany, skarżąc przed właściwym sądem decyzję o odmowie przyznania świadczeń powypadkowych, znał stopień uszczerbku na zdrowiu i mógł podać wysokość nieuzyskanych świadczeń majątko- wych. Natomiast w odmiennej sytuacji znajduje się powód domagający się przed są- dem pracy ustalenia, że dane zdarzenie było wypadkiem przy pracy. Odmowa za- kwalifikowania zdarzenia jako wypadku przy pracy uniemożliwia bowiem podjęcie przed organem rentowym postępowania, w trakcie którego komisja lekarska stwier- dziłaby stopień uszczerbku na zdrowiu, co z kolei mogłoby stanowić podstawę do wystąpienia z roszczeniem o jednorazowe odszkodowanie. Stąd też - według żalącej się - w sprawie o ustalenie, że zdarzenie, jakiemu uległ powód w czasie świadczenia pracy u pozwanej jest wypadkiem przy pracy (czyli o ustalenie charakteru prawnego zdarzenia powodującego stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu) pozwana nie była w stanie uzyskać orzeczenia komisji lekarskiej ustalającego stopień uszczerbku na zdrowiu powoda. Wobec powyższego niemożliwe było określenie przez pozwaną 3 wartości przedmiotu zaskarżenia. Zdaniem strony pozwanej, roszczenie o ustalenie, czy zdarzenie miało charakter wypadku przy pracy nie jest roszczeniem o ustalenie istnienia stosunku pracy i dlatego wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) nie podle- gała określeniu na podstawie art. 231 k.p.c. Skarżąca zwróciła ponadto uwagę na to, że Sąd Rejonowy w wyroku ustalił wpis ostateczny na kwotę 100 zł, przy czym powołał się w tym względzie na art. 98 k.p.c. w związku z art. 11 ust. 1 i art. 32 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.). Tymczasem sprawa o ustalenie, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy nie mieści się w kategorii spraw, w których ustawa przewidywała dolną i górną granicę wpisu. Sąd Rejonowy powinien był zatem oprzeć orzeczenie o kosztach procesu na podstawie art. 31 wskazanej ustawy o kosztach sądowych, bowiem ten przepis za- wiera regulację odnoszącą się do wpisu tymczasowego, który był określany od pism w sprawach o prawa niemajątkowe oraz w sprawach o prawa majątkowe, których wartości przedmiotu sporu nie dało się ustalić w chwili jej wszczęcia. Zdaniem strony pozwanej, skoro Sąd Rejonowy uznał, że przedmiotowa sprawa dotyczy roszczenia majątkowego, to był obowiązany w toku postępowania ustalić wartość przedmiotu sporu. Z tego względu rodzi się wątpliwość, czy Sąd Rejonowy uznał, że sprawa do- tyczy roszczenia niemajątkowego, czy też po prostu w ogóle nie ustalił wartości przedmiotu sporu. Nawet gdyby przyjąć, że sprawa ma charakter sporu o roszczenie majątkowe, to w aktach sprawy „brak jest jakiegokolwiek zapisu” świadczącego o ustaleniu przez Sąd wartości przedmiotu sporu, co pozwoliłoby pozwanej określić wartość przedmiotu zaskarżenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie nie może być uwzględnione przede wszystkim dlatego, że nietrafny jest pogląd strony pozwanej o niemajątkowym charakterze roszczenia o ustalenie wypadku przy pracy (ustalenie, że konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy). W ogólności należy stwierdzić, że roszczenie majątkowe nie musi mieć charakteru pieniężnego. Żądanie - a tym samym sprawa, w której to żądanie jest rozpoznawane - ma charakter majątkowy wówczas, gdy zmierza do realizacji prawa lub uprawnienia mającego bezpośredni wpływ na stosunki majątkowe stron, przy czym takimi spra- wami mogą być zarówno sprawy o świadczenie, jak i o ustalenie oraz o ukształtowa- 4 nie prawa lub stosunku prawnego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2001 r., IV CZ 108/01, LexPolonica nr 355374; por. też postanowienia z dnia 28 lu- tego 2001 r., I CZ 152/00, LexPolonica nr 1543382; z dnia 28 listopada 2001 r., II UZ 81/01, OSNP 2003 nr 18, poz. 450; z dnia 3 grudnia 2001 r., I PZ 95/01, OSNP 2003 nr 23, poz. 572 oraz z dnia 23 lutego 2004 r., I PZ 132/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 423). O majątkowym charakterze roszczenia decyduje ścisłe powiązanie zasadni- czego przedmiotu rozstrzygnięcia z mieniem lub - inaczej ujmując - bezpośredni wpływ rozstrzygnięcia na stan mienia powoda oraz bezpieczeństwo mienia (uzasad- nienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CZ 29/02, OSP 2003 nr 4, poz. 52, z glosą W.J. Katnera). Stąd też, jeśli oczekiwania powoda co do rozstrzygnięcia sądu skierowane są bezpośrednio na zaspokojenie interesu eko- nomicznego, to sprawa dotyczy praw majątkowych, jeżeli zaś zamiarem powoda jest ukształtowanie stosunków osobistych (np. pomiędzy członkami określonej wspólnoty prawnej), to roszczenie ma charakter niemajątkowy, bo nie zmierza do bezpośred- niego skutku ekonomicznego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2002 r., I CZ 163/02, OSP 2004 nr 5, poz. 60, z glosą S. Sołtysińskiego). O majątko- wym, bądź niemajątkowym charakterze prawa, którego dotyczy roszczenie, decyduje zatem majątkowy, bądź niemajątkowy charakter dobra, którego naruszenia powód upatruje i którego ochrony się domaga. Wobec tego należy uznać, że prawami mająt- kowymi są wszelkie prawa wywodzące się bezpośrednio ze stosunków obejmujących ekonomiczne interesy stron. Niemajątkowe są natomiast prawa służące ochronie dóbr osobistych oraz stosunków rodzinnych pomiędzy małżonkami, krewnymi, powi- nowatymi. Niekiedy do praw niemajątkowych zalicza się także tak zwane prawa orga- nizacyjne wynikające z przynależności do korporacji o charakterze gospodarczym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., V CSK 53/05, OSP 2007 nr 2, poz. 14, z glosą J. Kozińskiej; por. też orzeczenie z dnia 20 lipca 1955 r., II CR 2072/54, OSN 1956 nr I, poz. 22 oraz postanowienia z dnia 27 lutego 2001 r., V CZ 4/01, OSNC 2001 nr 7-8, poz. 124 i z dnia 13 sierpnia 2002 r., IV CKN 329/01, LexPolonica nr 376755). W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że do kategorii spraw o prawa majątkowe należą sprawy o sprostowanie protokołu powypadkowego (postanowienie z dnia 27 marca 2003 r., II UZ 3/03, OSNP 2004 nr 7, poz. 130; Monitor Prawa Pracy 2004 nr 7, s. 19, z glosą A. Świątkowskiego) oraz o ustalenie, że dane zdarzenie jest wypadkiem przy pracy (postanowienie z dnia 4 5 kwietnia 2006 r., I UZ 4/06, niepublikowane). W tych sprawach o ustalenie (art. 189 k.p.c.) roszczenie procesowe zmierza bowiem bezpośrednio do realizacji prawa lub uprawnienia mającego wpływ na stosunki majątkowe stron (powoda). Przede wszyst- kim chodzi w nich o możliwość uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadku przy pracy (jednorazowe odszkodowanie, renta z tytułu niezdolności do pracy, zasiłek chorobowy), a także ewentualnie o świadczenia przysługujące od pracodawcy (odszkodowanie za utratę lub uszkodzenie w związku z wypadkiem przedmiotów osobistego użytku oraz przedmiotów niezbędnych do wykonywania pracy - art. 2371 § 2 k.p., odszkodowawcze świadczenia uzupełniające), ewentualnie o zapobieżenie przedawnieniu roszczeń. Sąd Najwyższy przyjmuje, że powództwo o ustalenie, iż konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest dopuszczalne na podstawie art. 189 k.p.c. (uchwała z dnia 29 marca 2006 r., II PZP 14/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 228; Przegląd Sądowy 2008 nr 2, s. 91, z glosą Ł. Kozłowskiego; wyroki z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 510/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 366 oraz z dnia 5 czerwca 2007 r., I UK 8/07, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 228; poprzednio uchwała z dnia 11 maja 1994 r., I PZP 1/94, OSNAPiUS 1994 r. nr 6, poz. 97 oraz w postanowienie z dnia 15 lutego 1995 r., II PZP 1/95, OSNAPiUS 1995 nr 15, poz. 188). W uzasadnieniu wskazanej uchwały z dnia 29 marca 2006 r. (II PZP 14/05) Sąd Najwyższy wywiódł istnienie interesu prawnego (art. 189 k.p.c.) przede wszystkim z bezpośredniego oddziaływania wyroku w sprawie o ustalenie wypadku na interesy majątkowe powoda (możliwość dochodzenia wskazanych świadczeń z ubezpieczenia społecznego i roszczeń odszkodowawczych). Sąd Najwyższy wskazał jednak też na pewien aspekt tego powództwa zmierzający do ochrony praw osobi- stych. W szczególności wywiódł, że wypadek przy pracy w swoim skutku narusza podstawowe dobro osobiste pracownika, jakim jest jego zdrowie (art. 111 k.p. w związku z art. 23 k.c.) i w tym również powództwo o ustalenie wypadku przy pracy ma uzasadnienie. Jest to jednak niewątpliwie jedynie dodatkowy (uboczny) przed- miot ochrony, występujący całkowicie wyjątkowo i tylko w przypadku, gdyby z naru- szenia dobra osobistego miały być wyprowadzone roszczenia niemajątkowe. Podsta- wowym (głównym) i bezpośrednim przedmiotem ochrony, którego dotyczy powódz- two o ustalenie wypadku przy pracy, jest bowiem interes ekonomiczny powoda, a więc jest to sprawa o prawo majątkowe. 6 Reasumując, spór pomiędzy stronami w rozpoznawanej sprawie - wbrew twierdzeniom pozwanej - dotyczy roszczenia o charakterze majątkowym. Dlatego obowiązkiem strony pozwanej składającej apelację od wyroku Sądu pierwszej instan- cji (a następnie wnoszącej zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego odrzucają- cego apelację) było określenie wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 368 § 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie (art. 3941 k.p.c.), jest związany przed- stawionymi w nim zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego (art. 378 § 1 w związku z art. 39821 oraz w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.; uchwała składu sied- miu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasada prawna, III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55; por. też postanowienie z dnia 11 stycznia 2007 r., II CZ 114/06, LEX nr 258549). Z pewnością Sąd drugiej instancji, wydając zaskarżone postanowienie, nie mógł naruszyć wskazanych w zażaleniu przepisów ustawy o kosztach sądowych z 1967 r. (art. 149 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosz- tach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), a żadnych innych przepisów postępowania jako naruszonych nie wskazuje się w zażaleniu. Nie mogą być więc uwzględnione wywody (zarzuty) żalącej się zamieszczone w końco- wej części zażalenia, w której pozwana zwraca uwagę na to, że Sąd pierwszej in- stancji ustalił w wyroku wpis ostateczny na kwotę 100 zł, a nadto, że nie można było wskazać wartości przedmiotu zaskarżenia (sporu) wobec nieustalenia zakresu uszczerbku na zdrowiu powoda. W istocie jest to problem stosowania w sprawie o ustalenie wypadku przy pracy przepisu art. 15 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosz- tach sądowych, dotyczącego zasad procedowania w przypadku pisma wniesionego w sprawie o prawa majątkowe, w której wartości przedmiotu sprawy nie da się ustalić w chwili jej wszczęcia. Problem ten jest szeroko omawiany w literaturze (por. W.M. Kister: Glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 czerwca 1991 r., I ACz 110/91, OSA 1992 nr 9, s. 45; M. Trzepiński: Wartość przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, Przegląd Sądowy 1998 nr 7-8, s. 142; M. Trzepiń- ski: Sprawdzanie wartości przedmiotu sprawy w postępowaniu cywilnym, Przegląd Sądowy 1999 nr 4, s. 109; K. Gonera: Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cy- wilnych - komentarz, Warszawa 2006, s. 123; M. Manowska: Nowa ustawa o kosz- tach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006 nr 5, s. 40; A. Zieliń- ski: Koszty sądowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2007 - tezy do art. 15; A. Gór- ski, L. Walentynowicz: Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Ustawa i orzekanie. Komentarz praktyczny, Warszawa 2008; A. Daczyński [w:] Koszty postępowań sądo- 7 wych, pod red. J. Ignaczewskiego, Warszawa 2008 - Rozdział 3; P. Filipiak: Opłata tymczasowa w sprawach cywilnych, Monitor Prawniczy 2008 nr 7, s. 385). Najogól- niej rzecz ujmując, w sprawie o ustalenie wypadku przy pracy z reguły jest możliwe (choćby w przybliżeniu, co jest wystarczające) ustalenie wartości przedmiotu sporu w odniesieniu do ewentualnego roszczenia o jednorazowe odszkodowanie, nawet bez orzeczenia lekarza orzecznika ZUS. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 30 paź- dziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.), jednorazowe odszkodowanie przysługuje bowiem w wysokości 20% przeciętnego wynagrodzenia za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Stopień stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu według oceny procentowej w odniesieniu do poszczególnych uszkodzeń czynności organu, narządu lub układu oraz towarzyszących powikłań jest natomiast określony w załączniku do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Spo- łecznej z dnia 18 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu, trybu postępowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postępowania o wypłatę jednorazowego odszkodowania (Dz.U. Nr 234, poz. 1974). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił zażalenie na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. ========================================