I PZ 20/07

Postanowienie z dnia 12 października 2007 r. I PZ 20/07 Nie podlega odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. nienależycie opłacone zażalenie wniesione przez adwokata wraz z wnioskiem o zwolnienie od opłaty sądowej nawet, jeżeli wniosek ten został zwrócony na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.). Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 paź- dziernika 2007 r. sprawy z powództwa Mariana M. przeciwko Międzynarodowemu Portowi Lotniczemu [...] Spółce z o.o. w B. o przywrócenie do pracy i zapłatę, na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 7 maja 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżone postanowienie. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 6 września 2006 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie [...] przywrócił powoda Mariana M. do pracy w pozwanym Międzynarodowym Porcie Lotniczym [...] Spółce z o.o. w B. na dotychczasowych warunkach, zasądził od pozwanej Spółki na rzecz powoda kwotę 14.180,07 zł tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, oddalił po- wództwo w pozostałym zakresie oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.350 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Powyższy wyrok obydwie strony zaskarżyły apelacjami, przy czym apelacja powoda (złożona osobiście) zo- stała opłacona kwotą 30 zł. Przewodniczący w Sądzie Okręgowym-Sądzie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie zarządzeniem z dnia 21 lutego 2007 r. [...] 2 zobowiązał powoda do uiszczenia brakującej części opłaty sądowej od apelacji w wysokości 2.098 zł w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia apelacji. W dniu 2 marca 2007 r. powód złożył zażalenie na to zarządzenie, przy czym nie zostało ono podpisane. W związku z tym, przewodniczący kolejnym zarządze- niem z dnia 2 marca 2007 r. wezwał powoda do usunięcia braku formalnego zażale- nia przez jego podpisanie w terminie tygodniowym pod rygorem odrzucenia. W dniu 14 marca 2007 r. pełnomocnik powoda będący adwokatem przedłożył dwa odpisy zażalenia podpisane własnoręcznie przez powoda, a „z uwagi na to, że jego podpis przez pomyłkę został umieszczony nie na końcu pisma (na drugiej stronie), lecz na pierwszej stronie” pełnomocnik przedłożył dodatkowo dwa egzemplarze zażalenia podpisane w imieniu powoda przez pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2007 r., Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie powoda na zarządzenie przewodniczącego z dnia 21 lutego 2007 r. oraz odrzucił apelację powoda. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Okręgowy stwierdził, że za- skarżone przez powoda zarządzenie przewodniczącego nie mieści się we wskaza- nym w art. 3941 i 3981 k.p.c. katalogu „orzeczeń od jakich strony mogą wnosić środki odwoławcze w formie zażalenia”, natomiast nieuiszczenie przez powoda w zakreślo- nym terminie opłaty od apelacji prowadziło do jej odrzucenia. W dniu 17 kwietnia 2007 r. pełnomocnik powoda wniósł zażalenie na postano- wienie Sądu Okręgowego z dnia 2 kwietnia 2007 r., składając jednocześnie wniosek o zwolnienie powoda od uiszczenia opłaty sądowej od tego zażalenia. Tego samego dnia powód osobiście złożył wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o zwolnienie go z obowiązku uiszczenia opłaty sądowej od apelacji. Wraz z tymi pi- smami procesowymi w biurze podawczym Sądu Okręgowego złożono w jednym eg- zemplarzu oświadczenie powoda o jego stanie rodzinnym i majątkowym sporzą- dzone na urzędowym formularzu. Pismo procesowe obejmujące zażalenie pełnomocnika powoda wymieniało jako załącznik to oświadczenie. Postanowieniem z dnia 7 maja 2007 r. Sąd Okręgowy odrzucił jako niedopusz- czalny wniosek powoda o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o zwolnienie go od opłaty sądowej od apelacji oraz oddalił wniosek o zwolnienie powoda od opłaty od apelacji, stwierdziwszy, że w aktualnej sytuacji procesowej powód nie ma już obo- wiązku uiszczenia tej opłaty, skoro termin wyznaczony do jej uiszczenia bezskutecz- nie upłynął. 3 Z kolei, zarządzeniem z dnia 7 maja 2007 r. wydanym na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach cywilnych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), przewodniczący zwrócił wniesiony w dniu 17 kwietnia 2007 r. wniosek pełnomocnika powoda o zwolnienie od opłaty od zażalenia, powołując się na niezałączenie do wniosku wymaganego ustawą oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym powoda. Postanowieniem z tej samej daty (7 maja 2007 r.) Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie pełnomocnika powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 2 kwietnia 2007 r. wniesione w dniu 17 kwietnia 2007 r. z uwagi na to, że od przedmiotowego zażalenia nie uiszczono w terminie wymaganej opłaty sądowej w wysokości stałej w sytuacji, gdy powód był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika procesowego, a wniosek o zwolnienie od tej opłaty zo- stał zwrócony bez wywołania skutków prawnych. Postanowienie to powód (działający przez pełnomocnika) zaskarżył zażale- niem do Sądu Najwyższego. Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia z dnia 7 maja 2007 r., twierdząc, że w dniu 17 kwietnia 2007 r. w biurze podawczym Sądu Okręgowego zostały złożone dwa pisma procesowe: 1) zażalenie pełnomocnika po- woda wraz z wnioskiem o zwolnienie od opłaty sądowej od tego zażalenia oraz 2) wniosek powoda o zwolnienie od opłaty od apelacji. Do obu tych pism dołączono jedno oświadczenie powoda o jego stanie rodzinnym i majątkowym sporządzone na urzędowym formularzu, które na prezentacie zostało odnotowane jedynie jako za- łącznik do pisma powoda. Zdaniem skarżącego, stanowisko Sądu Okręgowego, że oświadczenie zostało złożone tylko do wniosku powoda jest „zbyt formalistyczne” i dlatego narusza art. 1302 § 3, art. 130 § 2 i art. 1302 § 2 k.p.c. w związku z art. 394 § 2, art. 3941 § 3, art. 397 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 102 ustawy o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych, a ponadto zamyka „drogę do postępowania zażalenio- wego”. Według skarżącego, skoro oświadczenie powoda o stanie rodzinnym i mająt- kowym znajduje się w aktach sprawy, to „Sąd Okręgowy nie powinien zarządzić zwrotu wniosku o zwolnienie od opłaty na zażalenie”, a następnie odrzucić zażalenia na postanowienie odrzucające apelację. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy rozważyć, czy jest dopuszczalne zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego jako Sądu drugiej instancji, odrzucające zażalenie 4 powoda na zarządzenie przewodniczącego z dnia 21 lutego 2007 r. oraz odrzucające apelację powoda. Niewątpliwie, zaskarżone postanowienie w części dotyczącej od- rzucenia apelacji kończy postępowanie w sprawie, w której ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia przysługuje skarga kasacyjna, bowiem odrzucenie zażalenia od postanowienia z 7 maja 2007 r. prowadzi do uprawomocnienia się postanowienia Sądu Okręgowego z 2 kwietnia 2007 r. odrzucającego apelację powoda. Z tego względu przedmiotowe zażalenie jest dopuszczalne w tym zakresie na podstawie art. 3941 § 2 k.p.c. Skarżący jednak w rzeczywistości kwestionuje odrzucenie zażalenia ze względu na - jego zdaniem - nieprawidłowe zarządzenie przewodniczącego z dnia 7 maja 2007 r. o zwrocie wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych od zażalenia wniesionego w dniu 17 kwietnia 2007 r. Zarządzenie to nie jest jednak za- skarżalne w drodze odrębnego zażalenia, a tylko ze względu na to, że miało niewąt- pliwy wpływ na rozstrzygnięcie zapadłe w zaskarżonym postanowieniu, może podle- gać ocenie Sądu Najwyższego na podstawie art. 380 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2001 r., I PZ 85/00, OSNAPiUS 2002 nr 19, poz. 464; z dnia 21 listopada 2001 r., I CZ 165/01, OSNC 2002 nr 7-8, poz. 102). W roz- poznawanym zażaleniu skarżący jednak - wbrew wyraźnemu wymaganiu zawartemu w art. 380 k.p.c. - nie sformułował wniosku o rozpoznanie przez Sąd Najwyższy za- sadności zarządzenia przewodniczącego z dnia 7 maja 2007 r., co uniemożliwia do- konanie ocen w tym zakresie. W odniesieniu do środków zaskarżenia wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników wniosek o rozpoznanie na podstawie art. 380 k.p.c. niezaskarżalnego postanowienia (zarządzenia) powinien być bowiem sformuło- wany jednoznacznie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 3 marca 2005 r., II CZ 197/04, LEX nr 177247 oraz z dnia 23 września 2004 r., III CZ 71/04, LEX nr 137559). Zażalenie podlega jednak uwzględnieniu z innych przyczyn niż powołane przez skarżącego. Zgodnie z art. 102 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych w spra- wach cywilnych, wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez ad- wokata złożony bez dołączenia oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, docho- dach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów, sporzą- dzonego według ustalonego wzoru, przewodniczący zwraca bez wzywania o uzupeł- nienie braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, a w myśl art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c. pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie 5 ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu. Pismo wniesione przez adwokata, które nie zostało należycie opłacone, przewodniczący zwraca bez wezwa- nia o uiszczenie opłaty, jeżeli podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu, natomiast sąd od- rzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez adwokata (radcę prawnego lub rzecznika patentowego) obejmujące środki odwoławcze lub środki za- skarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, skargę o stwierdzenie niezgodno- ści z prawem prawomocnego orzeczenia, sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie referendarza sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 1302 § 1 i 3 k.p.c.). Z powyższych regulacji wynika zatem, spoczywający na profesjonalnych peł- nomocnikach procesowych reprezentujących strony postępowania cywilnego, obo- wiązek samoobliczania opłat sądowych i uiszczania ich bez uprzedniego wzywania ze strony sądu. Obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma nie ogranicza jednak możliwości złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W orzecz- nictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że złożenie przez stronę wniosku o zwol- nienie od kosztów sądowych w terminie otwartym do uiszczenia opłaty od środka odwoławczego, przerywa bieg tego terminu. Uwzględnienie wniosku uchyla usta- wowy obowiązek uiszczenia opłaty sądowej od środka odwoławczego i z tego po- wodu bezprzedmiotowe staje się wezwanie do uiszczenia opłaty sądowej. Natomiast w sytuacji, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów został oddalony, obowiązkiem sądu jest wezwanie strony do uiszczenia wymaganej opłaty w wyznaczonym terminie pod rygorem odrzucenia środka odwoławczego (por. postanowienia z dnia 9 czerwca 2006 r., IV CZ 45/06, LEX nr 187060 oraz z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, OSNC 2007 nr 2, poz. 36). Niedopuszczalne jest zatem odrzucenie przez sąd nie- opłaconego środka zaskarżenia wniesionego przez profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli domagał się on jednocześnie zwolnienia od kosztów sądowych, choćby w za- kresie obejmującym ten środek (postanowienie z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 91/06, LEX nr 276374), a prawomocne oddalenie wniosku strony, reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, o zwolnienie jej od kosztów sądowych powoduje obo- wiązek wezwania pełnomocnika procesowego do uiszczenia należnej opłaty (uchwała z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, OSNC 2007 nr 9, poz. 131 oraz postanowienie z dnia 21 lutego 2007 r., I CZ 1/07, LEX nr 274235). 6 Jednakże, w rozpoznawanej sprawie wniosek o zwolnienie powoda (reprezen- towanego przez zawodowego pełnomocnika procesowego) od uiszczenia należnej opłaty od zażalenia nie został merytorycznie rozpoznany (oddalony), gdyż przewod- niczący prawomocnym zarządzeniem zwrócił ten wniosek ze względu na niedołącze- nie do niego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym powoda. Powstaje więc problem, czy do takiej sytuacji należy stosować te same (wskazane wyżej) zasady co do oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W tym zakresie w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego występuje rozbieżność. W szczególności z uzasadnienia postanowienia z dnia 25 stycznia 2007 r., V CZ 114/06 (LEX nr 277277) wynika po- gląd, że jeżeli do zamieszczonego w apelacji wniosku o zwolnienie od kosztów sądo- wych nie zostało dołączone oświadczenie o sytuacji materialnej i rodzinnej, przewi- dziane w art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, to wnio- sek podlega zwrotowi i nie wywołuje skutków prawnych (art. 130 § 2 k.p.c.), a w kon- sekwencji opłata zostaje uiszczona po terminie i apelacja podlega odrzuceniu (takie rozumowanie przedstawił Sąd drugiej instancji). Jednakże odmienną wykładnię przedstawił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06 (LEX nr 276398), stwierdzając, że nie podlega odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. nienależycie opłacona skarga kasacyjna podlegająca opłacie stałej, wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika, do której dołączono wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej, nawet jeżeli wniosek ten zwrócono ze względu na niedołączenie do niego oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy z 2005 r. o kosztach sądowych. Tę wykładnię podziela Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przed- miotowe zażalenie. Następstwem zniweczenia skutków złożenia wniosku o zwolnie- nie od kosztów sądowych (art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c.) jest zaktualizowanie się obowiązku należytego opłacenia pisma procesowego. Z art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c., wynika, że zwrócone pismo (w tym przypadku wniosek o zwolnienie od kosz- tów sądowych) nie wywołuje skutków procesowych, jakie ustawa wiąże z jego wnie- sieniem. Wobec tego - skoro zniweczeniu uległy skutki procesowe wywołane złoże- niem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych - to należy uznać, że sąd powinien wezwać stronę (także reprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika) do uisz- czenia brakującej opłaty, a środek zaskarżenia może odrzucić dopiero, gdy to we- zwanie nie zostanie wykonane. Pogląd przeciwny oznaczałby faktyczne ograniczenie prawa strony do rozpoznania jej sprawy, bez wyraźnej podstawy ustawowej, gdyż prawomocny zwrot jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych połączonego z 7 wniesieniem środka zaskarżenia, zawsze prowadziłby do odrzucenia tego środka zaskarżenia w myśl art. 1302 § 3 k.p.c. Różnicowałoby to taką sytuację względem podobnego w istotnych elementach, merytorycznego oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Należy więc uznać, że nie podlega odrzuceniu na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. nienależycie opłacone zażalenie wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika, do którego dołączono wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej nawet, jeżeli wniosek ten podlegał zwrotowi ze względu na niedołączenie do niego oświad- czenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych. Przepis art. 1302 § 3 k.p.c. obejmuje więc tylko przypadek wniesienia przez profesjonalnego peł- nomocnika procesowego nienależycie opłaconego środka zaskarżenia, gdy w chwili jego wniesienia istnieje obowiązek uiszczenia opłaty (miarodajny jest więc moment wniesienia pisma podlegającego opłacie). Skoro złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (niezależnie od sposobu rozstrzygnięcia), wyłącza obowiązek uiszczenia opłaty od pisma objętego wnioskiem, to w momencie złożenia środka za- skarżenia nie istnieje obowiązek uiszczenia opłaty. Nie ma więc podstaw do odrzuce- nia środka zaskarżenia, jeżeli później powstanie obowiązek uiszczenia opłaty, choćby na skutek zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów. Stanowiłoby to bowiem w istocie rozszerzenie zakresu stosowania art. 1302 § 3 k.p.c., co jest niedopuszczalne ze względu na wyjątkowy i bezwzględny charakter tej regulacji. W konsekwencji, odrzucenie przez Sąd Okręgowy zażalenia pełnomocnika powoda, z powołaniem się na uprzedni, prawomocny zwrot wniosku o zwolnienie od uiszczenia brakującej opłaty od zażalenia, było - bez wezwania do opłaty - przed- wczesne, co na podstawie art. 39816 w związku z 3941 § 3 k.p.c. prowadzi do orze- czenia jak w sentencji. ========================================