I PZ 15/10

Sygn. akt I PZ 15/10 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 18 października 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący) 
SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca) 
SSN Zbigniew Korzeniowski 
 
w sprawie z powództwa E. W. 
przeciwko Zakładowi Usług Komunalnych Spółce z ograniczoną 
odpowiedzialnością w R. 
o odszkodowanie w kwocie 100.000 zł i rentę wyrównawczą w kwocie 400 zł 
miesięcznie, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń 
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 października 2010 r., 
zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego  
z dnia 20 stycznia 2010 r.,  
 
oddala zażalenie. 
 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 4 lipca 
2008 r., oddalił powództwo  E. W. przeciwko Zakładowi Usług Komunalnych Spółce 
z o.o. w R. o odszkodowanie i rentę wyrównawczą. 
Powódka domagała się zasądzenia na jej rzecz od strony pozwanej - na 
podstawie art. 446 § 2 i 3 k.c. - kwoty 100.000 złotych tytułem odszkodowania w 
związku z pogorszeniem się jej sytuacji życiowej po śmierci męża M. W. oraz renty 
wyrównawczej w wysokości po 400 złotych miesięcznie. Mąż powódki był 
zatrudniony u strony pozwanej. Zmarł w dniu 28 sierpnia 2003 r. w wyniku wypadku 

 
 
2 
przy pracy. Powódka twierdziła, że w związku z jego śmiercią  jej sytuacja życiowa 
zarówno materialna, jak też zdrowotna, uległa znacznemu pogorszeniu. 
Apelację od wyroku Sądu Okręgowego oddalającego powództwo w całości 
wniosła powódka.  
Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 11 
marca 2009 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego 
na rzecz powódki 20.000 zł tytułem zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie 
art. 446 § 4 k.c., w pozostałym zakresie powództwo oddalił i zniósł wzajemnie 
koszty procesu za obydwie instancje.  
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu strony 
pozwanej jej pełnomocnik, zarzucając naruszenie (między innymi) art. 446 § 4 k.c. 
w związku z art. 3 k.c., polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny stanowiska, 
że można zasądzić najbliższym członkom rodziny zmarłego pracownika 
zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną wskutek zdarzenia mającego 
miejsce przed 3 sierpnia 2008 r., chociaż ustawa nowelizująca Kodeks cywilny, 
wprowadzająca powołany przepis, weszła w życie 3 sierpnia 2008 r.  
Sąd Najwyższy wyrokiem z 21 października 2009 r., w sprawie I PK 97/09, 
uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego 
rozpoznania.  
Sąd Apelacyjny wyrokiem z 20 stycznia 2010 r., w sprawie III APa 19/09,  
oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego z 4 lipca 2008 r., nakazał 
powódce dokonanie zwrotu na rzecz strony pozwanej spełnionego świadczenia w 
kwocie 20.000 zł wraz z odsetkami oraz nie obciążył powódki obowiązkiem zwrotu 
kosztów procesu, poniesionych przez stronę pozwaną we wszystkich instancjach.  
 
Sąd Apelacyjny stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału 
dowodowego nie wynika, aby sytuacja majątkowa powódki na skutek śmierci jej 
męża uległa znacznemu pogorszeniu. Sąd Apelacyjny podniósł, że biegli z zakresu 
onkologii i kardiologii po przeanalizowaniu dostępnej dokumentacji lekarskiej oraz 
na podstawie badania powódki stwierdzili, że cierpi ona na następujące schorzenia: 
nowotwór pęcherza moczowego po elektrokoagulacji oraz chemioterapii w 2006 r., 
chorobę wieńcową stabilną pierwszego stopnia oraz nadciśnienie tętnicze. W 
ocenie Sądu Apelacyjnego, śmierć męża powódki nie spowodowała pogorszenia 

 
 
3 
stanu jej zdrowia i nie wiązała się z ewentualnym wzrostem wydatków ponoszonych 
przez nią na swoje leczenie. Powódka w zeznaniach podkreśliła, że zmiana jej 
sytuacji związana ze śmiercią męża polega na obciążeniu wyłącznie jej stałymi 
opłatami, które wynoszą miesięcznie 600 zł, a jej emerytura wynosi 960 zł, z której 
to kwoty powódka musi ponosić koszty leczenia, w związku z czym „brakuje jej na 
życie”. Po śmierci męża wzrosły opłaty za mieszkanie, które podniosła spółdzielnia. 
To samo dotyczy opłat za energię elektryczną i ciepłą wodę. 
Sąd Apelacyjny o kosztach procesu orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., 
„mając na uwadze charakter niniejszej sprawy - dochodzenie roszczeń związanych 
ze śmiercią małżonka, uchylenie przez Sąd Najwyższy wyroku zasądzającego na 
rzecz powódki zadośćuczynienie oraz aktualną sytuację życiową i majątkową 
powódki”. 
Zażalenie na zawarte w wyroku Sądu Apelacyjnego postanowienie o 
kosztach procesu wniósł w imieniu strony pozwanej jej pełnomocnik, zarzucając: 1) 
naruszenie art. 98 § 1 k.p.c., poprzez wadliwą jego wykładnię i niezastosowanie 
oraz przyjęcie, że w realiach rozpoznawanej sprawy należy odstąpić od zasady 
obciążania kosztami procesu strony, która przegrała sprawę; 2) naruszenie art. 102  
k.p.c., poprzez uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, który 
uzasadnia odstąpienie od obciążania powódki, przegrywającej sprawę, kosztami 
procesu na rzecz strony pozwanej. 
Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia (zawartego w pkt III 
wyroku Sądu Apelacyjnego) i zasądzenie od powódki na rzecz strony pozwanej 
kwoty 9.706 zł tytułem kosztów procesu za wszystkie instancje oraz zasądzenie od 
powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania zażaleniowego. 
Skarżący podniósł, że orzekając o kosztach procesu Sąd Apelacyjny podał 
jako postawę rozstrzygnięcia art. 102 k.p.c., podkreślając szczególny charakter 
sprawy oraz sytuację życiową i majątkową powódki. Sąd Apelacyjny nie badał 
sytuacji życiowej i majątkowej powódki orzekając o kosztach, nie miał nawet 
możliwości zapytać o to powódki, która nie uczestniczyła w postępowaniu 
apelacyjnym.  
 
Sąd Najwyższy zważył co następuje: 

 
 
4 
 
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 
 
Zgodnie z art. 102 k.p.c., w wypadkach szczególnie uzasadnionych, sąd 
może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej 
w ogóle kosztami. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ustalenie, 
czy w  okolicznościach konkretnej sprawy zachodzą „wypadki szczególnie 
uzasadnione”, ustawodawca pozostawia swobodnej ocenie sądu, a sposób 
korzystania z art. 102 k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu 
orzekającego i to do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie 
uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie od generalnej zasady (art. 98 § 
1 k.p.c.) obciążenia kosztami procesu strony przegrywającej spór (por. 
postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2010 r., II CZ 105/09, niepubl.; z 11 
lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX 564753; z 2 grudnia 2009 r., I CZ 92/09, niepubl.). 
Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że ocena ta nie może być dowolna 
oraz wymaga uzasadnienia zawierającego przedstawienie okoliczności, które sąd 
uznał za wypadki szczególnie uzasadnione w rozumieniu tego przepisu (por. np. 
postanowienie Sądu Najwyższego z 11 lutego 2010 r., I CZ 111/09, niepubl.).  
 
Rozstrzygnięcie o kosztach procesu wydane przez sąd drugiej instancji 
podlega kontroli Sądu Najwyższego w  postępowaniu zażaleniowym (art. 3941 § 1 
pkt 2 k.p.c.). Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje od postanowienia sądu 
drugiej instancji „co do kosztów, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu 
pierwszej instancji”. Z tego względu, aby możliwe było przeprowadzenie jego 
kontroli w postępowaniu zażaleniowym, uzasadnienie tego postanowienia (także 
zawartego w wyroku sądu drugiej instancji) musi odpowiadać wymaganiom z art. 
328 § 2 k.p.c. w związku z art. 361 k.p.c. Uzasadnienie zawartego w wyroku sądu 
drugiej instancji postanowienia co do kosztów procesu nie może powoływać się 
jedynie na ustawowe sformułowanie o istnieniu szczególnie uzasadnionych 
wypadków, powinno tę szczególność sytuacji identyfikować i indywidualizować, 
odnosząc ją do różnych konkretnych okoliczności, stanów i zdarzeń, na przykład 
rzeczywiście trudnej sytuacji finansowej, majątkowej, rodzinnej, zdrowotnej, 
osobistej itd. strony przegrywającej spór. Ocena sądu, czy w sprawie zachodzi 
wypadek szczególnie uzasadniony, o którym mowa w art. 102 k.p.c., powinna 

 
 
5 
obejmować wszystkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na podjęcie decyzji na 
podstawie tego przepisu. Mogą to być zarówno okoliczności związane z 
przebiegiem procesu, jego przedmiotem, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony, 
oceniane z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego (por. postanowienie 
Sądu Najwyższego z 26 listopada 2009 r., III CZ 51/09, niepubl.).  
 
W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego zażalenie strony pozwanej, 
okoliczności niniejszej sprawy były tego rodzaju, że mogły zostać zakwalifikowane 
przez Sąd Apelacyjny jako „wypadek szczególnie uzasadniony” w rozumieniu art. 
102 k.p.c., który pozwalał na nieobciążanie powódki - jako strony przegrywającej 
spór - kosztami procesu, w tym kosztami zastępstwa procesowego strony 
pozwanej, zrelatywizowanymi do wartości przedmiotu sporu i wartości przedmiotu 
zaskarżenia w instancji apelacyjnej. Szczególne okoliczności wiązały się  z 
charakterem sprawy, dotyczącej dochodzenia roszczeń związanych ze śmiercią 
męża w wyniku wypadku przy pracy, jak również z osobą powódki – jej sytuacją 
życiową i majątkową. 
 
Sądy obu instancji ustaliły, że powódka straciła męża w wyniku śmierci 
spowodowanej wypadkiem przy pracy. Sąd Apelacyjny ustalił – na podstawie opinii 
biegłych lekarzy z zakresu onkologii i kardiologii - że powódka jest osobą chorą, 
dotkniętą 
różnymi 
schorzeniami 
(nowotwór 
pęcherza 
moczowego 
po 
elektrokoagulacji oraz chemioterapii w 2006 r., choroba wieńcowa stabilna 
pierwszego stopnia oraz nadciśnienie tętnicze). Powódka zeznała, że zmiana jej 
sytuacji życiowej związana ze śmiercią męża polega na zwiększeniu obciążających 
ją kosztów bieżącego utrzymania, same stałe opłaty (opłaty eksploatacyjne za 
mieszkanie spółdzielcze, energię elektryczną, centralne ogrzewanie, telefon itp.) 
wynoszą 600 zł, a emerytura powódki  960 zł (obecnie – jak wynika z oświadczenia 
o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania - 1.046 zł), z której 
znaczna część przeznaczana jest na pokrycie kosztów leczenia. W uzasadnieniu 
wyroku, w którym zawarte zostało zaskarżone postanowienie, Sąd Apelacyjny 
stwierdził, że odstąpił z obciążania powódki kosztami procesu z uwagi na 
szczególny charakter sprawy -  dochodzenie roszczeń związanych ze śmiercią 
męża w wyniku wypadku przy pracy oraz jej szczególną sytuację życiową i 
majątkową.  

 
 
6 
 
Sąd Apelacyjny wskazał podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia o 
kosztach procesu  (art. 102 k.p.c.) oraz motywy, którymi się kierował, rozstrzygając 
w tym przedmiocie. I chociaż motywy te zostały zreferowane bardzo lakonicznie, 
należało  uznać, że okoliczności przemawiające za zastosowaniem art. 102 k.p.c. 
wynikały 
jednoznacznie 
z 
przedmiotu 
sprawy 
(dochodzenie 
roszczeń 
uzupełniających związanych ze śmiercią męża w wyniku wypadku przy pracy), 
przebiegu postępowania (zasądzenia zadośćuczynienia przez Sąd Apelacyjny i 
uchylenia tego wyroku przez Sąd Najwyższy) i sytuacji życiowej powódki (choroba 
nowotworowa, niewysoka emerytura), które były Sądowi znane. Wszystkie te 
okoliczności stanowiły usprawiedliwioną przyczynę zastosowania art. 102 k.p.c. 
Sąd Najwyższy podziela wyrażony w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym 
ustawodawca 
pozostawił 
swobodnej 
ocenie 
sądu 
stwierdzenie, 
czy 
w 
okolicznościach konkretnej sprawy zachodzą „wypadki szczególnie uzasadnione”, a 
sposób korzystania z art. 102 k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym 
sądu orzekającego i to do jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił 
szczególnie uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie od generalnej 
zasady obciążenia kosztami procesu strony przegrywającej spór. Kwestia 
„szczególnie uzasadnionych wypadków” jest ocenna. W gestii  sądu stosującego 
ten przepis pozostaje ocena co do jego zastosowania. Stronie pozwanej nie udało 
się w zażaleniu skutecznie podważyć oceny Sądu Apelacyjnego.  
 
Zastosowany przez Sąd Apelacyjny art. 102 k.p.c. urzeczywistnia zasadę 
słuszności, pozostawiając sądowi rozstrzygającemu sprawę ocenę, czy całokształt 
okoliczności  pozwala na uznanie, że zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek, 
przemawiający za  nieobciążaniem strony przegrywającej spór kosztami procesu w 
całości lub w części. Dokonując tej oceny, sąd kieruje się własnym poczuciem 
sprawiedliwości. W wyroku z dnia 19 maja 2006 r., III CK 221/05 (niepubl.), Sąd 
Najwyższy stwierdził, że sposób korzystania z art. 102 k.p.c. jest suwerennym 
uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i to do jego oceny należy 
przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, który uzasadnia 
odstąpienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie, od generalnej zasady obciążania 
kosztami procesu strony przegrywającej spór (art. 98 § 1 k.p.c.). Pogląd ten należy 
podzielić. Podważenie oceny sądu orzekającego wymaga zatem wykazania przez 

 
 
7 
wnoszącego zażalenie, że jest ona wadliwa. Podniesione przez stronę skarżącą w 
zażaleniu argumenty nie prowadzą do skutecznego zakwestionowania oceny Sądu 
Apelacyjnego. 
 
Podsumowując powyższe rozważania należy pokreślić, że art. 102 k.p.c. 
proklamując zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności 
za wynik procesu, jest rozwiązaniem szczególnym, niepodlegającym wykładni 
rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich uogólnień, wymagającym do 
swojego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Przepis ten nie 
konkretyzuje pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich 
kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi 
(por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73, 
LEX nr 7366). Trudna sytuacja życiowa, majątkowa, zdrowotna, osobista, która 
uniemożliwia pokrycie przez stronę kosztów procesu należnych przeciwnikowi, 
należy do okoliczności uzasadniających odstąpienie od zasady wyrażonej w art. 98 
§ 1 k.p.c. Ocena sytuacji życiowej powódki dokonana w tym zakresie przez Sąd 
Apelacyjny była usprawiedliwiona. 
 
Z tego względu zażalenie, pozbawione uzasadnionych podstaw, podlegało 
oddaleniu na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c.  w związku z art. 39814 k.p.c.