I PRN 38/94

Wyrok z dnia 21 czerwca 1994 r. I PRN 38/94 Podstawę do obliczenia wynagrodzenia zasadniczego sędziów stanowiło: - w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 5 listopada 1991 r. przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z I kwartału 1991 r. wraz z wypłatami z zysku; - w okresie od 6 listopada 1991 r. do 31 maja 1992 r. przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z I kwartału 1991 r. bez wypłat z zysku; - w okresie od 1 czerwca 1992 r. do 31 grudnia 1992 r. przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z I kwartału 1992 r. bez wypłat z zysku. Przewodniczący SSN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Kazimierz Jaśkowski, Maria Mańkowska, Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 1994 r. sprawy z powództwa Jerzego W. przeciwko Sądowi Wojewódzkiemu w Sz. o wynagrodzenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 18 listopada 1993 r. [...], u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie III oddalającym rewizję strony pozwanej oraz w punkcie I zasądzającym od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 46.212.505 zł (czterdzieści sześć milionów dwieście dwanaście tysięcy pięćset pięć złotych) wraz z odsetkami, a także uchylił poprzedzające tenże wyrok wyroki Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 19 listopada 1992 r. i z dnia 18 lutego 1993 r. [...] w części uwzględniającej powództwo do wymienionej wyżej kwoty i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyrokiem z dnia 19 listopada 1992 r. w punkcie I zasądził od Skarbu Państwa-Sądu Wojewódzkiego w Sz. na rzecz powoda Jerzego W. kwotę 31.846.871 z ustawowymi odsetkami od 7 lipca 1992 r. oraz kwotę 20.315.615 zł z ustawowymi odsetkami od 1 października 1992 r., a ponadto w punkcie II ustalił, że wynagrodzenie powoda w 2 1992 r. winno być ustalone i odpowiednio wyrównane za I kwartał 1992 r. od kwoty 2.459.000 zł, za II kwartał 1992 r. od kwoty 2.637.000 zł i za III kwartał 1992 r. od kwoty 2.967.000 zł przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej bez wypłat z zysku, łącznie z podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Wyrokiem uzupełniającym z dnia 18 lutego 1993 r. Sąd Wojewódzki uzu- pełnił powyższy wyrok przez dodanie w pkt II następującego rozstrzygnięcia: "i zasądzenia na rzecz powoda Jerzego W. od pozwanego Skarbu Państwa-Sądu Wojewódzkiego w Sz. kwotę 31.041.182 zł (trzydzieści jeden milionów czterdzieści jeden tysięcy sto osiemdziesiąt dwa) z ustawowymi odsetkami 60% w stosunku rocznym poczynając od 19 listopada 1992 roku". Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i wnioski: Powód w spornym czasie od 1 stycznia 1990 r. do 30 września 1992 r. był zatrudniony na stanowisku sędziego Sądu Wojewódzkiego w Sz. Wypłacane mu wynagrodzenie za pracę było sprzeczne z art. 71 § 1 Prawa o ustroju sądów po- wszechnych (jednolity tekst Dz.U. z 1990 r., Nr 23, poz. 138) oraz z rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 września 1990 r. w sprawie wyna- grodzeń sędziów sądów powszechnych oraz asesorów i aplikantów sądowych (Dz. U. Nr 66, poz. 392), gdyż do obliczenia tego wynagrodzenia strona pozwana przyj- mowała niższą podstawę niż wynikającą z przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej ogłaszanego co kwartał przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczy- pospolitej Polskiej. Wbrew stanowisku strony pozwanej powyższe przepisy dotyczące zasad wynagradzania sędziów nie zostały zmienione ustawą z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396) oraz ustawą z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83), gdyż te ostatnie przepisy mają charakter ustrojo- wo-finansowy i służą kształtowaniu środków na wynagrodzenia pracowników w sferze budżetowej. Gdyby zaś ustawodawca zamierzał obniżyć wynagrodzenia sędziów wynikające z przepisów płacowych rangi ustawowej, to dokonałby od- powiedniej ich zmiany, czego jednak nie uczynił. Sąd Wojewódzki uznał również za zasadne roszczenie powoda dotyczące odsetek oraz roszczenie z tytułu waloryzacji zaległego wynagrodzenia na podstawie art. 3581 § 3 k.c. Na skutek rewizji strony pozwanej rozpoznawał sprawę Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 18 listopada 1993 r., [...] zmienił zaskarżone wyroki w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej 3 na rzecz powoda kwotę 46.212.505 zł z ustawowymi odsetkami od 19 grudnia 1992 r. i oddalił powództwo w pozostałej części, umorzył postępowanie rewizyjne odnośnie do kwoty 948.000 zł i oddalił rewizję w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu I instancji, iż wynagrodzenie powoda powinno być zgodne z art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych przewidującym systematyczną waloryzację wynagrodzeń sędziowskich przez przyjęcie za podstawę do ustalenia ich wysokości bieżącego przeciętnego wyna- grodzenia w sferze produkcji materialnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego z faktu, że norma budżetowa lub okołobudżetowa wprowadza na czas oznaczony uregulowania niezgodne z ustawowo gwarantowanymi uprawnieniami majątkowymi obywateli, nie wynika zawieszenie odpowiednich uprawnień. Normy takie mają rangę wyznaczeń budżetowych, wiążących jedynie organy wykonawcze państwa. Wyznaczenia te nie naruszają jednak samych uprawnień, w związku z czym rozstrzygnięcie sporu sądowego następuje w oparciu o ustawową normę przyznającą świadczenie, z pominięciem niezgodnych z nią wyznaczeń budżetowych. Sąd Apelacyjny nie podzielił natomiast stanowiska Sądu Wojewódzkiego odnośnie do waloryzacji dochodzonych świadczeń oraz odnośnie do okresu, za który należą się powodowi odsetki i dlatego zmieniając częściowo zaskarżony wyrok obniżył zasądzoną na rzecz powoda należność do kwoty 46.212. 505 zł przyznając też od niej odsetki w wysokości 60% w stosunku rocznym od dnia 19 grudnia 1992 r. do dnia 30 kwietnia 1993 r. i w wysokości 54% od dnia 1 maja 1993 r. oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Na kwotę 46.212.505 zł. składają się niedobory przysługującego powodowi wynagrodzenia od 1 stycznia 1989 r. do 30 września 1992 r. wynoszące 58.668.105 zł (wskazane dokładnie na stronicach 79-80 uzasad- nienia), pomniejszone o kwotę 11.507.600 zł wypłaconą w grudniu 1992 r. oraz kwotę 948.000 zł wypłaconą w kwietniu 1993 r. Od powyższego wyroku Minister Sprawiedliwości złożył rewizję nad- zwyczajną opartą na zarzucie rażącego naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396) i art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83) i na podstawie art. 417 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części zasądzającej na rzecz powoda kwotę 46.212.505 zł. (pkt I) oraz w części oddalającej rewizję (pkt III) oraz poprzedzających go wyroków Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 19 listopada 1991 r. i z dnia 18 lutego 1993 r. w sprawie [...] i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego roz- poznania. 4 Rewidujący podniósł, że - wbrew poglądowi obu Sądów art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. i art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. kształtowały wynagrodzenia sędziów w czasie w nich wskazanym i dlatego na ich podstawie należało ustalić wynagrodzenie powoda. Pogląd Sądów o charakterze "ustrojowo- finansowym" tych przepisów pozostaje w sprzeczności z ich wyraźną treścią, zaś okoliczność, że w wymienionych ustawach nie nastąpiła zmiana art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 1990 r., Nr 23, poz. 138) jest bez znaczenia, gdyż w razie sprzeczności między przepisami różnych ustaw, w przypadku, gdy późniejsze nie uchylają w sposób wyraźny wcześniejszych, obowiązuje zasada lex posterior derogat priori. Rewidujący podkreślił również, że na moc obowiązującą art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r, nie ma wpływu orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 1992 r., K. 15/91, uznające ten przepis za niezgodny z przepisami Konstytucji, gdyż Sejm Rzeczypospolitej Polskiej nie dokonał odpowiedniej jego zmiany, ani nie uchylił go w całości lub w części. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedmiotowa sprawa jest jedną z kilkunastu spraw dotyczących wy- nagrodzeń sędziowskich rozpoznawaną przez Sąd Najwyższy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości. Jej istota zawarta jest w pytaniu, czy przepisy rangi ustawowej dotyczące gospodarki finansowej państwa mogą wyłączyć przepisy o wynagrodzeniu sędziów zawarte w Prawie o ustroju sądów pow- szechnych, które to prawo - jak wskazuje tytuł ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. (jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r., Nr 23, poz. 138) - zawiera przepisy o charakterze ustrojowym. Wbrew zapatrywaniu obydwu Sądów - na pytanie to należy udzielić odpo- wiedzi twierdzącej. Przed bliższym wyjaśnieniem tego stanowiska trzeba jednak odnieść się do regulacji prawnej istniejącej w okresie spornym od 1 stycznia 1990 r. do 30 września 1992 r. Przed dniem 1 stycznia 1991 r. wynagrodzenie sędziów określał w sposób kompletny art. 71 wymienionej wyżej ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych.Wynika z niego, że wynagrodzenie sędziów jest równe i stanowi, odpowiednio do rangi stanowiska sędziego, wielokrotność przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej, a tym, co różnicuje wynagrodzenie sędziów, jest staż pracy i pełniona funkcja. Z powyższym przepisem pozostaje w związku uchwała Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1989 r. w sprawie wynagradzania sędziów sądów powszechnych, notariuszy oraz asesorów i aplikantów sądowych i 5 notarialnych (M.P. Nr 5, poz. 49), a obecnie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 20 września 1990 r. w sprawie wynagrodzeń sędziów sądów powszechnych oraz asesorów i aplikantów sądowych (Dz. U. Nr 66, poz. 392), które wskazują mnożniki dla wielokrotności. Przedstawiona regulacja rozumiana była w ten sposób, że podstawą ustalenia wynagrodzenia sędziego stanowi przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej wraz z wypłatami z zysku z tego okresu, w którym powstaje prawo sędziego do wynagrodzenia, przy zastosowaniu odpowiedniego mnożnika. Inaczej mówiąc - z przepisów tych wynikała zasada bieżącej waloryzacji wy- nagrodzeń sędziowskich. Tak przyjął, na przykład, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 sierpnia 1991 r., I PZP 34/91, oraz w uchwale z dnia 27 maja 1993 r., I PZP 12/93. W 1991 r. sytuacja uległa zmianie, gdyż zasada bieżącej waloryzacji wy- nagrodzeń uległa zawieszeniu. W jej miejsce - na mocy art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 87, poz. 396) - do ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych i prokuratorów w 1991 r. należy stosować przeciętne wy- nagrodzenie w sferze produkcji materialnej w I kwartale 1991 r. Tą samą zasadę ustalania wynagrodzenia sędziów w 1992 r. - do czasu uchwalenia ustawy budżetowej na 1992 rok przyjął art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa (Dz. U. Nr 21, poz. 83). Odniesienie do przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej obo- wiązywało do dnia 31 maja 1992 r. Na mocy art. 28 ustawy budżetowej na rok 1992 z dnia 5 czerwca 1992 r. (Dz. U. Nr 50, poz. 229), w okresie od 1 czerwca do 31 grudnia 1992 r. do wy- nagrodzeń sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych, pro- kuratorów oraz osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej bez wypłat z zysku w I kwartale 1992 r. W spornym czasie, ustawą z dnia 16 października 1991 r. o zmianie ustaw - Prawo o ustroju sądów powszechnych, o Sądzie Najwyższym, o prokuraturze i o wynagrodzeniach osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (Dz. U. Nr 100, poz. 443), nastąpiła też zmiana art. 71 prawa o ustroju sądów powszechnych polegająca na wprowadzeniu nowego, następującego brzmienia § 2 tego artykułu: "Przez przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej, o którym mowa w § 1, rozumie się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w go- spodarce narodowej bez wypłat z zysku, ogłaszane co kwartał przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej 6 "Monitor Polski", w terminie do dnia 7 roboczego drugiego miesiąca każdego kwarta- łu za kwartał poprzedni". Zgodnie z art. 5 wymienionej ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zmianie ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych... § 2 art. 71 w nowym brzmieniu wszedł w życie z dniem ogłoszenia ustawy, tj. dnia 6 listopada 1991 r. Z przytoczonych przepisów wynikają zatem dla rozpoznawanej sprawy następujące konsekwencje: - poczynając od dnia 1 stycznia 1991 r. ustawodawca uczynił odstępstwo od zasady bieżącej waloryzacji wynagrodzeń sędziowskich przyjmując jako miarodajne do ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziów - przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej z wcześniejszego okresu; - w okresie od 1 stycznia 1991 r. do 5 listopada 1991 r. podstawą do ustalenia wynagrodzenia zasadniczego powoda powinno być przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w I kwartale 1991 r. wraz z wypłatami z zysku; - w okresie od 6 listopada 1991 r. do 31 maja 1992 r. podstawę tą stanowiło przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w I kwartale 1991 r. bez wypłat z zysku;- w okresie od 1 czerwca 1992 r. do 30 września 1992 r. wynagrodzenie zasadnicze powoda powinno być ustalone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej w I kwartale 1992 r. bez wypłat z zysku. Tym samym za trafny należy uznać zarzut rażącego naruszenia prawa podniesiony w rewizji nadzwyczajnej, gdyż rażącym naruszeniem prawa jest zarówno niezastosowanie wymienionych wyżej przepisów przy rozstrzyganiu sprawy, jak i wydanie zaskarżonego wyroku wyłącznie na podstawie art. 71 prawa o ustroju sądów powszechnych, to znaczy przy przyjęciu, że obowiązuje zasada bieżącej (syste- matycznej) waloryzacji wynagrodzeń sędziowskich. Tymczasem tak właśnie postąpiły Sądy obu instancji. W szczególności Sąd Najwyższy nie podziela poglądu Sądu Apelacyjnego, iż ustawa budżetowa lub okołobudżetowa, wprowadzająca na określony czas uregulowania odmienne od tych, które zawiera prawo o ustroju sądów powszechnych, nie ma mocy obowiązującej wtedy, gdy "narusza ustawowo gwa- rantowane prawa obywateli". Nie podziela także poglądu, że przepisy takie należy uważać za wyznaczenia budżetowe wiążące wyłącznie organy wykonawcze pań- stwa. Wymienione wyżej przepisy ustaw z dnia 28 września 1991 r., z dnia 25 stycznia 1992 r. oraz z dnia 5 czerwca 1992 r. wyraźnie wskazują, kogo dotyczą i jaki jest przedmiot regulacji, natomiast okoliczność, że nie uchyliły one w wyraźny sposób zasady bieżącej waloryzacji wynikającej z art. 71 Prawa o ustroju sądów po- wszechnych nie oznacza, iż nie obowiązują. W kwestii tej, w związku z roz- 7 poznawaniem zagadnienia prawnego dotyczącego wynagrodzeń sędziowskich, Sąd Najwyższy wypowiedział się najpierw w uchwale z dnia 27 maja 1993 r., I PZP 12/93 (nie publikowana), a potem w licznych orzeczeniach (np. I PRN 11/94, I PRN 12/94, I PRN 28/94) w ten sposób, że sprzeczność między przepisami różnych ustaw, w wypadku, gdy późniejsze nie uchylają wcześniejszych, podlega usunięciu przy zastosowaniu reguły lex posterior derogat priori. Powoduje to ten skutek, że przepisy art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budże- towej, art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki fina- nsowej państwa w 1992 r. oraz art. 28 ustawy budżetowej na rok 1992 z dnia 5 czerwca 1992 r. - jako późniejsze - uchylają w okresie ich obowiązywania moc obowiązującą art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych odnośnie do bieżącej waloryzacji wynagrodzeń sędziowskich w oparciu o aktualne przeciętne wy- nagrodzenia w sferze produkcji materialnej, chyba że Trybunał Konstytucyjny uzna te przepisy za niezgodne z Konstytucją, a Sejm uznając orzeczenie Trybunału Konsty- tucyjnego za zasadne, zmieni te przepisy bądź je uchyli w całości lub w części. Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 29 stycznia 1992 r., K 15/91, uznał między innymi art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. za niezgodny z Konstytucją, lecz Sejm - mimo iż podzielił to stanowisko - do tej pory nie zmienił powyższego przepisu ani nie uchylił go w całości lub w części. Oznacza to, że przepis ten nadal obowiązuje. Nic bowiem innego nie wynika z rozdziału 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (jednolity tekst Dz. z 1991 r. Nr 109, poz. 470), który traktuje o orzekaniu o zgodności z Konstytucją aktów usta- wodawczych. W taki też sposób wypowiedział się wcześniej Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 2 marca 1993 r., I PZP 3/93 ( OSP 1994 z. 2 poz. 35) podkreślając, że ani orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego ani stanowisko Sejmu uznające jego zasadność nie mają wpływu na moc obowiązującą aktu ustawodawczego, gdyż wyłączenie jego obowiązywania następuje dopiero w wyniku uchylenia bądź zmiany przepisu przez Sejm w całości lub w części. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela te poglądy. Podsumowując więc dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, że Sądy obu instancji rozpoznając sprawę powoda o wyrównanie wynagrodzenia za czas od 1 stycznia 1990 r. do 30 września 1992 r. bezzasadnie pominęły przepisy obo- wiązujące w tymże okresie. Stwierdzenie to prowadzi do dalszego wniosku, że oparcie orzeczenia na innych - przejętych przez Sądy - zasadach ustalania wyna- grodzenia zasadniczego sędziów jest wadliwe i wymaga odpowiedniej korekty. Przede wszystkim zaś konieczne jest ustalenie, jakie wynagrodzenie należało się powodowi w okresie spornym i jakie wynagrodzenie otrzymał. Niezbędne jest również prawidłowe ustalenie dat i okresów, za które należą się odsetki. Z rewizji 8 nadzwyczajnej wynika, iż zdaniem strony pozwanej pretensje powoda zostały zaspokojone. Powyższy stan rzeczy czyni zasadnym wniosek zawarty w rewizji nad- zwyczajnej o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej rewizję strony pozwanej (pkt III) oraz w części zasądzającej na rzecz powoda kwotę 46.212.505 zł wraz z odsetkami (pkt I), a także o uchylenie wyroków Sądu Woje- wódzkiego z dnia 19 listopada 1992 r. i z dnia 18 lutego 1993 r. w części uwzglę- dniającej powództwo do wymienionej wyżej kwoty, i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Z tych względów stosownie do art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================