I PKN 765/00

Wyrok z dnia 3 kwietnia 2001 r. I PKN 765/00 Do pracownika, który z mocy umowy o pracę wykonuje stale pracę w określonym miejscu (miejscowości) za granicą, bez osobnego wyznaczenia mu przez pracodawcę zadania i terminu jego wykonania w tym miejscu, nie ma za- stosowania § 14 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grud- nia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1, poz. 10 ze zm.), gdyż regularne uda- wanie się przez niego do tego miejsca i wykonywanie w nim pracy nie mieści się w pojęciu odbywania wielokrotnych podróży służbowych za granicą. Przewodniczący SSN Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef Iwulski, Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2001 r. sprawy z powódz- twa Sylwii K. i Krystyny M. przeciwko P. Oddziałowi Straży Granicznej w S. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 26 kwietnia 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e W imieniu pozwanego P. Oddziału Straży Granicznej w S., wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 26 kwietnia 2000 r. [...], którym oddalono jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Szczecinie z dnia 8 lutego 2000 r. [...]. Powódki Sylwia K. i Krystyna M. wniosły o zasądzenie od P. Oddziału Straży Granicznej w S. odpowiednio kwot 4.363,30 DM i 3.936,60 DM wraz z ustawowymi odsetkami, kosztami procesu oraz kosztami zastępstwa procesowego w kwocie 2 3.000 zł na rzecz każdej z powódek. Sąd Pracy uwzględniając żądania powódek w całości, ustalił, że powódka Krystyna M. była pracownikiem cywilnym pozwanego od dnia 22 stycznia 1990 r. Od dnia 1 czerwca 1991 r. została zatrudniona w Granicznej Placówce Kontrolnej w K.D. na podstawie umowy o pracę na czas nie określony na stanowisku starszego referenta. Powódka Sylwia K. była pracownikiem cywilnym pozwanego od dnia 15 czerwca 1994 r. na stanowisku starszego referenta w Gra- nicznej Placówce Kontrolnej w K.D. na podstawie umowy o pracę na czas nie okre- ślony. Przejście graniczne w K.D. znajduje się na terenie Niemiec. Powódki każdora- zowo zgłaszając się do pracy musiały przekroczyć granicę państwa. Wszyscy pra- cownicy na przejściach granicznych położonych po stronie niemieckiej otrzymywali ryczałt na podstawie zarządzenia nr 53 Komendanta Głównego Straży Granicznej z dnia 15 października 1991 r., wydanego na podstawie art. 6 uchwały z dnia 12 paź- dziernika 1990 r. w związku z § 22 uchwały nr 102 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1985 r. w sprawie pokrywania kosztów podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. Nr 20, poz. 154 ze zm.). Na tej podstawie powódki otrzymywały obok wyna- grodzenia diety. Diety wypłacano w markach niemieckich. Przeznaczone były one na zakup posiłków na terenie państwa, na którym dokonywano czynności. Dla pracow- ników pozwanego w K.D. prowadzono wykaz czasu pracy na podstawie książki służby granicznej. Do dnia 31 stycznia 1995 r. na podstawie zapotrzebowań składa- nych do Komendy Głównej przez P. Oddział Straży Granicznej, strona pozwana otrzymywała limit finansowy na zakup marek niemieckich, które były wypłacane pra- cownikom. Od dnia 1 lutego 1995 r. zaprzestano przekazywania limitu. W związku z tym zaprzestano wypłacania marek niemieckich. Wysokość diet pracowników wyli- czana była na podstawie książki służby granicznej przez kierownika zmiany. Po- wódka Sylwia K. była pracownikiem strony pozwanej do dnia 15 grudnia 1996 r. Stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron. Powódka Krystyna M. była pra- cownikiem strony pozwanej do stycznia 1998 r., a umowa rozwiązała się w związku z jej przejściem na rentę. Rozstrzygając sprawę Sąd Pracy stwierdził, iż zgodnie z § 1 ust. 2 zarządze- nia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i in- nych należności z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1, poz. 10 ze zm.) podróżą służbową odbywaną poza granicami kraju jest wykony- wanie zadania w terminie i państwie określonym przez zakład pracy. Paragraf 14 wskazanego zarządzenia przewiduje, iż pracownikom wchodzącym w skład drużyn 3 kolejowych, pocztowych, obsługi wagonów sypialnych i restauracyjnych, samolotów, pojazdów samochodowych i innym pracownikom odbywającym wielokrotne podróże służbowe za granicę przysługuje ryczałt w walucie obcej na pokrycie kosztów wyży- wienia i innych drobnych wydatków, noclegów, dojazdów i przejazdów środkami ko- munikacji miejscowej w wysokości ustalonej przez kierownika zakładu pracy. Przepis ten nie przewiduje możliwości nieustalenia tego ryczałtu. Do powódek jako pracowni- ków cywilnych Straży Granicznej mają zastosowanie przepisy powołanego zarzą- dzenia. Skoro powódki, idąc do pracy na przejście graniczne w K.D., każdorazowo musiały przekroczyć granicę państwa, to sytuacja ta odpowiada zakresowi unormo- wania § 14 tego zarządzenia. Sąd drugiej instancji przyjął, że apelacja strony pozwanej nie zasługuje na uwzględnienie, uznając, iż stan faktyczny ustalony przez Sąd Pracy nie budzi wątpli- wości. W ocenie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Sąd Pracy rozstrzygając sprawę słusznie zastosował zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. Powódki, zatrudnione na stanowiskach starszych referentek, wykony- wały bowiem swe czynności służbowe na terytorium Niemiec, gdyż każdorazowo udając się do pracy przekraczały granicę państwa, a zatem ma wobec nich zastoso- wanie przepis § 14 tego zarządzenia. Sąd Pracy prawidłowo ustalił, że przekroczenie granicy państwa przez powódki udające się na swój posterunek położony już na te- rytorium niemieckim, wyczerpuje pojęcie „wielokrotnego odbywania podróży za gra- nicę”. Tam bowiem znajdowało się ich miejsce pracy, wskazane w umowie o pracę. Tego typu sytuacje przewiduje właśnie § 14 zarządzenia. Sąd drugiej instancji stwierdził, że u podstaw przepisu § 14 zarządzenia z dnia 29 grudnia 1994 r. leży przeświadczenie, iż polscy pracownicy wykonujący pracę za granicą, powinni dyspo- nować pewną kwotą w walucie obcej na pokrycie niezbędnych drobnych wydatków. Zarządzenie pozostawia wysokość ryczałtu do ustalenia kierownikowi zakładu pracy, który mając na uwadze specyfikę pracy podległych mu pracowników, powinien usta- lić ich konkretne potrzeby. Sąd uznał, że przepis § 14 zarządzenia „nie przewiduje natomiast możliwości nieustalenia takiego ryczałtu, bowiem w razie jego braku zasto- sowanie znajdują przepisy zarządzenia określające płatność diet”. Zdaniem Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Sąd Pracy trafnie zatem wywiódł, że roszczenia powódek były zasadne. Pozwany nie kwestionował bynajmniej wysokości należności powódek z tytułu ryczałtu przewidzianego § 14 zarządzenia z dnia 29 grudnia 1994 4 r., które sam każdorazowo określał, a powódki na rozprawie przed Sądem Pracy z wyliczeniem tym się zgodziły. Sąd drugiej instancji nie podzielił przy tym stanowiska skarżącego, jakoby za- sądzenie spornego ryczałtu na rzecz powódek - pracownic cywilnych - stało w sprzeczności z ogólnie przyjętą zasadą sprawiedliwości, dlatego że zgodnie z wyro- kiem NSA w Warszawie z dnia 20 listopada 1998 r., II SA 946/98, oddalającym skargę funkcjonariuszy Straży Granicznej w S. na decyzję Komendanta Głównego Straży Granicznej w sprawie odmowy wypłaty ryczałtu w walucie obcej od dnia 1 lu- tego 1995 r., ryczałty te nie przysługują funkcjonariuszom Straży Granicznej pełnią- cym służbę kontrolną na przejściu granicznym w K.D. Powyższe orzeczenie nie jest bowiem wiążące dla sądów rozstrzygających spór w rozpatrywanej sprawie. Wynika to z treści art. 11 KPC, według którego jedynie ustalenie wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa, wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. W ocenie Sądu drugiej instancji, ponieważ roszczenia powódek - pracownic cywilnych strony pozwanej - są zasadne, powinna ona je za- spokoić bez względu na to, „jak kształtuje się aktualnie sytuacja prawna innej grupy jego pracowników - funkcjonariuszy S.G. - zatrudnionych na tym przejściu granicz- nym”. W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżonemu nią wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie § 14 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu po- dróży służbowych poza granicami kraju. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę i skutkiem tego została uwzględniona. W szczególności trafnie w niej podniesiono, że podróży służbowej za granicę, o której mowa w § 14 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r., odbywanej przez pracowników wchodzących w skład polskich drużyn kolejowych, pocztowych, obsługi wagonów sypialnych itp. nie można utożsamiać z pracą wykonywaną na przejściach granicznych położonych po stronie niemieckiej. Przekraczanie granicy przez pracow- ników nie jest równoznaczne z odbywaniem przez nich podróży służbowej. W przy- padku powódek przekraczanie granicy wynikało ze swoistości ich pracy kontrolerskiej oraz położenia pomieszczeń pracowniczych po stronie niemieckiej. Słusznie więc 5 strona pozwana podnosi w kasacji, że brak jest podstaw do przyjęcie, że powódki dokonując czynności pracowniczych wykonywały je w podróży służbowej, bowiem GPK w K.D. był ich stałym miejscem pracy określonym w umowie o pracę (umowa ta nie przewidywała przy tym dodatkowych świadczeń z tytułu wykonywania pracy za granicą). W uzasadnieniu kasacji dodatkowo zwrócono uwagę, że pracownikom wy- konującym te same zadania na innych przejściach granicznych, na których pomiesz- czenia kontrolne znajdują się po stronie polskiej, żadne dodatkowe świadczenia nie są przyznawane, pomimo tego, że pracownicy na przejściach znajdujących się za- równo po stronie polskiej jak i niemieckiej wykonują takie same czynności. W myśl § 14 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r.(podobnie jak i § 14 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, M. P. Nr 34, poz. 346 ze zm., a także § 14 rozporządzenia Mi- nistra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm., które ostatnio zostało zastąpione przez rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, Dz.U. Nr 50, poz. 525), pracownikom wchodzącym w skład polskich drużyn kolejowych, pocztowych, obsługi wagonów sypialnych i restauracyjnych, samolotów oraz pojazdów samocho- dowych, konwojentom pociągów i innym pracownikom odbywającym wielokrotne po- dróże służbowe za granicę przysługuje ryczałt w walucie obcej na pokrycie określo- nych kosztów. W zarządzeniu z 29 grudnia 1994 r. nie wyjaśnia się przy tym co nale- ży rozumieć pod pojęciem „odbywania wielokrotnych podróży służbowych za grani- cę”. Redakcja § 14 tego zarządzenia skłania do wniosku, iż zasadniczo idzie o przy- padki podobne do wyraźnie wyliczonych w tym przepisie, a te charakteryzują się tym, iż wykonywanie zadania przez pracownika za granicą kraju połączone jest z jego ciągłym przemieszczaniem się. Ważniejsze jednakże jest to, że wielokrotne przeby- wanie za granicą ma stanowić podróż służbową, a nie po prostu wielokrotną podróż za granicę, czy regularne udawanie się do miejsca pracy znajdującego się za grani- cą, czy też tzw. obywanie drogi do pracy, z tą jedynie różnicą, że miejsce jej wyko- nywania znajduje się za granicą. W myśl § 1 ust. 2 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r. podróżą służbową odbywaną poza granicami kraju jest wykonywanie zadania w ter- 6 minie i w państwie określonym przez zakład pracy. Wynika stąd, że by mówić o po- dróży służbowej zakład pracy (pracodawca) musi określić zadanie do wykonania i termin jego wykonania. Idzie w tym wypadku o decyzję zakładu pracy (pracodawcy), a nie o rozstrzygnięcie stron umowy o pracę, które określają w niej rodzaj wykony- wanej pracy (a nie konkretne zadanie) oraz miejsce jej stałego wykonywania (a nie wykonywania określonych czynności w określonym terminie, jak jest to w przypadku podróży służbowej). Przy wyjaśnianiu sposobu rozumienia terminu „podróż służbowa odbywana poza granicami kraju” i tym samym także zwrotu „odbywanie wielokrot- nych podróży służbowych za granicę,” nie można przy tym zupełnie odrywać się od tego jak definiowana jest w przepisach podróż służbowa, która nie ma charakteru zagranicznego. W myśl § 1 ust. 2 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 sierpnia 1990 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu podróży służbo- wych na obszarze kraju (Dz.U. Nr 32, poz. 257 ze zm.) przez podróż służbową rozu- mie się wykonywanie zadania określonego przez zakład pracy poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy pracownika, w terminie i miejscu określonym w poleceniu wyjazdu służbowego. Podobne ujęcie znalazło się ostatnio także w Ko- deksie pracy w dodanym przez ustawę z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektó- rych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 120, poz. 1268) art. 775 § 2, w myśl którego pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługuje zwrot kosztów związanych z podróżą służbową. Prowadzi to do wniosku, że gdy w § 1 ust. 2 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r. mowa jest o zadaniu i terminie jego wyko- nania to oznacza to zadanie określone odrębnie i o charakterze przejściowym (cza- sowym), które nie wynika wprost z umowy o pracę i ma być wykonywane poza miej- scem (miejscowością) w niej wskazanym (poza stałym miejscem pracy). Wykonywa- nie pracy (udawanie się do niej) przez powódki na przejściu granicznym po stronie niemieckiej wynikało z umowy o pracę i nie polegało na realizowaniu przez nie od- rębnego zadania (zadań) określonego osobno przez zakład pracy (pracodawcę) ze wskazaniem terminu jego (ich) realizacji. W konsekwencji nie stanowiło ono podróży służbowej w rozumieniu § 1 ust. 2 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r., a tym samym nie miał do nich zastosowania § 14 tego zarządzenia. Do pracowników, którzy z mocy zawartej umowy o pracę wykonują stale pracę w określonym miejscu (miej- scowości) wskazanym poza granicami kraju (w granicznym punkcie kontrolnym po 7 stronie niemieckiej), bez osobnego wyznaczania im zadania i terminu jego wykona- nia w tym miejscu przez pracodawcę, nie ma zastosowania § 14 zarządzenia z 29 grudnia 1994 r., gdyż regularne udawanie się przez nich do tego miejsca i wykony- wanie w nim pracy wynikającej z umowy o pracę nie mieści się w pojęciu „odbywania wielokrotnych podróży służbowych za granicę” w rozumieniu tego przepisu. Tym samym Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie miał podstaw - jak to uczynił - do zastosowania tego przepisu do żądań powódek. Zakres uprawnień pracowniczych może zostać poszerzony w stosunku do tego co wynika z przepisów prawa pracy (art. 18 KP). Możliwe jest więc przyjęcie korzystniejszych dla pracownika rozstrzygnięć w zakresie pojmowania podróży służ- bowej i świadczeń z nią związanych niż wynika to z przepisów prawa pracy. Inaczej kwestia ta ma się w przypadku osób, które należą do kręgu funkcjonariuszy publicz- nych nie mających statusu pracowniczego, tak jak jest to w przypadku funkcjonariu- szy Straży Granicznej. Przepis art. 18 KP - ponieważ nie są oni pracownikami - nie ma do nich zastosowania, co oznacza, iż ich uprawnienia nie mogą być w sposób indywidualny kształtowane korzystniej od tego co wynika z ustawy i aktów wykonaw- czych normujących ich status prawny. Oznacza to także, że również w zakresie świadczeń z tytułu zagranicznej podróży służbowej (w tym także w zakresie sposobu jej definiowania) mogą istnieć różnice między cywilnymi (umownymi) pracownikami Straży Granicznej a jej funkcjonariuszami, którzy pracownikami nie są, choć pozo- stają w tzw. niepracowniczym zatrudnieniu o charakterze administracyjnoprawnym. O tyle też bezzasadne jest odwoływanie się w uzasadnieniu kasacji do wyroku NSA z dnia 20 listopada 1998 r., II S.A. 946/98, którym oddalono skargę funkcjonariuszy Straży Granicznej z S. na decyzję Komendanta Głównego tej Straży, odmawiającą wypłacenia im ryczałtów w walucie obcej z tytułu podróży służbowych za granicę. Uprawnienia pracowników cywilnych (zatrudnionych na podstawie umowy o pracę) i funkcjonariuszy Straży Granicznej - wbrew temu co sugeruje kasacja - mogą się od siebie różnić pomimo tego, iż mogą oni pełnić swoją pracę (swoją służbę) na tym samym przejściu granicznym i wykonywać podobne czynności, a stanowiąca konse- kwencje tego różnica w zapadających rozstrzygnięciach sądowych nie jest - jak chce tego kasacja - świadectwem niejednolitości orzecznictwa sądowego. Należy przy tym zwrócić uwagę, iż inny jest mechanizm zmiany treści umownego stosunku pracy, a innym regułom poddane są zmiany dokonywane w niepracowniczych stosunkach służbowych. Niekorzystna dla pracownika zmiana jego umownego stosunku pracy 8 rodzi konieczność wypowiedzenia warunków pracy i płacy, co wymaga rozważenia, czy również w przypadku powódek ten tryb zmiany treści ich stosunków pracy nie powinien mieć zastosowania, jeżeliby się okazało, że wypłacany im wcześniej przez stronę pozwaną ryczałt stał się elementem ich stosunków pracy z woli ich stron. Ponieważ jednakże kasacyjny zarzut naruszenia § 14 zarządzenia z 29 grud- nia 1994 r. okazał się zasadny, a w kwestii ewentualnej konieczności wypowiedzenia warunków pracy i płacy powódkom (w części dotyczącej wypłacanego im wcześniej ryczałtu) brak jest ustaleń procesowych, stosownie do art. 39313 § 1 KPC, Sąd Naj- wyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================