I PKN 723/99

Postanowienie z dnia 16 marca 2000 r. I PKN 723/99 Sprawa, w której mianowany nauczyciel akademicki domaga się od szkoły wyższej określonych zachowań w związku z kwestionowaniem sposobu i trybu przeprowadzenia okresowej oceny, o jakiej stanowi art. 104 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), jest sprawą z zakresu prawa pracy. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Kijowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 marca 2000 r. sprawy z powództwa Jacka B. przeciwko Politechnice W. w W. o ustalenie, na skutek kasacji powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 19 lipca 1999 r. [...] p o s t a n o w i ł: u c h y l i ć zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 26 maja 1999 r. [...] i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych we Wrocławiu do rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Powód Jacek B. w pozwie „o ochronę wolności” wniósł o zakazanie pozwa- nemu Rektorowi Politechniki W. w W. „zmuszania powoda do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje, tj. do wypełniania ankiety (lub przygotowania autoreferatu) w trybie przyspieszonym, jak to się czyni w piśmie dyrektora Instytutu Organizacji i Za- rządzania Politechniki W. dr Janusza K. [...] z dnia 19 lutego 1998 r.” Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu posta- nowieniem z dnia 26 maja 1999 r. [...] odrzucił pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 2 KPC - z powodu niedopuszczalności drogi sądowej - po dokonaniu oceny, że zgło- szone przez powoda żądanie nie należy do kategorii spraw cywilnych wymienionych w art. 1 KPC, gdyż jego podstawą nie są przepisy prawa cywilnego, a sam powód powołuje się wyłącznie na przepisy Konstytucji. Postanowienie to zaskarżył powód zażaleniem, zarzucając naruszenie art. 8 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 2 zdanie 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 175, art. 177 i art. 178 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 1, art. 2 § 1 i art. 199 § 1 pkt 1 KPC. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 19 lipca 1999 r. [...] od- dalił zażalenie powoda. Sąd stwierdził, że Konstytucja jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 87 ust. 1 Konstytucji), a normy jej stosuje się co do zasady bezpośrednio (art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji). Nie oznacza to jednak, że inne ustawy utraciły moc i nie podlegają stosowaniu. Konstytu- cja ze względu na swoją rangę i charakter nie reguluje bezpośrednio wszystkich społecznie ważnych zagadnień, lecz ustanawia jedynie podstawowe zasady w kwes- tiach, które następnie podlegają uregulowaniu w sposób szczegółowy przez ustawy zwykłe. Tak jest również w materii „prawa do sądu“ w rozumieniu art. 45 ust. 1 Kons- tytucji. Konkretyzacja tej konstytucyjnej zasady dokonuje się w ustawie zwykłej, jaką jest Kodeks postępowania cywilnego, który stanowi w art. 2 § 1, że sądy powszechne rozpoznają sprawy cywilne, zaś w art. 1 definiuje pojęcie spraw cywilnych. Spór, w którym powód podważa dopuszczalność wydania przez rektora Politechniki W. prze- łożonemu powoda dyrektorowi Instytutu Organizacji i Zarządzania pisemnych dyspo- zycji co do dokonania oceny pracowniczej powoda nie mieści się w kategorii spraw cywilnych podlegających kognicji sądu, a to oznacza niedopuszczalność drogi sądo- wej skutkującą odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 KPC. W kasacji zaskarżonemu nią postanowieniu Sądu Apelacyjnego powód pos- tawił zarzut, iż narusza ono prawo materialne przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 45 w związku z art. 8, art. 77 ust. 2, art. 31 ust. 2 zdanie 2 oraz art. 177 i art. 178 Konstytucji RP. Ponadto powód oparł kasację na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, w szczególności naruszeniu art. 316 § 1 , art. 177 § 1 pkt 1 oraz art. 199 § 1 pkt 1 KPC. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do „ponownego roz- patrzenia przez właściwy sąd“. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 3 Kasacja ma usprawiedliwione podstawy i dlatego podlega uwzględnieniu. Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 199 § 1 pkt 1 KPC przez wadliwe uzna- nie, że w odniesieniu do żądania zgłoszonego przez powoda droga sądowa jest nie- dopuszczalna, jest uzasadniony. Ocena braku dopuszczalności drogi sądowej w od- niesieniu do żądania zgłoszonego przez powoda jest bowiem przedwczesna. Pojęcie dopuszczalności drogi sądowej w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 1 KPC należy analizować odnosząc się przede wszystkim do treści art. 1 i art. 2 KPC. Art. 1 KPC zawiera legalną definicję „sprawy cywilnej“ jako przedmiotu sądowego postępowania cywilnego. W treści przepisu zostały wymienione rodzaje spraw uznane za „sprawy cywilne“. Wśród tych spraw znalazły się również sprawy wynika- jące ze stosunków z zakresu prawa pracy. Wymienione w art. 1 KPC sprawy podle- gają rozpoznaniu przez sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy, chyba że przepisy ustawy przewidują ich rozpoznanie przez sądy szczególne lub inne organy (art. 2 § 1 i 3 KPC). Art. 2 KPC ustanawia domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC. Oznacza to, że każda sprawa cywilna - w znaczeniu, o jakim mowa w art. 1 KPC - podlega rozpoznaniu przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów. Z chwilą wejścia w życie Konstytucji RP prawo do sądu stało się wartością nadrzędną i niepodważalną, co wynika między innymi z art. 8, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji. Konstytucyjnie zagwa- rantowane prawo do sądu (rozumiane jako prawo do rozpatrzenia sprawy przez sąd) nie może być jednak rozumiane abstrakcyjnie i w oderwaniu od funkcji sądów spra- wujących wymiar sprawiedliwości (art. 175 ust. 1 oraz art. 177 Konstytucji) jako prawo absolutne. Każdy ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy przez sąd, jeżeli sprawa ta nadaje się do rozpatrzenia w drodze postępowania sądowego. Zakres do- puszczalności drogi sądowej w sprawach cywilnych wyznaczają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. W tym zakresie należy zgodzić się z argumentami Sądu Apelacyjnego. Dla decydującej o dopuszczalności drogi sądowej oceny charakteru sprawy w płaszczyźnie art. 1 KPC rozstrzygające znaczenie ma przedmiot procesu - czyli przedstawione pod osąd roszczenie (żądanie) - oraz podany przez powoda stan fak- tyczny, te bowiem elementy, konkretyzując stosunek prawny istniejący między stro- nami, kształtują charakter sprawy i tym samym nadają jej - lub odejmują - przymiot sprawy cywilnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 8 stycznia 1991 r., III CZP 4 138/91, OSNCP 1992 z. 7-8, poz. 128, uchwałę Sądu Najwyższego z 3 września 1993 r., III CZP 108/93, OSNC 1994 z. 5, poz. 96, postanowienie Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1998 r. , I CKN 1078/97, OSNC 1999 z. 2, poz. 28). Dopuszczalność drogi sądowej zależy od okoliczności faktycznych przytoczonych przez powoda jako podstawa roszczenia, nie jest natomiast uwarunkowana wykaza- niem istnienia tego roszczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999 z. 9, poz. 161). Jeżeli powód opiera swoje rosz- czenie na zdarzeniach prawnych wywołujących skutki w zakresie stosunków cywil- noprawnych (w rozumieniu art. 1 KPC, a więc także w zakresie stosunków prawa pracy), to droga sądowa jest dopuszczalna, choćby powoływane przez powoda zda- rzenia były fikcyjne lub w rzeczywistości nie rodziły skutków prawnych. Droga są- dowa jest dopuszczalna, jeżeli powód opiera swoje roszczenia na zdarzeniach praw- nych, które mogą stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999 z. 1 poz. 6). Osobnym zagadnieniem, nie należącym do problematyki dopuszczalności drogi sądowej, jest zasadność roszczenia, którą można ocenić dopiero po przeprowadze- niu postępowania cywilnego. Jeżeli z okoliczności faktycznych przytoczonych przez powoda nie wynika zgłoszone przezeń roszczenie, wówczas powództwo podlega oddaleniu jako pozbawione podstaw faktycznych i nieuzasadnione. Dopuszczalność drogi sądowej może być poddana ocenie wówczas, gdy po- wód przedstawi sądowi dokładnie określone żądanie oraz przytoczy okoliczności faktyczne uzasadniające to żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 i 2 KPC). Przytoczenie w poz- wie okoliczności faktycznych musi nastąpić w takich przynajmniej granicach, aby możliwe było w pierwszej kolejności stwierdzenie, czy skierowane do sądu żądanie podlega rozpoznaniu na drodze postępowania sądowego (jest sprawą, która może być rozpatrzona przez sąd), a w dalszej kolejności, czy jest uzasadnione. Inicjujący niniejszą sprawę pozew nie zawiera wystarczającego przytoczenia okoliczności faktycznych mających stanowić podstawę roszczenia. Uniemożliwia to ocenę dopuszczalności drogi sądowej w rozpoznawanej sprawie. Z bardzo lakonicz- nych twierdzeń faktycznych powoda zawartych w pozwie oraz z treści uzasadnienia odpowiedzi na pozew zdaje się wynikać, że powód jest mianowanym nauczycielem akademickim pozostającym w stosunku pracy z Politechniką W. w W. Jako nauczy- ciel akademicki podlega okresowej ocenie, o której stanowi art. 104 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.). Oceny 5 okresowej dokonuje się między innymi w celu ustalenia przydatności osoby podle- gającej ocenie do dalszego zatrudnienia na stanowisku nauczyciela akademickiego, a otrzymanie przez mianowanego nauczyciela akademickiego dwukrotnie negatyw- nej oceny okresowej stanowi podstawę do rozwiązania z nim stosunku pracy sto- sownie do art. 94 ust. 1 pkt 2 ustawy o szkolnictwie wyższym. Tryb okresowego oceniania nauczycieli akademickich określa statut uczelni (art. 104 ust. 4 ustawy o szkolnictwie wyższym). Nie ulega wątpliwości, że każdy nauczyciel akademicki ma obowiązek poddać się tej ocenie (art. 104 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym). Prawidłowość (rzetelność) negatywnej oceny okresowej dotyczącej mianowanego nauczyciela akademickiego (art. 94 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 104 ustawy o szkol- nictwie wyższym) podlega kontroli sądu pracy rozpatrującego powództwo o przywró- cenie do pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 1997 r., I PKN 116/97, OSNAPiUS 1998 nr 5, poz. 148). Również sposób i tryb przeprowadzenia okresowej oceny nauczyciela akademickiego podlega kontroli sądu pracy. Wynika to nie tylko z art. 125 ustawy o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym spory o roszczenia ze stosunku pracy pracownika uczelni (w tym również mianowanego nauczyciela aka- demickiego) rozpatrują sądy pracy, ale również z ogólnych przepisów art. 1, art. 2 i art. 476 KPC. Sprawa, w której mianowany nauczyciel akademicki (pracownik) do- maga się od szkoły wyższej (pracodawcy) określonych zachowań w związku z kwes- tionowaniem sposobu i trybu przeprowadzania okresowej oceny, o jakiej stanowi art. 104 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385, ze zm.), jest sprawą z zakresu prawa pracy (art. 476 § 1 KPC). Z uzasadnienia pozwu – w konfrontacji ze zgłoszonym przez powoda żąda- niem – nie sposób w obecnym stanie sprawy stwierdzić, z jakich okoliczności fak- tycznych, poza wskazanym w pozwie pismem dyrektora Instytutu Organizacji i Za- rządzania Politechniki W., powód wywodzi swoje roszczenie. Odrzucenie pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej nie może jednak być traktowane jako właściwa reakcja sądu na istotne niedostatki w zakresie umotywowania przez powo- da zgłoszonego roszczenia. Niewystarczające przytoczenie przez powoda okoliczno- ści faktycznych powinno być traktowane jako brak formalny pozwu (które to pismo nie spełnia wówczas warunku określonego w art. 187 § 1 pkt 2 KPC), a zatem po- winno prowadzić bądź do zwrotu pozwu na podstawie art. 130 § 1 KPC, bądź do za- wieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 KPC (w razie gdy zwrot po- zwu nie jest już możliwy z uwagi na doręczenie odpisu pozwu pozwanemu), jeżeli 6 stwierdzone zostanie, że istnieją braki uniemożliwiające nadanie sprawie dalszego biegu. Istnienie okoliczności uzasadniających odrzucenie pozwu sąd bierze pod roz- wagę z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 KPC), a zatem odrzucenie pozwu z przyczyn wskazanych w art. 199 § 1 pkt 1 KPC może nastąpić nie tylko w wyniku wstępnego badania sprawy (art. 467 KPC), ale także po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających (art. 468 KPC) lub po informacyjnym wysłuchaniu stron (art. 212 KPC). Z uzasadnienia pozwu zdaje się wynikać, że powód kwestionuje pewne dzia- łania pracodawcy zmierzające do poddania jego pracy na stanowisku mianowanego nauczyciela akademickiego okresowej ocenie, traktując te działania jako naruszające jego wolność (nie wiadomo przy tym – bo nie wynika to z twierdzeń faktycznych poz- wu – czy powodowi chodzi o wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, o czym stanowi art. 65 ust. 1 Konstytucji, czy o wolność w ujęciu naj- bardziej ogólnym, np. w rozumieniu art. 31 ust. 1 lub innych przepisów Konstytucji, w kasacji powód powołuje się bowiem na art. 31 ust. 2 zdanie 2 Konstytucji mówiący o tym, że nikogo nie wolno zmuszać do tego, czego prawo mu nie nakazuje). Do poz- wu nie zostało nawet dołączone pismo dyrektora Instytutu Organizacji i Zarządzania Politechniki W. z dnia 19 lutego 1998 r. [...], na które powód powołuje się jako na zdarzenie faktyczne wywołujące skutki prawne w sferze stosunku pracy powoda i skutkujące naruszenie praw (wolności) powoda jako pracownika. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 39313 § 1 KPC. ========================================