I PKN 690/00

Wyrok z dnia 22 listopada 2001 r. I PKN 690/00 Określenie wynagrodzenia w sposób zryczałtowany, a więc bez ustalenia ilościowych i jakościowych wskaźników pracy, nie powoduje nieważności umowy o pracę, ale nie wyłącza możliwości żądania korekty wynagrodzenia ra- żąco nieadekwatnego do rzeczywiście wykonanej pracy. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Andrzej Kijowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2001 r. sprawy z po- wództwa Tomasza P. przeciwko Krystynie S. i Janowi S. - właścicielom Zakładów Przetwórstwa Rolno-Spożywczego w D. o wynagrodzenie za pracę i inne roszczenia, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 12 maja 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 22 grudnia 1999 r. [...] zasądził od pozwanych Krystyny i Jana S. - właścicieli Zakładów Przetwórstwa Rolno-Spożywczego w N. na rzecz powoda Tomasza P. kwoty: 10570,50 zł tytułem wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, dodatku za go- dziny nocne i warunki szkodliwe w okresie od dnia 1 marca 1996 r. do dnia 31 grud- nia 1998 r.; 1.600,00 zł tytułem odprawy pieniężnej; 271,70 zł tytułem ekwiwalentu za odzież roboczą, a w pozostałej części powództwo oddalił. W motywach tego roz- strzygnięcia Sąd Okręgowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne. Powód Tomasz P., od dnia 1 kwietnia 1989 r. podjął na czas nie określony za- trudnienie w Państwowym Przedsiębiorstwie Ogrodniczym N. w charakterze maszy- 2 nisty urządzeń chłodniczych. Pozwani wydzierżawili to przedsiębiorstwo na podsta- wie umowy zawartej w dniu 17 czerwca 1995 r. z Agencją Własności Rolnej Skarbu Państwa. Zgodnie z §16 powołanej umowy pozwani przejęli gospodarstwo ogrodni- cze w N. w trybie art. 231 § 2 KP, stając się stroną w stosunkach pracy czternastu jego pracowników, w tym powoda. W przejętym gospodarstwie obowiązywał zakła- dowy system wynagradzania z dnia 1 sierpnia 1994 r., gwarantujący pracownikom - obok wynagrodzenia zasadniczego - dodatek za pracę w szkodliwych warunkach. Powód otrzymywał wynagrodzenie według stawki godzinowej, premię uznaniową do 40 %, dodatek za pracę w szkodliwych warunkach oraz dodatki za pracę nocną i pracę w godzinach nadliczbowych. Pozwani w dniu 3 lipca 1995 r. sporządzili aneks do zakładowego systemu wynagradzania dla pracowników przejętych ze zlikwidowanego gospodarstwa ogrod- niczego w N., podpisany ze strony pracowniczej przez Jadwigę P., która nie została jednak wybrana przedstawicielką załogi . W pkt 1 aneksu przewidziano stosowanie dotychczasowego systemu wynagradzania dla tychże pracowników, ale w pkt 2 po- stanowiono, że dla pracowników zatrudnionych przy obsłudze urządzeń chłodniczych w L. możliwe jest stosowanie zryczałtowanego wynagrodzenia miesięcznego. Zry- czałtowane stawki objęły - według pozwanych - wszystkie dodatkowe składniki wy- nagrodzenia, wyliczone jako średnia z trzech ostatnich miesięcy. Z dniem 1 marca 1996 r. zostały więc pracownikom chłodni, z powodem włącznie, zmienione stawki wynagrodzenia godzinowego na stawki zasadniczego wynagrodzenia zryczałtowa- nego w wysokości 800,00 zł. Zaprzestano natomiast wypłacania dodatków za godzi- ny nadliczbowe, nocne, za warunki szkodliwe oraz premii. Pismem datowanym 29 grudnia 1997 r. i doręczonym powodowi w dniu 30 grudnia 1997 r. wypowiedziano mu umowę o pracę ze skutkiem na 31 marca 1998 r., a jako przyczynę wskazano „zmianę organizacji pracy”. Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że dla pracowników chłodni nie była przez pracodawcę prowadzona ewidencja czasu pracy. Wprawdzie przez pewien okres stosowano w chłodni listę obecności, lecz była ona - zdaniem pozwanej Kry- styny S. - mało przydatna z uwagi na system organizacji pracy. Wobec tego w chłodni posługiwano się dziennikiem pracy, w którym odnotowywano wszystkie zda- rzenia dotyczące pracy maszyn chłodniczych, czas rozpoczęcia i zakończenia zmiany oraz kto i w jakich godzinach odbywał dyżur. Powód w oparciu o własną ewi- dencję, skonfrontowaną z wpisami do dziennika, ustalił swój czas pracy i na tej pod- 3 stawie wystąpił o zasądzenie od pozwanych dodatkowego wynagrodzenia za pracę nadliczbową, pracę w nocy oraz w niedziele i święta, jak też za pracę w warunkach szkodliwych. Powołany w sprawie biegły J.P. wyliczył, że z tego tytułu powodowi na- leży się kwota 10.570,50 zł , bez uwzględnienia zatrudnienia w gorzelni, gdyż nie miał należytej dokumentacji czasu pracy. W zakładzie prowadzonym przez pozwanych nie wydawano środków czysto- ści; mydło dla wszystkich pracowników leżało w łazience. W szafie wisiała natomiast odzież robocza - gumowe płaszcze. Wartość odzieży należnej powodowi została przez biegłego A.F. wyliczona na kwotę 271,70 zł. Sąd Okręgowy uwzględnił też żą- danie odprawy z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę z przyczyn dotyczących za- kładu pracy, zasądzając powodowi z tego tytułu kwotę 1.600,00 zł. Apelację wniesioną od tego orzeczenia przez pozwanych, oddalił Sąd Apela- cyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 12 maja 2000 r. [...]. Akceptując w zasadzie pierwszoinstancyjne ustalenia faktyczne i ich prawną ocenę, Sąd Apelacyjny podkreślił w szczególności, że przejęcie w trybie art.231 KP gospodarstwa ogrodniczego w N. nastąpiło w dniu 17 czerwca 1995 r., a zatem przewidziany w art. 2418 KP jednoroczny okres obowiązywania pochodzącego z dnia 1 sierpnia 1994 r. porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagra- dzania jego pracowników upłynął z dniem 16 czerwca 1996 r. Tymczasem pozwani bezpodstawnie już w dniu 3 lipca 1995 r. wprowadzili w drodze aneksu możliwość ryczałtowego wynagradzania pracy przy obsłudze urządzeń chłodniczych. Słusznie zatem Sąd Okręgowy uznał w tej sytuacji , że zakładowy system wynagradzania obowiązywał nadal w swym pierwotnym brzmieniu. Jednocześnie nie może budzić zastrzeżeń stanowisko Sądu pierwszej instancji, że poczynając od dnia 1 marca 1996 r. należało się powodowi - przewidziane w nieskutecznym aneksie - miesięczne wynagrodzenie w kwocie 800,00 zł, gdyż faktycznie je pobierał, a poza tym było ono korzystniejsze w porównaniu z zasadami określonymi w porozumieniu płacowym z 1 sierpnia 1994 r. Kasację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zarzucając błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2418 § 1 zdanie 2 KP przez „wadliwe przyjęcie, że dokonana przez pozwanych jako pracodawców zmiana w angażu po- woda z 1 marca 1996 r. na wynagrodzenie w kwocie 800 zł była korzystniejsza w po- równaniu do wynagrodzenia ustalonego na podstawie zakładowego systemu wyna- gradzania pracowników z 1 sierpnia 1994 r. oraz (w konsekwencji) wadliwe przyjęcie 4 kwoty 800 zł jako stawki zasadniczej do wyliczenia wynagrodzenia z tytułu dodatku do godzin nadliczbowych, dodatku za godziny nocne i warunki szkodliwe oraz od- prawy pieniężnej”, a ponadto istotne uchybienia procesowe mające wpływ na roz- strzygnięcie sprawy, w szczególności „art.232 §1 KPC przez przyjęcie faktów jedno- stronnie zgłoszonych przez powoda pomimo rażących błędów w ich udokumentowa- niu”, jak też art.233 § 1 KPC „przez nienależyte rozważenie zebranego materiału do- wodowego i wadliwe ustalenie, iż przyznana powodowi stawka 800 zł miesięcznie jest stawką zasadniczą i nie obejmuje innych dodatków, także za godziny nadliczbo- we”. Na tej podstawie skarżący wnieśli o zmianę kwestionowanego orzeczenia i od- dalenie powództwa co do kwot żądanych z tytułu dodatków za nadgodziny, godziny nocne i warunki szkodliwe oraz odprawy pieniężnej albo o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej bądź drugiej instancji do po- nownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego we- dług norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że teza Sądu Apela- cyjnego, iż wynagrodzenie w kwocie 800 zł miesięcznie było dla powoda bardziej ko- rzystne, pozostaje w rażącej sprzeczności z ustaleniem o „zryczałtowanym” charak- terze tej stawki, co objawiło się zaprzestaniem od tego momentu wypłacania wszel- kich dodatków do płacy. Tymczasem Sąd Apelacyjny zakwalifikował tę stawkę jako wynagrodzenie zasadnicze, mimo iż wynikało z aneksu uznanego za bezskuteczny, wobec czego w przedsiębiorstwie pozwanego pracodawcy obowiązywał nadal zakła- dowy system wynagradzania przejęty z byłego państwowego gospodarstwa ogrodni- czego w N. Na podstawie tego porozumienia powód według umowy z dnia 2 stycznia 1996 r. otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 2 zł na godzinę , co przy 22 - dnio- wym miesiącu pracy i 8 - godzinnej normie dobowej czasu pracy przynosiło mu zaro- bek w kwocie 352 zł. W okresie dwóch miesięcy 1996 r. wynagrodzenie powoda mu- siałoby zatem wzrosnąć o 150 %, co nie jest teoretycznie i praktycznie możliwe oraz nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym przedmiotowej sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawy okazały się usprawie- dliwione. Trafny jest procesowy zarzut poczynienia przez Sąd Apelacyjny ustaleń faktycznych wykraczających poza granice swobodnej oceny materiału dowodowego zebranego, czy raczej przejętego z postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 233 § 5 1 w związku z art. 382 KPC). W warunkach rynku pracy i utrzymującej się na nim znacznej nadwyżki rąk do pracy, krytyki nie wytrzymuje bowiem ustalenie, że zamia- rem strony pozwanej, przejawionym w nieskutecznym skądinąd aneksie z dnia 3 lipca 1995 r. do porozumienia z sierpnia 1994 r. w sprawie zakładowego systemu wynagradzania w dawnym państwowym gospodarstwie ogrodniczym w N., było bez wyraźnej przyczyny podwyższenie operatorom urządzeń chłodniczych w L., a wśród nich również powodowi, wynagrodzenia zasadniczego od stawki 2 zł /godz. do kwoty 800 zł miesięcznie, czyli o około 150 %. Wprawdzie wymieniona kwota została na- zwana miesięcznym „zasadniczym wynagrodzeniem zryczałtowanym”, lecz o specy- ficznym sensie tego zwrotu nie decyduje w tym wypadku wyraz „zasadnicze”, tylko pojęcie „zryczałtowane”. Wyraźnie świadczy o tym fakt, że od momentu przyznania wspomnianego wynagrodzenia zaprzestano wypłacać premię oraz dodatki za pracę nadliczbową, nocną i w szkodliwych warunkach, które to składniki dotychczasowej płacy zostały jako średnia z trzech ostatnich miesięcy włączone do nowego zarobku. Innymi słowy, wynagrodzenie powoda zostało określone kwotą globalną , bez szczegółowej kalkulacji, a więc bez określenia ilościowo - jakościowych wskaźników pracy podlegającej opłaceniu, co jest zgodne z potocznym znaczeniem pojęcia „ry- czałtowe wynagrodzenie” (por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, t. III, Warszawa 1996, s.141). Podobnie rozumiana jest ryczałtowość wynagrodzenia w języku prawniczym, zwłaszcza w języku doktryny prawa pracy. Twierdzi ona, że po- dobne porozumienia są powodowane trudnościami w mierzeniu pracowniczego świadczenia. Dlatego strony rezygnują z określenia parametrów wykonanej pracy i odpowiadającego jej wynagrodzenia osobno za każdy przepracowany okres rozli- czeniowy, ustalając kwotę należnego zarobku z góry i w sposób jedynie przybliżony. Nie wyłącza to wszakże zasady ekwiwalentności pracy i wynagrodzenia, więc gdyby wypłacona kwota była rażąco nieadekwatna do rzeczywiście spełnionego świadcze- nia, to każda ze stron mogłaby się domagać jej skorygowania. Klauzula o ryczałto- wym charakterze wynagrodzenia za pracę nie jest więc sama przez się dotknięta nieważnością. Jeżeli jednak Sąd Apelacyjny ustalił, że aneks przewidujący zryczałtowanie miesięcznych wynagrodzeń operatorów urządzeń chłodniczych w L. był bezskutecz- ny, a tym samym porozumienie z dnia 1 sierpnia 1994 r. w sprawie zakładowego systemu wynagradzania w byłym państwowym gospodarstwie ogrodniczym w N. obowiązywało u pozwanych w swym pierwotnym brzmieniu, to w ustaleniu tym powi- 6 nien być konsekwentny. Nie mógł zatem systemu wynagrodzenia powoda uczynić kombinacją treści porozumienia i nieważnego skądinąd aneksu, radykalnie podwyż- szając niską dotąd płacę zasadniczą, ale „za to” zachowując wyodrębnioną wcze- śniej premię, jak też dodatki za pracę nadliczbową, nocną i w szkodliwych warun- kach. Podobna kombinacja jest wprawdzie dla powoda bardzo korzystna, ale nie o takie pojmowanie korzystności chodziło ustawodawcy w art. 2418 §1 KP. Praco- dawca przejmujący pracowników w trybie art. 231 KP może wprawdzie przed upły- wem co najmniej rocznego okresu stosowania wobec nich postanowień ich dotych- czasowego układu zbiorowego pracy wdrożyć „korzystniejsze warunki”, lecz oznacza to jakiś spójny i celowy system warunków zatrudnienia, a nie ich dowolny układ wy- brany przez zainteresowaną osobę. Z tego punktu widzenia zasadny jest także za- rzut naruszenia przepisu art. 2418 § 1 KP. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie at. 393 13 § 1 KPC orzekł jak w sentencji, przy czym o kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 39319 w związku z art.108 § 2 KPC. ========================================