I PKN 595/98

Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r. I PKN 595/98 Do nauczyciela mianowanego nie stosuje się art. 42 KP. Przewodniczący: SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę- dziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1999 r. sprawy z powództwa Stanisława W. przeciwko Szkole Podstawowej w P. o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne i wynagrodzenie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 16 czerwca 1998 r. [...] z m i e n i i ł zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Jaworze z dnia 13 stycznia 1998 r. [...] w punkcie I i oddalił po- wództwo w tym zakresie. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jaworze wyrokiem z dnia 13 stycznia 1998 r. uznał za bezskuteczne wypowiedzenie warunków pracy i płacy dokonane Stanisła- wowi W. przez Szkołę Podstawową w P. dnia 24 lutego 1997 r., zasądził na jego rzecz kwotę 619,70 zł wynagrodzenia z tytułu nieprawidłowo dokonanych potrąceń za dni nieobecności w pracy i oddalił żądanie zasądzenia dalej idącego wynagro- dzenia. Sąd Rejonowy ustalił, że od 1991 r. powód, zatrudniony w pozwanej Szkole w charakterze nauczyciela, pełnił funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji związkowej, a od 1995 r. – przewodniczącego Komisji Międzyzakładowej NSZZ „So- lidarność” pracowników Oświaty i Wychowania w J. W dniu 20 marca 1995 r. Kurato- rium Oświaty w L. skierowało do dyrektora pozwanej Szkoły prośbę o zwolnienie po- woda w ½ z obowiązku świadczenia pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodze- nia, ze względu na wykonywanie pracy we władzach związku. W tym czasie (poczy- 2 nając już od 1991 r.) powód otrzymywał wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, chociaż jego faktyczne zatrudnienie równało się jednemu eta- towi. W 1996 r. Gmina P. przejęła prowadzenie Szkoły Podstawowej w P. jako zada- nie własne na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.) i ustawy z dnia 24 grudnia 1993 r. o finansowaniu gmin (Dz.U. Nr 129, poz. 600 ze zm.). Pismem z dnia 3 lutego 1997 r. strona pozwana poinformowała powoda, że od dnia 1 marca 1997 r. jego wynagrodzenie będzie się składać z dwóch elementów: wynagrodzenia za pracę nauczyciela w wymiarze ½ etatu i wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy z tytułu pełnionej funkcji związ- kowej w ½ etatu, a ponadto powód będzie otrzymywać wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe obliczane według odrębnych zasad. Od czerwca 1994 r. powód jest także radnym Rady Miejskiej w J. Jego kadencja upływa w czerwcu 1998 r. Strona pozwana nie zwróciła się ani do Rady Miejskiej, ani do Zarządu Regionu Zag- łębie Miedziowe NSZZ „Solidarność” o wyrażenie zgody na wypowiedzenie powo- dowi warunków płacy. Wynagrodzenie potrącone powodowi za jakoby nieuspra- wiedliwioną nieobecność wyniosło 619,70 zł. W świetle powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że strona poz- wana, obniżając powodowi wynagrodzenie, powinna dokonać jego wypowiedzenia. Tylko bowiem podwyższenie wynagrodzenia nie wymaga – zgodnie z Kartą Nauczy- ciela – wypowiedzenia warunków płacy i następuje z pierwszym dniem najbliższego miesiąca kalendarzowego (art. 30 ust. 1). Wprawdzie powód od 1991 r. otrzymywał wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, choć nie wynikało to z umowy o pracę, ale zmiana po 6 latach stanu faktycznego wymagała wprowa- dzenia jej w sposób zgodny z art. 42 i art. 38 KP, do których stosowania odsyła art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Strona pozwana zaniedbała jednak złożenia powodowi odpowiedniego oświadczenia woli, zachowania okresu wypowiedzenia oraz uzyska- nia zgody statutowego organu organizacji związkowej. Zbędna była natomiast zgoda rady gminy, gdyż czynność strony pozwanej nie dotyczyła rozwiązania umowy o pracę, lecz tylko zmiany warunków wynagrodzenia. Co się tyczy kwoty niezasadnie potrąconego wynagrodzenia, to została ona określona na podstawie opinii biegłego. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 16 czerwca 1998 r. oddalił apelację strony pozwanej dotyczącą wyroku Sądu Rejonowego w części uznającej za bezskuteczne wypowiedzenie powodowi 3 warunków płacy oraz umorzył postępowanie apelacyjne w związku z apelację powo- da (powód cofnął swoją apelację). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wypowiedzenie warunków płacy należało uznać za bezskuteczne, gdyż strona pozwana nie spełniła wymagań określonych w art. 42 i art. 38 KP, a poza tym na obniżenie powodowi wynagrodzenia nie uzyskała zgody organu statutowego związku zawodowego, co było konieczne ze względu na pełnienie przez powoda funkcji z wyboru w jednym z organów organizacji związkowej działającej poza zakładem pracy. Od powyższego wyroku w części oddalającej apelację kasację złożyła strona pozwana, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku w tej części i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczne wy- powiedzenia powodowi warunków płacy albo o uchylenie wyroków Sądów obu ins- tancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Wed- ług skarżącego zaskarżony wyrok naruszył przepisy prawa materialnego wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 91c ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela w związku z art. 42 i 38 KP. Sąd Wojewódzki błędnie bowiem przyjął, że w stosunku do powoda obowiązywała procedura wypowiadania warunków płacy zawarta w Kodeksie pracy. Tymczasem nawiązanie, zmiana i roz- wiązanie stosunku pracy nauczyciela zostały uregulowane w sposób wyczerpujący w Karcie Nauczyciela, o czym przekonuje tytuł rozdziału jej 4. Również regulacja okre- sów wypowiedzenia przewidująca je tylko w przypadkach wskazanych w Karcie świadczy o tym, że nie dotyczy ona wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy. Dlatego pracodawca nie miał obowiązku dokonania wypowiedzenia zmieniającego, a jedynie dostosował warunki płacy powoda do wniosku złożonego przez organizację związkową. Jego celem było zaś zwolnienie powoda od pracy w wymiarze ½ etatu na czas pełnienia funkcji związkowej. Ponadto przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie udzielania zwolnień od pracy pracownikom powoła- nym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji związkowej wyraźnie przewidują, że pracownikowi przysługuje tylko zwolnienie od pracy, a nie przyznanie dodatkowo ½ etatu wraz z wynagrodzeniem za pracę w organizacji związkowej. Skoro – zdaniem strony pozwanej – nie było konieczne wypowiedzenie powodowi warunków pracy, zbędne było uzyskanie zgody organu związkowego na ustalenie wysokości wynagrodzenia powoda zgodnie z rozmiarem jego zatrudnienia. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Powód jest nauczycielem mianowanym. Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii, czy ustalenie jego wynagrodzenia w rozmiarze odpowia- dającym rozmiarowi zatrudnienia wymagało wypowiedzenia mu warunków płacy oraz czy w świetle przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jed- nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357) w razie obniżenia nauczycielowi miano- wanemu wysokości wynagrodzenia jest w ogóle dopuszczalne stosowanie wypowie- dzenia zmieniającego. Jest w sprawie niesporne, że od dnia 1 lutego 1991 r. powód, zatrudniony jako nauczyciel mianowany w pełnym wymiarze czasu pracy w Szkole Podstawowej w P., został zwolniony od pracy w wymiarze ½ etatu, z zachowaniem prawa do wynagro- dzenia, ze względu na pełnienie funkcji z wyboru w Komisji Zakładowej NSZZ „Soli- darność” w J. Jednocześnie strona pozwana ustaliła jego wynagrodzenie odpowia- dające ½ etatu stosownie do § 5 obowiązującego wówczas rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie warunków udzielania zwolnień od pracy pracownikom powołanym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji związkowej (Dz.U. Nr 48, poz. 266). Mimo że wymiar zatrudnienia powoda nie uległ zmianie (równał się jednemu 18 godzinnemu tygodniowo etatowi nauczycielskiemu), wypłacała mu wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, co było niedopatrzeniem z jej strony i oczywistym błędem. Według art. 30 Karty Nauczyciela wynagrodzenie nauczyciela składa się z wynagrodzenia zasadniczego i dodatków (ust. 1). Wysokość wynagrodzenia zasad- niczego uzależniona jest od posiadanego przez nauczyciela poziomu wykształcenia i stażu pracy oraz osiąganych wyników pracy, a dodatków – od wykonywanej funkcji, zajmowanego stanowiska, warunków pracy i osiąganych wyników pracy oraz kwalifi- kacji specjalistycznych (ust. 2). Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 31 wy- mienionej ustawy Minister Edukacji Narodowej w porozumieniu z Ministrem Pracy i Polityki Socjalnej określił w drodze rozporządzenia wysokość stawek wynagrodzenia zasadniczego, dodatków, zasady zaszeregowania i przyznawania dodatków oraz szczegółowe zasady awansowania nauczycieli do wyższego szczebla wynagrodze- nia zasadniczego. W myśl zatem przytoczonych przepisów przyznanie nauczycielowi wyższego wynagrodzenia wiąże się z jego awansowaniem „do wyższego szczebla” wynagro- 5 dzenia i jest spowodowane np. uzyskaniem wyższego poziomu wykształcenia, zwiększenia się stażu pracy lub też osiąganymi wynikami. Wypłacanie więc powo- dowi wynagrodzenia przewidzianego za pracę w wymiarze 1,5 etatu, przy jej świad- czeniu tylko w wymiarze jednego etatu, nie miało nic wspólnego ze zwiększeniem wynagrodzenia w rozumieniu ustawy (awansem), lecz było oczywiście błędną wy- płatą. W związku z tym pisma strony pozwanej z dnia 3 lutego 1997 r., informującego powoda o tym, że ze względu na „powstałe nieprawidłowości przy ustalaniu wyna- grodzenia za czas zwolnienia od pracy w celu pełnienia funkcji związkowej poza zak- ładem pracy”, będzie otrzymywać od dnia 1 marca 1997 r. wynagrodzenie za pracę nauczyciela w wymiarze 1/2 etatu (tj. za 9 godzin) oraz wynagrodzenie za czas zwol- nienia od pracy w wymiarze 1/2 etatu, czyli za następne 9 godzin (zgodnie z zasa- dami określonymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom peł- niącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przys- ługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy – Dz.U. Nr 71, poz. 336), nie można traktować jako wypowiedzenia warunków pracy. Wcześniej bowiem, co jest w sprawie niesporne, nie doszło ze strony pracodawcy do zwiększe- nia wynagrodzenia powoda w drodze wyraźnego lub dorozumianego oświadczenia woli, obejmującego zamiar przyznania mu wynagrodzenia w wysokości nie mającej pokrycia w rozmiarze wykonywanej pracy, które obecnie wymagałoby korygowania w drodze wypowiedzenia zmieniającego, po uprzednim uzyskaniu zgody właściwego statutowo organu organizacji związkowych działających poza zakładem pracy, o której stanowi art. 32 ust. 4 w związku z ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Omyłkowa wypłata wyższe- go wynagrodzenia, nawet dokonana wielokrotnie, nie jest bowiem równoznaczna z ustaleniem przez strony i wprowadzeniem do stosunku pracy nowych warunków płacy, które wymagałyby następnie wypowiedzenia. Tak również ustalił Sąd Rejono- wy, pisząc w uzasadnieniu, że do tej pory powód „otrzymywał wynagrodzenie w wy- sokości odpowiadającej zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, mimo że nie wynikało to z zawartej między nim a Szkołą Podstawową w P. umowy o pracę. Stan ten został zauważony w 1996 r., kiedy Szkoła Podstawowa w P. została przejęta przez Gminę P. w ramach zadań własnych gminy”. Mimo powyższych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że „pracodawca zmienił treść stosunku prawnego”, a stanowisko Sądu Rejo- nowego podzielił Sąd Wojewódzki. 6 Z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić, gdyż z dokonanych usta- leń wynika, że wypłata wynagrodzenia o połowę wyższego od należnego nie wyni- kała z woli strony pozwanej – wyraźnej lub dorozumianej, lecz z jej błędu. Wynagro- dzenia odpowiadającego pracy w wymiarze 1,5 etatu nie usprawiedliwiały również przepisy rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. i z dnia 11 czerwca 1996 r. regulujących sprawę udzielania zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych. Wreszcie, nie można uznać, że wchodzi w rachubę ochrona praw słusznie nabytych, gdyż pobieranie przez powoda wyna- grodzenia nie mającego odpowiednika w rozmiarze faktycznie świadczonej pracy nie może prowadzić do słusznego nabycia prawa do takiego wynagrodzenia. Odnosząc się do zagadnienia, czy w stosunkach pracy opartych na mianowa- niu dopuszczalne jest stosowanie wypowiedzenia zmieniającego, należy najpierw zauważyć, że w piśmiennictwie dotyczącym tej kwestii pogląd o możliwości stosowa- nia wobec pracowników mianowanych wypowiedzenia zmieniającego jest odosob- niony i odnoszony do wypowiedzenia dokonanego przez pracownika mianowanego. Uważa się bowiem, że stosunki pracy nawiązane na podstawie mianowania mogą być w zasadzie zmienione tylko na podstawie aktu administracyjnego (tak A. Dubow- nik: w: „Prawo pracy. Z aktualnych zagadnień”, Temida 2, Białystok 1999, s. 116 i powołane tam piśmiennictwo). Wynika to z faktu, że przepisy pragmatyk służbowych, realizując zasadę wzmożonej trwałości stosunku pracy z mianowania, wskazują ściśle określone zasady dokonywania zmian w tym stosunku oraz przyczyny je uzasadniające, natomiast przyjęcie możliwości stosowania wypowiedzenia zmienia- jącego, czyli instytucji właściwej umownym stosunkom pracy, prowadziłoby do uzna- nia dopuszczalności zmiany treści stosunku pracy z każdej uzasadnionej przyczyny. Poza przytoczonym argumentem, innym ważnym względem przemawiającym przeciwko możliwości stosowania wypowiedzenia zmieniającego jest jego konstruk- cja, zwłaszcza zaś przewidziany w art. 42 § 3 KP skutek odmowy przyjęcia przez pracownika nowych warunków pracy lub płacy w postaci rozwiązania się umowy o pracę z upływem okresu wypowiedzenia. Tymczasem Karta Nauczyciela określająca sytuacje, w których następuje rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowa- nym (art. 23), nie wymienia wśród nich rozwiązania się stosunku pracy wskutek od- mowy przyjęcia przez nauczyciela mianowanego nowych zaproponowanych mu wa- runków pracy lub płacy. Tak więc pogląd o dopuszczalności stosowania do stosunku pracy tych nauczycieli wypowiedzenia zmieniającego prowadziłby do skutku nie 7 przewidzianego w omawianej ustawie (rozwiązanie stosunku pracy), a zarazem sprzecznego z zasadą stabilizacji ich zatrudnienia. Wprawdzie art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela stanowi, że w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nie ure- gulowanych przepisami ustawy, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy, co mo- głoby prowadzić do wniosku, że w stosunkach pracy nauczycieli mianowanych art. 42 KP stosuje się i to bez ograniczeń (brak w art. 91 c ust. 1 wyrażenia „odpowied- nio”), to jednak – zdaniem składu Sądu Najwyższego rozpoznającego przedmiotową sprawę – wniosek taki jest nieuprawniony. Karta Nauczyciela zawiera w Rozdziale 4 (art. 10-28) regulację dotyczącą nawiązania, zmiany i rozwiązania stosunku pracy, którą w zakresie zmiany stosunku pracy nauczyciela mianowanego należy uznać za pełną i wyczerpującą. Przepisy art. 18 i art. 19 regulują bowiem kwestię przeniesienia nauczyciela mianowanego na jego prośbę, z urzędu za jego zgodą oraz z urzędu bez jego zgody na takie samo lub inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej samej lub innej miejscowości, natomiast art. 20 – kwestię przeniesienia w stan nie- czynny, przepis art. 22 dotyczy zaś możliwości nałożenia na nauczyciela mianowa- nego za jego zgodą, obowiązku podjęcia pracy w innej szkole w tej samej miejsco- wości i na tym samym stanowisku. W związku z tym i uwzględniając towarzyszącą stosunkom pracy z mianowania wzmożoną ochronę ich trwałości należy uznać, że odesłanie do stosowania przepisów Kodeksu pracy zawarte w art. 91 c ust. 1 Karty Nauczyciela nie odnosi się do art. 42 KP, gdy chodzi o stosunek pracy nauczyciela mianowanego. Również możliwość rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem mia- nowanym została ograniczona do sytuacji wymienionych wyczerpująco w art. 23 tej Karty. Z przedstawionych przyczyn i mając na uwadze to, że zaskarżony wyrok na- ruszył tylko przepisy prawa materialnego, wskutek czego możliwe stało się wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15 KPC zmienił zaskarżony wyrok w pkt I dotyczącym przywrócenia powoda do pracy i w tym zakre- sie również wyrok Sądu Rejonowego z dnia 13 stycznia 1998 r. w ten sposób, że oddalił powództwo. ========================================