I PKN 592/01

Wyrok z dnia 19 września 2002 r. I PKN 592/01 Wprowadzenie aneksem do umowy o pracę prawa pracownika do od- prawy w razie rozwiązania stosunku pracy za wypowiedzeniem przez praco- dawcę zasadniczo nie może być traktowane jako czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2002 r. sprawy z powództwa Andrzeja S. przeciwko Przedsiębiorstwu Instalacji Przemysło- wych „I.” SA w B. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 sierpnia 2001 r. [..] 1. o d d a l i ł kasację; 2) zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda koszty postępowania kasa- cyjnego w kwocie 1.500 zł. U z a s a d n i e n i e Powód Andrzej S. wniósł o zasądzenie od pozwanego Przedsiębiorstwa In- stalacji Przemysłowych „I.” S.A. w B. kwoty 62.594,22 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia oraz kwoty 125.188,44 zł tytułem odprawy pieniężnej w związku z rozwiązaniem umowy o pracę. Domagał się również sprostowania świadectwa pracy. Wyrokiem z dnia 26 marca 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku zasądził na rzecz powoda łącznie kwotę 176.228,96 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę oraz tytułem należnej odprawy w związku z rozwiązaniem stosunku pracy. Powód pełnił funkcję prezesa zarządu pozwanej Spółki. Dnia 6 listopada 1999 r. rada nadzorcza odwołała powoda z funkcji prezesa i rozwiązała z nim stosunek 2 pracy na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. z powodu naruszenia § 4 regulaminu pracy zarządu przez prowadzenie bez wymaganej zgody działalności w innym podmiocie gospodarczym, tj. zajmowania się interesami konkurencyjnymi oraz uczestniczenia w spółce konkurencyjnej - spółce z o.o. „S.” (w charakterze członka władz - prezesa zarządu). Zdaniem Sądu, działalność powoda w spółce „S.” nie stanowiła ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, ponieważ powód będąc wspólnikiem i prezesem zarządu tej Spółki wprawdzie formalnie naruszył zakaz kon- kurencji, jednak faktycznie działalność konkurencyjna stosunku do „I.” nie została podjęta. Prawo powoda do odprawy wynika z uchwały rady nadzorczej z 30 czerwca 1999 r., która została włączona do umowy o pracę w formie aneksu. Rada nadzor- cza, zgodnie z art. 16 statutu pozwanej Spółki posiada uprawnienia do ustalania za- sad wynagradzania członków zarządu, co obejmuje także dodatkowe świadczenia związane ze stosunkiem pracy. W apelacji od powyższego wyroku strona pozwana wnosiła o oddalenie po- wództwa w całości. Wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2001 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację. Sąd w pełni podzielił ustalenia oraz ich ocenę prawną dokonane przez Sąd Okręgowy. W zakresie prawa do odprawy Sąd podkreślił, że treść umowy o pracę w tym zakresie jest dla pracownika korzystniejsza od przepisów prawa pracy i zachowuje ważność na podstawie art. 18 k.p. Strona pozwana zaskarżyła wyrok kasacją w części oddalającej apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, zasądzającego na rzecz powoda kwotę 117.512,64 zł., zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 16 statutu PIP „I.”, art. 80 i 9 k.p. oraz art. 18 k.p., a także art. 58 § 2 i § 3 w związku z art. 300 k.p. Zdaniem skarżącej, rada nadzorcza wprowadzając do umowy o pracę powoda klauzulę przewidującą, po pierwsze, w przypadku rozwiązania umowy o pracę z za- chowaniem 3-miesięcznego wypowiedzenia zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia, i po drugie, prawo do 6-miesięcznej odprawy po upływie okresu wypowiedzenia – „działała sprzecznie z prawem”. Odprawa po upły- wie okresu wypowiedzenia nie jest wynagrodzeniem za pracę i rada nadzorcza nie miała kompetencji do przyznawania świadczenia, które nie stanowi wynagrodzenia za pracę. Ponadto, nie każde postanowienie umowy o pracę korzystniejsze dla pra- cowników może zostać uznane za wiążące z punktu widzenia innych przepisów prawa pracy, zwłaszcza zasady prawa do godziwego wynagrodzenia. 3 W odpowiedzi na kasację strona powodowa wniosła o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedmiotem zaskarżenia kasacją jest prawo powoda do odprawy pieniężnej w związku z rozwiązaniem stosunku pracy. Kasacja strony pozwanej w tym zakresie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 374 Kodeksu handlowego, w umowach między spółką a człon- kami zarządu, tudzież w sporach z nimi spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub peł- nomocnicy, powołani uchwałą walnego zgromadzenia. Przez umowy w rozumieniu tego przepisu należy rozumieć wszelkie stosunki prawne łączące spółkę i członka zarządu bez względu na źródło ich powstania. Należą tu również umowy o pracę oraz aneksy do umów o pracę. Statut pozwanej Spółki w art. 16 powtarza regułę wy- rażoną art. 374 k.h. Treść stosunków pracy członków zarządu w spółkach akcyjnych kształtowana jest przez przepisy Kodeksu handlowego, przepisy Kodeksu pracy oraz inne przepisy prawa pracy, a ponadto postanowieniami umowy o pracę i aneksami do tych umów. Umową o pracę, zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 18 k.p., można wprowadzać do treści stosunku pracy postanowienia (świadczenia) korzyst- niejsze niż zawarte w przepisach prawa pracy, można nią wprowadzać do treści stosunku pracy również świadczenia nieprzewidziane w przepisach prawa pracy bądź to w ogóle, bądź też dla danej grupy pracowników. Tym ostatnim rodzajem świadczenia jest odprawa w związku ustaniem stosunku pracy z przyczyn dotyczą- cych pracodawcy - Spółki. Świadczenie to jest zresztą rozpowszechnione w stosun- kach pracy osób zajmujących stanowiska w organach osób prawnych. Argument kasacji, upatrującej w normie art. 9 k.p. zakazu wprowadzenia umową o pracę (aneksem do tej umowy) świadczenia w postaci odprawy w związku z ustaniem sto- sunku pracy jest bezzasadny. Art. 9 k.p. określa, co składa się na prawo pracy w znaczeniu źródeł prawa pracy, nie ogranicza on możliwości kształtowania treści sto- sunku pracy w drodze umowy o pracę, oczywiście z zastrzeżeniem art. 18 k.p., który zezwala na odstąpienie od przepisów prawa pracy jedynie jeśli jest to korzystniejsze dla pracownika. Nie są również zasadne zarzuty kasacji o tym, że warunki przyznania odprawy są sprzeczne z art. 80 k.p. Świadczenie w postaci odprawy w związku z ustaniem stosunku pracy nie jest wynagrodzeniem za pracę, ani „rodzajem” wynagrodzenia za 4 pracę, jak twierdzi kasacja. Odprawa nie posiada prawnych cech wynagrodzenia za pracę, które jest obowiązkowym świadczeniem przypadającym w zamian za świad- czoną pracę (w znaczeniu faktycznym) oraz okoliczności prawnie równoważne świadczeniu pracy (wynagrodzenie za czas choroby, urlopu wypoczynkowego). Jest to świadczenie szczególne, stanowiące swoiste umowne „odszkodowanie” za utratę miejsca pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Z tego powodu nie jest trafne kwestionowanie w kasacji dopuszczalności stosowania odprawy z punktu widzenia przepisów o wynagrodzeniu za pracę, mianowicie art. 80 k.p., że wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną oraz art. 13 k.p., przewidującego, że pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę w związku z czym przyznanie świad- czenia bez pełnienia pracy „czyli za nic” - jak ujmuje to kasacja - należy ocenić jako niegodziwe. Nie trzeba też szerzej uzasadniać, że stosunek pracy nie jest rodzajem zobowiązania opartego o ścisłe zasady ekwiwalentności świadczeń stron tego sto- sunku. Argumentacja kasacji, odwołująca się do aksjologii prawa cywilnego (prawa zobowiązań), nie może być przenoszona wprost do stosunków pracy. Należy nato- miast podkreślić, że umowny stosunek pracy ma charakter dobrowolny, na zasadzie swobodnych uzgodnień stron mogą być wprowadzane do jego treści między innymi odprawy oraz postanowienia zwalniające pracownika od świadczenia pracy w okre- sie wypowiedzenia umowy, jak miało to miejsce w przypadku powoda. Ich moc prawna mogłaby być kwestionowana w aspekcie wad oświadczenia woli, czego ka- sacja nie czyni. Zarzut kasacji nieważności postanowienia umowy o prawie do od- prawy z powodu sprzeczności z art. 58 § 2 i 3 k.c. (w istocie skarżącemu chodzi wy- łącznie o naruszenie § 2 art. 58 k.c.) nie zasługuje na uwzględnienie. Wprowadzenie aneksem do umowy o pracę prawa do odprawy w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przez stronę powodową za wypowiedzeniem, nie odbiega od standardów przyjmowanych w gospodarce rynkowej w stosunku do osób pełniących funkcję or- ganów osób prawnych i w warunkach tej gospodarki, niosącej duże ryzyko utraty pracy (co prawodawca akceptuje przewidując możliwość odwołania członka zarządu spółki w każdej chwili - art. 197, art. 367 k.h.), zasadniczo nie może być traktowane jako naruszające zasady współżycia społecznego. W orzeczeniu z dnia 7 sierpnia 2001 r. (I PKN 563/00, OSP 2002 nr 1, poz. 9) Sąd Najwyższy stwierdził, że ważność postanowień umowy o pracę dotyczących wynagrodzenia i innych świadczeń zwią- zanych z pracą może być w zakładach sfery publicznej oceniona przez pryzmat za- sad współżycia społecznego jako nieważna w części przekraczającej granice „godzi- 5 wości” (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 13 i 18 k.p.). Kasacja strony pozwanej, poza zarzutem, że odprawa jest świadczeniem „za nic” nie dostarcza argumentów, które uzasadniałyby odmienną ocenę wprowadzenia do umowy o pracę powoda prawa do odprawy w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia. Z przytoczonych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================