I PKN 588/98

Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r. I PKN 588/98 Porozumienie w sprawie gwarancji socjalnych zawarte między związkiem zawodowym a przyszłym nabywcą akcji w spółce akcyjnej będącej pracodawcą nie jest porozumieniem zbiorowym w rozumieniu art. 9 § 1 KP. Przewodniczący: SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę- dziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1999 r. sprawy z powództwa Ludmiły S. przeciwko Zakładom Tłuszczowym „K.” SA w K. o odszkodowanie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 16 lipca 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie II oraz punkcie I podpunkt 2 i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoz- nania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy wyro- kiem z dnia 19 maja 1998 r. oddalił powództwo Ludmiły S. przeciwko Zakładom Tłuszczowym „K.” SA w K. o odprawę. Ustalił, że powódka była zatrudniona u strony pozwanej na stanowisku specjalisty do spraw papierów wartościowych na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nie określony od dnia 1 lutego 1997 r. W dniu 30 października 1997 r. pracodawca wypowiedział jej umowę o pracę z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia, podając jako przyczynę odmowę podjęcia pracy na stanowisku kierownika sekcji finansowej. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wypowiedzenie umowy o pracę było uzasadnione w rozumieniu art. 45 KP, gdyż w pozwanych Zakładach powstała potrzeba zatrudnienia pracownika na wymienionym stanowisku, a powódka odmówiła jego objęcia. Motywy jej decyzji, „osobiste i czysto subiektywne”, nie zasługiwały zaś na aprobatę, gdyż sprowadzały się do tego, że na 2 nowym stanowisku powódka nie miała możliwości specjalizacji giełdowej i rozwijania zainteresowań rynkiem papierów wartościowych. Znaczenie tych motywów musi jed- nak ustąpić względowi na interes pracodawcy. Sąd Wojewódzki ponadto ustalił, że w dniu 25 kwietnia 1997 r. przedstawiciele obydwu Związków Zawodowych działających u strony pozwanej i przedstawiciel na- bywcy akcji imiennych i akcji na okaziciela należących do pozwanych Zakładów, któ- rym jest „C.H. B.V.” z siedzibą w U. w Holandii, zawarli porozumienie, w którym ku- pujący zagwarantował utrzymanie zatrudnienia w pozwanej Spółce przez okres 24 miesięcy od chwili zawarcia umowy kupna akcji tej Spółki od Skarbu Państwa wszystkim pracownikom, którzy w dniu podpisania umowy posiadali zawartą ze Spółką umowę o pracę na czas nie określony w wymiarze całego etatu. Gwarancja zatrudnienia oznaczała, że strona pozwana nie mogła rozwiązać umowy o pracę na czas nie określony, chyba że reprezentacja Związków Zawodowych działających w Spółce wyraziłaby zgodę na rozwiązanie przez Spółkę umowy o pracę z zachowa- niem stosownego okresu wypowiedzenia. Wobec tego, że działające u strony pozwa- nej Związki Zawodowe wyraziły zgodę na rozwiązanie z powódką umowy o pracę, nie było przeszkód do jej wypowiedzenia. Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 16 lipca 1998 r. zmienił zaskar- żony wyrok w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 4.633,20 zł tytułem odszkodowania z odsetkami od dnia 8 grudnia 1992 r. i oddalił powództwo o zapłatę odprawy z tytułu rozwiązania umowy o pracę. Sąd drugiej instancji zaznaczył, że obowiązek wskazania przyczyny rozwiąza- nia umowy o pracę przewidziany w art. 30 § 4 KP ma to znaczenie, że w razie zak- westionowania przez pracownika decyzji pracodawcy, spór przed sądem toczy się w granicach podanego zarzutu (przyczyny), a pracodawca w toku procesu jest pozba- wiony możliwości powoływania innych jeszcze przyczyn. Wobec tego Sąd Woje- wódzki postąpił prawidłowo ograniczając badanie zasadności dokonanego powódce wypowiedzenia umowy do przyczyny, którą była odmowa podjęcia pracy na stanowi- sku kierownika sekcji finansowej. Jednak Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na to, że o ile jest to typowa przyczyna dla wypowiedzenia zmieniającego, o tyle nie jest typowa dla wypowiedzenia definitywnego. Nie jest bowiem w żadnej mierze związana z ne- gatywną oceną dotychczasowego sposobu wykonywania przez powódkę obowiąz- ków służbowych na stanowisku specjalisty do spraw papierów wartościowych. Jest to jednak przyczyna uzasadniona interesem pracodawcy. Poza tym trzeba też zauwa- 3 żyć, że z reguły jeżeli określona przyczyna uzasadnia wypowiedzenie definitywne, to będzie ona też wystarczająca dla wypowiedzenia zmieniającego. Z drugiej strony nie można jednak pomijać tego, że przyczyny stanowiące podstawę wypowiedzenia zmieniającego powinny być adekwatne do tego wypowiedzenia, podobnie jak w określonej współzależności pozostają przyczyny i sposób rozwiązania umowy o pracę: natychmiastowy i za wypowiedzeniem. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że przyczyna odmowy podjęcia przez powódkę pracy na stanowisku kierownika sek- cji finansowej sama przez się (wobec niepodania innych jeszcze przyczyn w piśmie wypowiadającym umowę), nie uzasadniała wypowiedzenia umowy o pracę. Z tego względu na podstawie art. 386 § 1 i art. 4771 KPC Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżo- ny wyrok i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki odszkodowanie na podsta- wie art. 471 w związku z art. 45 § 1 KP, odpowiadające dwumiesięcznemu wynagro- dzeniu za pracę. Gdy chodzi o odprawę pieniężną przewidzianą w porozumieniu z dnia 25 kwietnia 1997 r. w sprawie rozwiązań socjalnych w związku z prywatyzacją pozwa- nych Zakładów, Sąd Apelacyjny stwierdził, że jednym z trzech warunków uzyskania przez pracownika odprawy jest niewyrażenie przez reprezentację związków zawo- dowych działających w spółce zgody na wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę. W przypadku powódki oba związki zawodowe, które zawarły porozumienie, wyraziły zgodę na wypowiedzenie. Zatem w części dotyczącej odprawy należało od- dalić apelację stosownie do art. 385 KPC. Od wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację złożyła powódka kasację, wnosząc o jego zmianę w tej części i zasądzenie na jej rzecz odprawy pie- niężnej przewidzianej w art. 1 ust. 3 porozumienia w sprawie rozwiązań socjalnych w związku z prywatyzacją pozwanych Zakładów oraz kosztów postępowania według norm przepisanych. Zdaniem powódki zaskarżony wyrok narusza prawo materialne wskutek błęd- nej wykładni § 1 porozumienia w sprawie rozwiązań socjalnych, będącego załączni- kiem do umowy z dnia 22 lipca 1997 r. o sprzedaży akcji pozwanych Zakładów przez Skarb Państwa Spółce C.H. B.V. w U., polegającej na uznaniu, że powódce nie przysługuje odprawa pieniężna, podczas gdy prawidłowa wykładnia umowy implikuje tezę przeciwną. Narusza również przepisy art. 9 i art. 232 KP. Sąd Wojewódzki pomi- nął to, że związki zawodowe są powołane do ochrony interesów pracowników i w związku z tym nie rozważył, czy z punktu widzenia praw i interesów pracowników 4 oraz przepisów o reprezentacji związkowej dopuszczalne jest, by zgoda związków zawodowych na rozwiązanie umowy o pracę w drodze wypowiedzenia wyłączała prawo podmiotowe pracownika do odprawy pieniężnej oraz czy w porozumieniu zbio- rowym mogą być zawarte postanowienia przewidujące współdecydujący udział orga- nizacji związkowych w procesie zwalniania pracowników z pracy w okresie ochron- nym 24 miesięcy. Zgodnie z kierunkiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, wszelkie nazwane porozumienia z udziałem związku zawodowego jako strony tego porozu- mienia mogą wprowadzać wiążące dla stron tylko takie regulacje, które w sposób korzystniejszy kształtują świadczenia na rzecz pracowników. Przeczy natomiast temu postanowienie porozumienia, według którego zgoda reprezentacji związków zawo- dowych na rozwiązanie z pracownikiem umowy o pracę stanowi przesłankę eliminu- jącą jego prawo do odprawy pieniężnej związanej z ustaniem stosunku pracy. Poza tym stosownie do art. 232 KP, jeżeli przepisy prawa pracy przewidują współdziałanie pracodawcy z zakładową organizacją związkową w indywidualnych sprawach ze sto- sunku pracy, to chodzi o organizację reprezentującą pracownika z racji jego członkostwa w związku zawodowym albo tę, która wyraziła zgodę na obronę praw pracownika nie należącego do tego związku. Tymczasem porozumienie wprowadziło wspólną reprezentację związków zawodowych działających w pozwanych Zakładach, przyznając jej uprawnienia do decydowania o pozbawieniu pracownika świadczenia pieniężnego w związku z ustaniem zatrudnienia. Przede wszystkim jednak związki zawodowe są powołane do ochrony interesów pracowników, wobec czego stosownie do art. 9 KP przedmiotowe porozumienie, jako zawierające mniej korzystne postano- wienia niż przepisy Kodeksu pracy, innych ustaw i aktów wykonawczych, jest we wskazanym zakresie nieważne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja okazała się uzasadniona, choć nie wszystkie jej zarzuty są trafne. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 9 KP. Przepis ten w § 1 wskazuje, jakie są źródła prawa pracy i wymienia oprócz przepisów Kodeksu pracy oraz przepisów innych ustaw i aktów wykonawczych określających prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obo- wiązki stron stosunku pracy. Porozumienie z dnia 25 kwietnia 1997 r., zawarte mię- 5 dzy Związkami Zawodowymi działającymi w pozwanych Zakładach a nabywcą akcji tych Zakładów w sprawie rozwiązań socjalnych w związku z ich prywatyzacją, nie jest porozumieniem zbiorowym w rozumieniu art. 9 § 1 KP. Według bowiem tego przepisu warunkiem zaliczenia porozumienia do kategorii źródeł prawa pracy jest jego oparcie „na ustawie”, to znaczy na przepisach rangi ustawowej, a ponadto za- warcie go przez partnerów socjalnych, to znaczy przez pracodawcę i zakładową or- ganizacją związkową (lub zakładowe organizacje związkowe bądź ich wspólną re- prezentację). Z tego względu porozumienie z dnia 25 kwietnia 1997 r. w sprawie gwarancji socjalnych, jako nie odpowiadające porozumieniu zbiorowemu w rozu- mieniu art. 9 § 1 KP, nie może być oceniane z punktu widzenia normy zawartej w art. 9 § 2 KP, stanowiącej, że postanowienia porozumień zbiorowych nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych. Tak więc zarzut kasacji, że wyrok Sądu Apelacyjnego, nie uwzględniający roszczenia powódki o odprawę pieniężną z tytułu rozwiązania umowy o pracę przed upływem 24 miesięcy od chwili kupna akcji pozwanych Zakładów przez C.H. BV w U., naruszył art. 9 KP, jest nietrafny, zaś z uwagi na brak podstaw do zastosowania wymienionego przepisu Sąd Najwyższy nie mógł też rozważać, czy postanowienia omawianego porozumienia są mniej korzystne dla pracowników, w tym także dla powódki, niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wy- konawczych stanowiących gwarancję minimalnych uprawnień pracowniczych. Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 232 KP. Przepis ten określa obowiązki pracodawcy związane ze współdziałaniem z zakładową organizacją związkową przy podejmowaniu decyzji w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy pracowników zrzeszonych i nie zrzeszonych w związkach zawodowych i pos- tanawia, że pracodawca ma obowiązek współdziałać w takich sprawach z zakładową organizacją związkową reprezentującą pracownika z tytułu jego członkostwa w związku zawodowym albo z tytułu wyrażenia zgody na obronę praw pracownika nie zrzeszonego w związku. Przepis ten również stanowi, że współdziałanie w indywi- dualnych sprawach pracowniczych powinno odbywać się „zgodnie z ustawą o związ- kach zawodowych”. Powyższa regulacja wespół z art. 30 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) oznacza więc, że w każdym zastrzeżonym przepisami przypadku podejmowania decyzji w indywidual- nych sprawach ze stosunku pracy pracodawca ma obowiązek współdziałać z zakła- dową organizacją związkową stosownie do zasad i sposobu tego współdziałania 6 przewidzianych dla pracowników zrzeszonych i nie zrzeszonych w związku zawo- dowym. Z art. 38 § 1 KP wynika, że o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas nie określony pracodawca zawiadamia na piśmie reprezen- tującą pracownika zakładową organizację związkową, podając przyczynę uzasad- niającą rozwiązanie umowy. Stosownie do art. 38 § 2 KP, jeżeli organizacja ta uważa, że wypowiedzenie umowy byłoby nieuzasadnione, może zgłosić na piśmie umotywowane zastrzeżenia. Jak z powyższych przepisów wynika, prawo wypowia- dania się w przedmiocie zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę przysługuje nie każdej zakładowej organizacji związkowej, lecz tylko zakładowej organizacji związ- kowej reprezentującej pracownika, to znaczy tej, której członkiem jest określony pra- cownik lub tej, która wyraziła zgodę na obronę jego praw. Z punktu widzenia powyż- szego unormowania poważne zastrzeżenia wzbudza więc postanowienie art. 1 ust. 1 porozumienia z dnia 25 kwietnia 1997 r. przyznające reprezentacji dwóch Związków Zawodowych działających w pozwanych Zakładach prawo wyrażania zgody na roz- wiązanie przez pracodawcę umów o pracę z zachowaniem okresu wypowiedzenia. Nie uwzględnia bowiem wymagań zawartych w art. 38 § 1 i 2 KP oraz w art. 30 w związku z art. 7 ustawy o związkach zawodowych, nie ma zaś w sprawie ustaleń świadczących o tym, że którykolwiek z tych Związków był uprawniony do reprezen- towania powódki i obrony jej praw pracowniczych. Słuszny jest także pogląd zawarty w kasacji, według którego przyznanie re- prezentacji Związków Zawodowych działających w pozwanych Zakładach uprawnie- nia do decydowania o pozbawieniu pracownika świadczenia pieniężnego (odprawy) z powodu rozwiązania z nim umowy o pracę, jest sprzeczne z celem i zadaniami związków zawodowych. Z wielu przepisów ustawy o związkach zawodowych (art. 4,7,8, 30) wynika, że istota działalności związków polega na obronie praw i interesów pracowników i to nie tylko tych pracowników, których reprezentują na zasadach przewidzianych w art. 232 KP. Związki zawodowe bronią bowiem także praw i intere- sów zbiorowych wszystkich pracowników, niezależnie od ich przynależności związ- kowej. Należy zatem stwierdzić, że zawarte w porozumieniu z dnia 25 kwietnia 1997 r. uprawnienie reprezentacji Związków Zawodowych w pozwanych Zakładach (tj. dla Związku Zawodowego NSZZ „Solidarność” i Związku Zawodowego NSZZ Pracowni- ków Zakładów Tłuszczowych) do wyrażenia zgody na wypowiedzenie umowy o pracę, którego konsekwencją jest utrata przez pracownika prawa do odprawy pie- 7 niężnej, jest oczywiście sprzeczne z celem i zadaniami związków zawodowych i wykracza poza ramy ich działania zakreślone wymienionymi wyżej przepisami. Tymczasem Sąd Apelacyjny uznał za dopuszczalną taką konstrukcję prawną, według której, jeżeli reprezentacja Związków Zawodowych wyrazi zgodę na rozwią- zanie z pracownikiem umowy o pracę za wypowiedzeniem w tzw. okresie ochronnym wynoszącym w sprawie 24 miesiące, to znaczy, że wyraziła także zgodę na pozba- wienie pracownika prawa do odprawy pieniężnej (§ 1 ust. 1 i 3 porozumienia). Z § 1 ust. 1 porozumienia wynika przy tym, że możliwość wypowiedzenia umowy zawartej na czas nie określony i akceptacja tej czynności przez reprezentację Związków Za- wodowych nie została uzależniona od wystąpienia jakiejkolwiek przyczyny, podczas gdy inny sposób rozwiązania umowy o pracę i zwolnienie od „gwarancji zatrudnienia” zostały w § 1 ust. 2 porozumienia powiązane z istnieniem ściśle lub mniej ściśle określonych przyczyn, takich jak: śmierć pracownika, przejście na emeryturę lub uzyskanie uprawnień do renty, ustanie stosunku pracy w warunkach określonych w art. 52 i art. 66 KP, wypowiedzenie umowy o pracę przez pracownika itp. W odnie- sieniu więc do wypowiedzeń umów o pracę zawartych na czas nie określony zasady przyjęte w omawianym porozumieniu są niezgodne z przepisem art. 38 § 1 KP, który wymaga od pracodawcy podania przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy. Również zakładowa organizacja związkowa – stosownie do art. 38 § 2 KP – wypo- wiada się na temat zamierzonego wypowiedzenia umowy w ramach przedstawionej jej przyczyny. W związku zatem z powyższą regulacją niedopuszczalne było przyję- cie w drodze jakiegokolwiek porozumienia, że zgoda zakładowej organizacji związ- kowej na wypowiedzenie umowy o pracę zwalniała pracodawcę od wskazania przy- czyny. Ponadto w myśl art. 45 § 1 KP podana przez pracodawcę przyczyna wypo- wiedzenia musi być uzasadniona w rozumieniu tego przepisu, bez względu na to, jak ją oceni zakładowa organizacja związkowa. W razie więc wystąpienia pracownika do sądu pracy z roszczeniem o odprawę pieniężną z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę (tym bardziej wypowiedzenia w tzw. okresie ochronnym), los jego roszczenia będzie zawsze zależał od zasadności przyczyny. Wprawdzie w rozpoznawanej spra- wie Sąd Apelacyjny zajmował się kwestią przyczyny wypowiedzenia powódce umowy o pracę i uznał, że odmowa podjęcia przez nią pracy na stanowisku kierowni- ka sekcji finansowej nie uzasadniała rozwiązania umowy w tym trybie, wobec czego zmieniając wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądził na rzecz powódki odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę (art. 471 w związku z art. 45 8 § 1 KP), jednak gdy chodzi o żądanie odprawy pieniężnej wyszedł z błędnego zało- żenia, że skoro reprezentacja obu Związków Zawodowych wyraziła zgodę na wypo- wiedzenie, to – niezależnie od zasadności przyczyny – nie przysługuje powódce prawo do odprawy pieniężnej. Z tych względów kasacja okazała się uzasadniona, a uchylenie zaskarżonego wyroku w części rozstrzygającej o odprawie pieniężnej i kosztach postępowania stało się konieczne ze względu na istnienie podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3931 pkt 1 KPC. Dlatego stosownie do art. 39313 § 1 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================