I PKN 564/97

Sąd Najwyższy1998-03-19
SAOSPracyodpowiedzialność materialna pracownikówWysokanajwyższy
odpowiedzialność materialnamienie powierzoneKodeks pracyniedobórszkodapracodawcapracownikumowa o pracęinwentaryzacja

Sąd Najwyższy orzekł, że pracodawca musi udowodnić szkodę pracownika w powierzonym mieniu, a umowne zmiany na niekorzyść pracownika są niedopuszczalne.

Sprawa dotyczyła odpowiedzialności materialnej pracowników za niedobory w powierzonym mieniu. Sąd Najwyższy uchylił wyrok w części dotyczącej jednej z pracownic, uznając, że pracodawca nie udowodnił prawidłowego powierzenia mienia ani wysokości szkody, co jest warunkiem odpowiedzialności pracownika na podstawie art. 124 KP. Zmiany umowne ograniczające prawa pracownika są niedopuszczalne na mocy art. 18 KP.

Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę z powództwa Mariana F. przeciwko Janowi S. i Jolancie S. o zapłatę odszkodowania za niedobory w powierzonym mieniu. Sąd pierwszej instancji zasądził od pozwanych kwoty odszkodowania, uznając ich odpowiedzialność na podstawie umów o pełnej odpowiedzialności materialnej. Sąd drugiej instancji utrzymał ten wyrok w mocy. Kasacja pozwanych dotyczyła naruszenia art. 124 § 2 i § 3 Kodeksu pracy. Sąd Najwyższy uznał zarzut naruszenia art. 124 § 2 KP za trafny, stwierdzając, że pracodawca nie wykazał prawidłowego powierzenia mienia, gdyż nie przeprowadzono inwentaryzacji początkowej. Podkreślono, że zgoda pracownika na nieprawidłowe powierzenie mienia nie uchyla obowiązku pracodawcy. Sąd Najwyższy uznał również za trafny zarzut naruszenia art. 124 § 3 KP, wskazując, że sądy niższych instancji błędnie wykluczyły możliwość uwolnienia się pracownika od odpowiedzialności z powodu niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie mienia, opierając się na fakcie, że pracodawca pokrył część niedoboru. Kasacja Jana S. została odrzucona z powodu zbyt niskiej wartości przedmiotu sporu.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, pracodawca jest obowiązany udowodnić wyrządzenie przez pracownika szkody w powierzonym mieniu i jej wysokość.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy podkreślił, że obowiązek udowodnienia szkody i jej wysokości spoczywa na pracodawcy. Prawidłowe powierzenie mienia, w tym przeprowadzenie inwentaryzacji początkowej, jest warunkiem koniecznym do przypisania pracownikowi odpowiedzialności.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

Uchylenie wyroku w części dotyczącej Jolanty S. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; odrzucenie kasacji Jana S.

Strony

NazwaTypRola
Marian F.osoba_fizycznapowód
Jan S.osoba_fizycznapozwany
Jolanta S.osoba_fizycznapozwana

Przepisy (9)

Główne

KP art. 124 § § 1

Kodeks pracy

Pracodawca jest obowiązany udowodnić wyrządzenie przez pracownika szkody w powierzonym mieniu i jej wysokość.

KP art. 124 § § 2

Kodeks pracy

Pracownik ponosi odpowiedzialność w granicach prawidłowo powierzonego mienia, jeśli nie wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych.

KP art. 124 § § 3

Kodeks pracy

Pracownik może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia.

Pomocnicze

KP art. 18 § § 1

Kodeks pracy

Postanowienia umów o pracę i innych aktów prawnych, na których podstawie powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy.

KP art. 18 § § 2

Kodeks pracy

Nieważne są postanowienia umów o pracę mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy.

KPC art. 393 § pkt 1

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa do odrzucenia kasacji w sprawach o świadczenie, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięć tysięcy złotych.

KPC art. 72 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Definicja współuczestnictwa formalnego.

KPC art. 393 § 13 § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa do orzekania przez Sąd Najwyższy.

KPC art. 393 § 8 § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa do orzekania przez Sąd Najwyższy.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Pracodawca nie udowodnił prawidłowego powierzenia mienia pracownikom, gdyż nie przeprowadzono inwentaryzacji początkowej. Umowne postanowienia zwalniające pracodawcę z obowiązku udowodnienia szkody są nieważne na mocy art. 18 KP. Pracownicy mogą uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli pracodawca nie zapewnił warunków umożliwiających zabezpieczenie mienia (art. 124 § 3 KP).

Odrzucone argumenty

Pracownicy podpisali umowy o pełnej odpowiedzialności materialnej, które mają moc wiążącą. Pracodawca pokrył znaczną część niedoboru, co powinno być uwzględnione przy ocenie odpowiedzialności pracowników. Brak podstaw do obniżenia odszkodowania z uwagi na braki organizacyjne sklepu.

Godne uwagi sformułowania

Pracodawca w przypadku odpowiedzialności za mienie powierzone (art. 124 KP) obowiązany jest udowodnić wyrządzenie przez pracownika szkody w tym mieniu i jej wysokość. Zmiana w tym zakresie na niekorzyść pracownika w drodze umowy jest niedopuszczalna (art. 18 KP). Zgoda pracownika na nieprawidłowe powierzenie mienia nie uchyla obowiązku pracodawcy. Postanowienia umów o pracę (...) mniej korzystne dla pracowników niż przepisy prawa pracy są nieważne.

Skład orzekający

Walerian Sanetra

przewodniczący-sprawozdawca

Andrzej Kijowski

sędzia

Zbigniew Myszka

sędzia

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie obowiązków pracodawcy i pracownika w zakresie odpowiedzialności materialnej za powierzone mienie, interpretacja art. 124 i 18 KP."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji odpowiedzialności za mienie powierzone i wymaga prawidłowego powierzenia mienia przez pracodawcę.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Orzeczenie wyjaśnia kluczowe zasady odpowiedzialności materialnej pracowników, co jest istotne dla wielu pracodawców i pracowników. Podkreśla ochronę pracownika przed niekorzystnymi klauzulami umownymi.

Czy umowa może znieść Twoją odpowiedzialność za mienie w pracy? Sąd Najwyższy wyjaśnia!

Dane finansowe

WPS: 10 200 PLN

odszkodowanie: 3600 PLN

odszkodowanie: 6600 PLN

Sektor

praca

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Wyrok z dnia 19 marca 1998 r. I PKN 564/97 Pracodawca w przypadku odpowiedzialności za mienie powierzone (art. 124 KP) obowiązany jest udowodnić wyrządzenie przez pracownika szkody w tym mieniu i jej wysokość. Zmiana w tym zakresie na niekorzyść pracownika w drodze umowy jest niedopuszczalna (art. 18 KP). Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 19 marca 1998 r. sprawy z powództwa Mariana F. przeciwko Janowi S. i Jolancie S. o zapłatę, na skutek kasacji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Pozna- niu z dnia 29 sierpnia 1997 r. [...] 1. o d r z u c i ł kasację Jana S., 2. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej Jolanty S. i w tym zakre- sie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu. U z a s a d n i e n i e Pozwani Jan S. i Jolanta S. wnieśli kasację od wyroku Sądu Wojewódzkiego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 29 sierpnia 1997 r. [...], który oddalił ich apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 26 maja 1997 r. [...]. Sąd pierwszej instancji w sprawie z powództwa Mariana F. o zapłatę kwoty 10.200 zł tytułem odszkodowania za niedobory powstałe u powoda, utrzymał w mocy nakaz zapłaty z dnia 23 stycznia 1996 r. w części zobowiązującej pozwanych do zapłaty powodowi kwoty 10.200 zł, zasądzając od pozwanego Jana S. kwotę 3.600 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 24 października 1995 r., a od poz- wanej Jolanty S. 6.600 zł z ustawowymi odsetkami od tej samej daty. 2 Z ustaleń Sądu Pracy wynika, że pozwany Jan S. był zatrudniony u powoda na podstawie umowy o pracę od 1 października 1994 r. (na stanowisku magazynie- ra), natomiast Jolanta S. od 4 października 1994 r. (na stanowisku kierownika sklepu). W dniu 1 października 1994 r. pozwany zawarł z powodem umowę, na podstawie której przyjął na siebie pełną odpowiedzialność materialną za powierzone mienie, zobowiązując się do niezwłocznego wpłacenia do kasy zakładu równowarto- ści wyliczonej szkody - powstałej w wyniku niedoboru - w wysokości 15% manka. Następnie w dniu 1 listopada 1994 r., w wyniku podpisania przez strony umowy o analogicznej treści, odpowiedzialność pozwanego została zredukowana do 12%. Podobnej treści umowę zawarła w dniu 4 października 1994 r. Jolanta S. z tym, że zobowiązana ona została do spłaty ewentualnego niedoboru w wysokości 25%, zre- dukowanej w wyniku podpisania kolejnej umowy (z dnia 1 listopada 1994 r.) do 22% manka. Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że zanim strony sporu zawarły umowę o pracę, w okresie od 26 września 1994 r. powoda i pozwanych łączyły umowy cywil- noprawne, zawarte w celu wykonania prac związanych z przygotowaniem otwarcia sklepu powoda, w szczególności polegających na przyjmowaniu i wycenie towarów. Z dniem 1 października 1994 r. sklep powoda rozpoczął działalność. Pierwsza in- wentaryzacja została dokonana na dzień 31 grudnia 1994 r., a w jej wyniku wykaza- no niedobór w wysokości 88.568,20 zł. Kolejny spis towarów z natury dokonany wed- ług stanu na dzień 29 stycznia 1995 r. ujawnił wzrost niedoboru o kwotę 6.693,77 zł. Łączny niedobór wyniósł więc 95.261,97 zł. Powód obciążył personel sklepu jedynie 1/3 niedoboru, jego resztę pokrył ze środków własnych. Pozwani zostali obciążeni w wysokości określonej procentowo w zawartych z powodem umowach. Jako jedyni z personelu sklepu odmówili spłaty niedoboru. Pozostali pracownicy wywiązali się z ciążących na nich, w stosunku do powoda zobowiązań, korzystając przy tym z do- godnej formy spłaty (a mianowicie rozłożenia spłaty długu na raty przez okres się- gający nawet do 2 lat). Sąd Pracy w Poznaniu uznał roszczenie powoda za całkowicie uzasadnione, przyjmując, że oświadczenia podpisane przez strony mają moc wiążącą i są umo- wami o odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie „konstytu- ującymi odpowiedzialność pozwanych na podstawie art. 124 KP”. W oświadczeniach tych pozwani przyjęli na siebie odpowiedzialność materialną za wszelkie składniki majątkowe, które zostały im powierzone z zachowaniem uzgodnionego przez strony trybu. Zgoda na przyjęcie odpowiedzialności, wyrażona przez pozwanych w umo- 3 wach, obejmowała także początkowe dostawy towarów do sklepów. Konsekwencją powyższego, zdaniem Sądu Pracy, pomimo nieprzeprowadzenia początkowej in- wentaryzacji, jest odpowiedzialność materialna pozwanych za cały niedobór zaist- niały u powoda, a więc także za ten, który istniał w dacie pierwszej inwentaryzacji (tj. na 31 grudnia 1994 r.). Apelację pozwanych Sąd drugiej instancji uznał za bezzasadną. Według tego Sądu, Sąd Pracy prawidłowo ustalił wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, przeprowadził wnikliwe i szczegółowe postępowanie dowodowe. Także jego ocena prawna stanu faktycznego sprawy jest prawidłowa. Oświadczenia podpi- sane przez pozwanych są umowami o odpowiedzialności materialnej, na podstawie których przyjęli oni na siebie odpowiedzialność za wszelkie składniki majątkowe, które zostały im powierzone z zachowaniem „właściwego trybu”, przez który zdaniem Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych należy rozumieć tryb uzgodniony przez strony. Sąd ten w pełni podzielił pogląd Sądu Pracy, iż pozwani podpisując wskazane wyżej umowy wyrazili zgodę na ich treść i przyjęli na siebie odpowiedzialność za mienie im powierzone, także więc i za to, które im przekazano przed dokonaniem pierwszej inwentaryzacji (sporządzonej na dzień 31 grudnia 1994 r.), a więc z mo- mentem przyjmowania już pierwszych dostaw towarów w początkowym okresie funk- cjonowania sklepu. Zdaniem Sądu drugiej instancji powoływanie się przez pozwa- nych na nieświadomość co do treści i konsekwencji mogących wyniknąć z podpisa- nia przez nich umów, w żadnym razie nie może zwalniać pozwanych od odpowie- dzialności materialnej (tym bardziej, że pozwana była wcześniej już zatrudniona na podobnym stanowisku). Sąd drugiej instancji w pełni podzielił stanowisko Sądu Pracy, który pomimo, iż przyznał pozwanym rację co do zaistnienia braków organi- zacyjnych w początkowym okresie funkcjonowania sklepu (np. zbyt mała liczba per- sonelu w stosunku do powierzchni handlowej - 10 pracowników na dwie zmiany przy 400 m 2 powierzchni), to jednak uznał, że brak jest podstaw do obniżenia odszkodo- wania z uwagi na fakt przejęcia przez powoda 2/3 ogromnego niedoboru i pokrycia go z własnych środków i obciążenia pracowników zaledwie 1/3 manka. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał zarzut pozwanych w przedmiocie rzekomej kradzie- ży dokonanej przez powoda za całkowicie bezzasadny. Z zebranego materiału do- wodowego w sposób jednoznaczny wynika bowiem, iż powód nie dopuścił się kra- dzieży, a jedynie zauważył na terenie sklepu (w przejściu prowadzącym do magazy- nu i do biura) leżące luzem na kartonach dwie tabliczki czekolady, wobec czego 4 wziął je i zabezpieczył. Sąd drugiej instancji podkreślił także, iż - jego zdaniem - zos- tała dostatecznie wyjaśniona kwestia kradzieży, jakiej dopuścili się w początkowym okresie funkcjonowania sklepu jego dwaj pracownicy. Fakt ich natychmiastowego zwolnienia, fakt iż kradzież miała miejsce na początku działalności sklepu, a także partycypowanie powoda w przeważającej części niedoboru spowodował, że zarzut ten nie mógł być uwzględniony przy rozpatrywaniu kwestii obniżenia odpowiedzial- ności materialnej pozwanych. Zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Pracy w sposób prawidłowy przeprowadził dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu księgowości i rachunkowości na okoliczność prawidłowości wyliczenia niedoboru. Biegły w swej opinii w sposób jednoznaczny i wyraźny stwierdził, iż wyliczenia zostały dokonane prawidłowo. Biegły wyraził natomiast pogląd, iż pozwani powinni być obciążeni nie- doborem wykazanym po dacie pierwszej inwentury, tj. w okresie od 1 stycznia 1995 r. - 29 stycznia 1995 r. [...]. Sąd Pracy nie podzielił tego poglądu i zajął odmienne stanowisko w przedmiocie zakresu odpowiedzialności pozwanych. Korzystając z ustawowego uprawnienia, a mianowicie swobodnej oceny dowodów, po skontrolo- waniu przesłanek, którymi kierował się biegły i prawidłowości jego rozumowania, Sąd Pracy doszedł do odmiennych, słusznych - zdaniem Sądu rozpoznającego apelację - wniosków. W kasacji wyrokowi Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postawiony został zarzut, iż narusza on art. 124 § 2 KP, gdyż mimo iż z zebranego materiału dowo- dowego w sprawie wynika, że nie było podstaw do jego zastosowania, to jednak zos- tał on zastosowany oraz zarzut naruszenia art. 124 § 3 KP, przez bezpodstawne uznanie, że pozwani nie mogą podnosić zarzutów na podstawie tego przepisu. W związku z zarzutem naruszenia art. 124 § 2 KP powodowie słusznie podnieśli, czemu nie zaprzecza Sąd rozpoznający apelację, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż mienie nie zostało pozwanym powierzone w sposób prawidłowy. Pozwani zawarli ze stroną powodową umowę o odpowiedzialności za powierzone mienie w dniach 1 października 1994 r. i 4 października 1994 r. Przy zawieraniu tych umów nie został sporządzony żaden spis z natury powierzonego mienia, nie określono jego składników ani wartości. Pierwszej inwentaryzacji dokonano dopiero dnia 31 grudnia 1994 r., przy czym obejmowała ona okres od 1 października 1994 r. do 31 grudnia 1994 r. i wykazała niedobór w wysokości 88.568,20 zł. Według pozwanych „zadziwiająca jest niefrasobliwość z jaką Sądy obu instancji przeszły do porządku dziennego nad faktem, iż w momencie podpisywania deklaracji dotyczącej odpowie- 5 dzialności za mienie oraz w ciągu następnych trzech miesięcy nie był dokładnie znany skład tego mienia ani jego wartość”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut kasacji naruszenia art. 124 § 2 KP jest trafny. Sprowadza się on do twierdzenia, iż w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do zastosowania art. 124 § 2 KP w odniesieniu do okresu przypadającego przed przeprowadzeniem pierwszej inwentaryzacji (31 grudnia 1994 r.), gdyż skoro przy zawieraniu z pozwa- nymi umów o odpowiedzialności za powierzone mienie nie przeprowadzono żadnego spisu z natury (inwentaryzacji), to wobec tego mienie nie zostało im powierzone w sposób prawidłowy, a to w istocie oznacza, iż pracodawca nie wykazał w jakiej wy- sokości poniósł szkodę w powierzonym pozwanym mieniu w okresie poprzedzającym inwentaryzację z 31 grudnia 1994 r. Słusznie w związku z tą kwestią podniesiono w kasacji, że orzecznictwo sądowe stoi na stanowisku, iż obowiązku prawidłowego po- wierzenia mienia i zapewnienia pracownikowi materialnie odpowiedzialnemu takich warunków, które zapewniają prawidłowe wyliczenie się z mienia, nie uchyla zgoda pracownika na nieprawidłowe powierzenie mienia (por. wyrok z 17 kwietnia 1973 r., I PR 47/73, nie publikowany). Słuszność zarzutu kasacji potwierdzają także przytoczone w niej tezy innych orzeczeń Sądu Najwyższego, a mianowicie, iż „niezbędnym warunkiem pełnej odpo- wiedzialności pracownika za szkodę jest prawidłowe powierzenie mu mienia w sytu- acji umożliwiającej mu zwrot tego mienia lub wyliczenie się z niego. Przyjęcie mienia na podstawie prawidłowo przeprowadzonego remanentu (protokołu) zdawczo-od- biorczego spełnia ten warunek, podczas gdy podpisanie przez pracownika deklaracji o przyjęciu odpowiedzialności ma znaczenie jedynie dowodowe” (wyrok z dnia 23 listopad 1981 r., IV PR 343/81, OSNCP 1982 z. 4, poz. 63); „odpowiedzialność pra- cownika za powierzone mienie w myśl art. 124-125 KP uwarunkowana jest istnie- niem pisemnej umowy o odpowiedzialności materialnej, udokumentowanym powie- rzeniem (do zwrotu lub wyliczenia się) w związku z tą umową mienia pracownikowi w okolicznościach umożliwiających mu (w toku inwentaryzacji) zgłaszania zarzutów (...)” (uchwała z dnia 27 stycznia 1977 r., IV PZP 7/76 OSNCP 1977 z. 9, poz. 159), „przy rozważaniu odpowiedzialności pozwanego z art. 124 KP należy mieć na uwa- dze, że zakład pracy obowiązany jest udowodnić prawidłowe powierzenie mienia 6 pracownikowi oraz że nie rozliczył się on z tego mienia” (wyrok z dnia 1 lutego 1978 r., IV PR 9/76, OSNCP 1978 z. 9, poz. 166). Na pracodawcy, dochodzącemu od pracownika odszkodowania na podstawie przepisów o odpowiedzialności materialnej za szkodę wyrządzoną w mieniu powie- rzonym ciąży obowiązek wykazania tej szkody i jej wysokości. Jeżeli mienie zostaje pracownikowi powierzone w sposób prawidłowy, tj. jeżeli wiadomo jakie mienie i w jakiej wysokości powierza się pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub do wyliczenia (w określonych przypadkach prawidłowość tę zapewnia dokonanie spisu z natury), to dowód powstania szkody i jej wysokość nie nasuwa z reguły praktycznie większych trudności. W szczególności przeprowadzona w takich warunkach inwentaryzacja pozwala na stwierdzenie, czy powstała szkoda (niedobór) i jaka jest jej wysokość (wielkość niedoboru). Trudności jakie w pewnych wypadkach może mieć pracodawca w udowodnieniu szkody (i jej wysokości) w mieniu powierzonym pracownikowi nie mogą uzasadniać odstępowania od tego ustawowego wymagania i przerzucania na pracownika ciężaru dowodu, by to on wykazywał, iż szkoda - w związku z powierzo- nym mu mieniem - w ogóle nie powstała lub powstała w mniejszej wysokości niż to podaje pracodawca. Wynika to między innymi z analizy art. 124 § 3 KP, który na pracownika przerzuca jedynie ciężar dowodzenia, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, nie zaś wykazywania, iż w ogóle ona nie istnieje przy przyjęciu jedynie, że wystarczy deklaracja (bez dowodu) pracodawcy, iż szkoda w mieniu po- wierzonym powstała i że ma określoną wielkość. Zasady tej nie mogą zmienić strony w zawieranej przez siebie umowie, byłoby to bowiem sprzeczne z art. 18 § 1 KP, który przewiduje, iż postanowienia umów o pracę (oraz innych aktów prawnych, na których podstawie powstaje stosunek pracy) nie mogą być mniej korzystne dla pra- cownika niż przepisy prawa pracy. Wprawdzie umowy zawarte przez pozwanych w zakresie ich odpowiedzialności za mienie powierzone nie są umowami o pracę, lecz w aspekcie art. 18 KP należy je traktować jako rodzaj klauzul autonomicznych mody- fikujących w pewnym zakresie treść stosunków pracy (umów o pracę), a to oznacza, iż istnieją podstawy dla dokonywania oceny ich ważności w płaszczyźnie tego prze- pisu. Stąd też nawet gdyby przyjąć, że pozwani zawierając umowy o odpowiedzial- ności materialnej za mienie powierzone godzili się w nich na ponoszenie odpowie- dzialności za niedobór powstały przed pierwszą inwentaryzacją (przed dniem 31 grudnia 1994 r.) - co zresztą jest bardzo wątpliwe - a więc tym samym zwalniali ich pracodawcę z konieczności ścisłego wykazania poniesionej szkody (jej wysokości) 7 pozostającej w związku z ich zachowaniem się, to i tak postanowienie takie, wywo- dzone z tych umów - jako mniej korzystne dla pozwanych od regulacji Kodeksu pracy - nie mogłoby zostać uznane za wiążące. Z mocy bowiem art. 18 § 2 KP postano- wienia umów o pracę (klauzul autonomicznych wprowadzanych do tych umów) mniej korzystne dla pracowników niż przepisy prawa pracy są nieważne; zamiast nich sto- suje się odpowiednie przepisy prawa pracy. Innymi słowy, w świetle art. 18 KP zwol- nienie pracodawcy w umowie o odpowiedzialności za powierzone mienie z obowiąz- ku prawidłowego powierzenia mienia i powinności wykazania przez niego faktu pows- tania szkody w tym mieniu oraz jej wysokości jest niedopuszczalne, gdyż pro- wadziłoby do ukształtowania się stanu prawnego, który jest mniej korzystny dla pra- cownika od tego stanu, który wynika z kodeksu pracy (art. 124 KP). W tym stanie rzeczy za istotne należy uznać twierdzenia kasacji, iż powierzenie pracownikowi mienia bez sporządzenia spisu z natury tego mienia, uniemożliwia pracodawcy wy- kazanie wysokości poniesionej szkody w tym mieniu, jako że nie zostały udokumen- towane ani jego składniki, ani też ich wartość; nie sposób zatem obliczyć szkody w mieniu jako różnicy między jego stanem końcowym a początkowym. Powierzenie mienia bez spisu w naturze czyni również niemożliwym wyliczenie się przez pracow- nika z otrzymanego mienia, co także uniemożliwia przypisanie mu odpowiedzialności na podstawie art. 124 § 2 KP. W konsekwencji trafny jest wniosek kasacji, iż nie było przesłanek do pociągnięcia pozwanych do odpowiedzialności odszkodowawczej na postawie art. 124 § 2 KP za szkodę w mieniu powoda, która wystąpiła przed dniem 31 grudnia 1994 r., tj. przed sporządzeniem pierwszej inwentaryzacji. Podnosząc zarzut naruszenia art. 124 § 3 KP w kasacji pisze się, iż niezro- zumiałe jest twierdzenie Sądu pierwszej instancji, bezkrytycznie przyjęte przez Sąd odwoławczy, jakoby pozwani nie mogli powoływać się na okoliczności ekskulpujące z art. 124 § 3 KP w sytuacji, gdy powód w znacznej mierze pokrył zaistniały niedobór. Zdaniem kasacji powód w sposób ewidentny nie zapewnił warunków umożliwiają- cych zabezpieczenie powierzonego mienia. W sklepie przez niego prowadzonym - o powierzchni około 400 m 2 (według ustaleń Sądu Pracy), na jednej zmianie pracowało około 5 osób, a więc na każdą z nich przypadało około 80 m 2 . W takich warunkach nie sposób zabezpieczyć znajdujący się w sklepie towar, szczególnie przy znacznej liczbie kupujących. Zarzut naruszenia art. 124 § 3 KP jest trafny, gdyż Sąd drugiej instancji (podobnie jak i Sąd Pracy) przyjął, iż istniały braki organizacyjne w począt- kowym okresie funkcjonowania sklepu, a równocześnie nie rozważył czy ustalenie 8 takie uzasadniało zastosowanie art. 124 § 3 KP. Uznał bowiem, że rozstrzygająca jest w tym względzie okoliczność, iż „powód przejął 2/3 ogromnego niedoboru i pokrył go z własnych środków, zaś pracowników obciążyło zaledwie 1/3 manka”. Oko- liczność ta nie może być uznana za mającą znaczenie prawne, gdyż warunkiem zas- tosowania art. 124 § 3 KP nie jest to, czy i w jakim zakresie niedobór obciąża praco- dawcę. Niezależnie od tego, jakie to skutki powoduje dla pracodawcy, w myśl bo- wiem art. 124 § 3 KP od odpowiedzialności za mienie powierzone (art. 124 § 1 i 2 KP) pracownik może się uwolnić, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia. Wadą zaskarżo- nego rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji jest to, że z góry wykluczył on możliwość zastosowania art. 124 § 3 KP, odwołując się do okoliczności nie mającej znaczenia prawnego (poniesienia przez pracodawcę 2/3 niedoboru), co jest niedopuszczalne z różnych względów, w tym między innymi z tego powodu, iż odpowiedzialność według reguł określonych w art. 124-127 KP stanowi odstępstwo od ogólnych zasad odpo- wiedzialności materialnej pracownika i stąd nie może być interpretowana w sposób rozszerzający. Przyjmując błędne założenie, że przepis art. 124 § 3 KP niejako z istoty rzeczy nie może mieć zastosowania w rozpoznawanej sprawie, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - podobnie jak i Sąd pierwszej instancji - nie rozważał i nie prowadził postępowania dowodowego w kierunku ustalenia, czy istnieją podstawy zastosowania art. 124 § 3 KP. Przepis ten nie może być stosowany, jeżeli pracownik nie wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, nie zaś z tego powodu, iż pracodawcę w danym wypadku obciąża poważny niedobór czy też z tego względu, iż w umowie o odpowiedzialności za mienie powierzone strony wykluczyły jego stosowanie. Wprowadzenie takiej klauzuli do umowy o odpowiedzialności za mienie powierzone - gdyby miało miejsce - należałoby uznać - zgodnie z tym co zostało powiedziane wyżej - za niedopuszczalne w świetle art. 18 KP. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, iż w zaskarżonym wyroku doszło do naruszenia art. 124 § 3 KP, gdyż z góry wykluczono możliwość jego zastosowania z powodów nie znajdu- jących usprawiedliwienia prawnego, bez dokładnego badania czy zachodzą przes- łanki jego zastosowania. Sprawa istnienia tych przesłanek będzie wymagała odręb- nej analizy i oceny w świetle zgromadzonego (ewentualnie poszerzonego) materiału dowodowego przy ponownym rozpoznawaniu sprawy przez Sąd, do którego zostaje ona przekazana. 9 Zaskarżony wyrok został uchylony jedynie w stosunku do pozwanej Jolanty S., natomiast kasacja Jana S. została odrzucona na podstawie art. 393 pkt 1 KPC, gdyż dotyczy sprawy o świadczenie, w której wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięć tysięcy złotych. W rozpoznawanej sprawie zachodzi współuczestnictwo for- malne (art. 72 § 1 pkt 2 KPC). To zaś oznacza, iż wartość przedmiotu zaskarżenia ustalana musi być odrębnie dla obu pozwanych. Ponieważ w przypadku pozwanego Jana S. jest ona niższa niż pięć tysięcy złotych, wobec tego jego kasacja jest niedo- puszczalna i w związku z tym musiała zostać odrzucona. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 KPC oraz art. 393 8 § 1 KPC w związku z art. 393 pkt 1 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI