I UK 147/08

Wyrok z dnia 9 grudnia 2008 r. I UK 147/08 Niezdolność do pracy wskutek choroby zawodowej w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.; poprzednio art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) zachodzi wówczas, gdy choroba zawodowa jest istotną przyczyną częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy, co oznacza, że bez wynikającego z niej uszczerbku na zdrowiu niezdolność do pracy nie wystąpiłaby. Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf, Zbigniew Hajn (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 grudnia 2008 r. sprawy z odwołania Grzegorza R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziałowi w S. o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyj- nego w Katowicach z dnia 17 grudnia 2007 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu w Katowi- cach. U z a s a d n i e n i e Decyzją z 2 sierpnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. odmówił ubezpieczonemu Grzegorzowi R. przyznania prawa do renty z tytułu nie- zdolności do pracy w związku z chorobą zawodową. Wyrokiem z 16 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach oddalił odwoła- 2 nie ubezpieczonego od tej decyzji. Sąd Apelacyjny, zaskarżonym rozpoznawaną skargą wyrokiem z 17 grudnia 2007 r., oddalił apelację ubezpieczonego. Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony (urodzony w 1948 r.) był zatrudniony pod ziemią jako górnik, a od 1992 r. pobiera emeryturę górniczą. Państwowy tere- nowy inspektor pracy sanitarny w J. decyzją z 1 lutego 1995 r. stwierdził u ubezpie- czonego chorobę zawodową - uszkodzenie słuchu. Dnia 20 maja 2005 r. ubezpie- czony złożył wniosek o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową. Lekarz orzecznik orzeczeniem z 22 czerwca 2005 r. uznał go za całkowicie niezdolnego do pracy, orzekając jednocześnie, że niezdolność ta nie ma związku z chorobą zawodową. W wyniku złożonego sprzeciwu, komisja lekarska orzeczeniem z 26 lipca 2005 r. uznała ubezpieczonego za całkowicie trwale niezdol- nego do pracy, ustalając datę powstania niezdolności do pracy na 20 maja 2005 r. i przyjmując, że niezdolność do pracy nie pozostaje w związku przyczynowym z cho- robą zawodową. Sąd Okręgowy wskazał też, że na rozprawie 16 listopada 2006 r. pełnomocnik ubezpieczonego złożył do akt orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ubezpieczonego. Na podstawie opinii biegłych lekarzy z zakresu laryngologii, otolaryngologii i audiologii Sąd stwierdził, że pohałasowy ubytek słuchu nie zwiększa się wraz z ustaniem narażenia na hałas ponadnormatywny. Wobec tego, skoro w badaniach z 11 lipca 2002 r., 1 marca 2002 r., 6 czerwca 2005 r. i 22 czerwca 2006 r. ubezpieczony ma słuch wydolny społecznie, to większe ubytki słu- chu wykazywane w badaniach z lat wcześniejszych (1998 - 2004) nie są związane z zawodowym uszkodzeniem słuchu. W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego ubezpieczony zarzucił naruszenie art. 12 i art. 13 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo- wych, przez uznanie, że choroba zawodowa występująca w splocie przyczyn z in- nymi dolegliwościami zdrowotnymi, wynikającymi z tzw. ogólnego stanu zdrowia, nie wystarcza do uznania, że ubezpieczony jest niezdolny do pracy z powodu choroby zawodowej oraz błąd w ustaleniach faktycznych, że ubezpieczony nie jest osobą nie- zdolną do pracy z powodu choroby zawodowej. Jego zdaniem założenie Sądu pierw- szej instancji, że choroba zawodowa musi być wyłączną przyczyną niezdolności do pracy było błędne. 3 Rozpoznając apelację, Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za swoje ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i ich ocenę prawną. Sąd stwierdził, że roszczenie ubez- pieczonego opiera się na art. 6 ust. 1 pkt 6 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 30 paździer- nika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób za- wodowych (Dz.U. Nr 199 poz.1673 ze zm., powoływanej dalej, jako „ustawa wypad- kowa z 2002 r.”) w związku z art. 12 ust. 3 lub 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Należało zatem wykazać, że choroba zawodowa narządu słuchu czyni ubezpieczonego co najmniej częściowo niezdolnym do pracy, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy wypadkowej z 2002 r. Sąd wskazał, że stwierdzenie u ubezpie- czonego niedosłuchu zawodowego (choroby zawodowej) nie jest jednoznaczne ze stwierdzeniem częściowej niezdolności do pracy, ponieważ do zaistnienia przesłanek z art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS konieczne jest istnienie tzw. „socjalnej niewydolności" słuchu, która występuje przy ubytkach powyżej 40 dB, bez- pośrednio po zakończeniu pracy w narażeniu na hałas ponadnormatywny. Tymcza- sem nawet po 15 latach od zaprzestania narażenia na hałas ponadnormatywny nie- dosłuch nie spowodował niewydolności socjalnej słuchu ubezpieczonego. Nie zostały zatem wyczerpane przesłanki z art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W skardze kasacyjnej ubezpieczony zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości opierając skargę na naruszeniu prawa materialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy wypadkowej z 2002 r. oraz art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, przez uznanie, że nie jest on niezdolny do pracy w związku z chorobą zawodową. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania oraz o orzeczenie o kosz- tach postępowania. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania pełnomocnik ubezpieczonego uza- sadnił występującym w sprawie istotnym zagadnieniem prawnym sprowadzającym się do odpowiedzi na pytanie, czy występowanie choroby zawodowej w splocie przy- czyn niezdolności do pracy uzasadnia zawsze przyznanie ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu choroby zawodowej. Jego zdaniem, gdyby ustawodawca przyjmował, że choroba zawodowa musi być jedyną przyczyną niezdolności do pracy, aby ubez- pieczony uzyskał prawo do renty, to w art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy użyłby słowa „wy- łącznie", tak jak uczynił to w art. 21 ust. 1 tej ustawy. Tymczasem art. 6 ust. 1 pkt 6 4 ustawy wypadkowej takiego sformułowania nie zawiera, co uzasadnia przyjęcie, że choroba zawodowa nie musi jedyną i wyłączną przyczyną niezdolności pracy uza- sadniającą przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Uzasadniając zarzuty skarżący wskazał, między innymi, że według art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy wypadkowej z 2002 r. z tytułu choroby zawodowej ubezpieczonemu przysługuje renta z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli stał się niezdolny do pracy wskutek choroby zawodowej. Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy zależy od interpreta- cji zwrotu „niezdolny do pracy wskutek choroby zawodowej". Sąd Apelacyjny wyszedł z nietrafnego założenia, że pomiędzy chorobą zawodową (przyczyną) a niezdolno- ścią do pracy (skutek) musi istnieć adekwatny związek przyczynowy i tylko choroba zawodowa i stopień jej zaawansowania decyduje o uprawnieniu do renty. Tymcza- sem należy przyjąć, że choroba zawodowa nie musi być wyłączną przyczyną warun- kującą przyznanie prawa do renty z tytułu choroby zawodowej. Konfrontacja samo- istnych schorzeń wraz z chorobą zawodową, jako zespołu skutków może w myśl a art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy wypadkowej w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy emery- talnej prowadzić do ustalenia, że ubezpieczony jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, a występowanie w tym splocie choroby zawodowej musi oznaczać przyjęcie, że niezdolność do pracy jest spowodowana także chorobą zawodową. Uzasadnia to tym samym przyznanie ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu choroby zawodowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istotą sporu w niniejszej sprawie jest wykładnia pojęcia „niezdolny do pracy wskutek choroby zawodowej” z art. 6 ustawy wypadkowej z 2002 r., któremu odpo- wiadało analogiczne określenie „który wskutek choroby zawodowej stał się niezdolny do pracy” w art. 18 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r. (z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.). Sąd Najwyższy, rozpoznając, zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c., sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, wobec zgodnego stanowiska Sądów i skarżącego w kwestii podstawy prawnej roszczeń ubezpieczonego, nie wnika, która z tych ustaw powinna znaleźć zastosowanie w obecnym postępowaniu. Wskazana powyżej kwestia pojęcia niezdolności do pracy wskutek choroby odnosi się do szerszego zagadnienia związku przyczynowego między chorobą za- 5 wodową a jej prawnie doniosłymi skutkami w postaci częściowej lub całkowitej nie- zdolności do pracy (ewentualnie śmierci, stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, niezdolności do samodzielnej egzystencji), jako przesłanki odpowiedzialno- ści za te skutki w postaci zapłaty renty z tytułu niezdolności do pracy i innych świad- czeń należnych z ubezpieczenia wypadkowego, w odróżnieniu od analogicznych świadczeń przysługujących na zasadach ogólnych. W kwestii tej Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko, zgod- nie z którym do rozważanej odpowiedzialności nie ma zastosowania teoria adekwat- nego związku przyczynowego, prowadząca do uwzględniania wyłącznie prawnie istotnych zależności między szkodą a jej przyczyną i eliminowania przyczyn, dla któ- rych skutek nie stanowi „normalnego” następstwa. Przepisy prawa ubezpieczeń społecznych regulują bowiem samodzielnie zasady odpowiedzialności z tytułu zaist- nienia ryzyka ubezpieczeniowego i nie odsyłają do ograniczeń odpowiedzialności płynących z art. 361 § 1 k.c. Wobec tego uzasadnione jest ujmowanie rozważanego związku przyczynowego jako relacji, w której przyczyną jest ogół równorzędnych wo- bec siebie zdarzeń, bez spełnienia których skutek nie mógłby nastąpić, a zatem przyjęcie teorii równowartości warunków, zwaną też teorią warunku koniecznego sine qua non. Teoria ta przyjmuje, że szkoda jest następstwem splotu przyczyn równo- ważnych, obejmujących wszystkie zdarzenia pozostające w relacji przyczyna-skutek tak długo, aż hipotetyczne wyeliminowanie jednej z przyczyn doprowadzi do wniosku o niemożliwości nastąpienia danego skutku. Gdy istnieje wielość przyczyn wywołują- cych szkodę należy - według tej teorii - wyróżnić przypadek, gdy każda z nich mogła szkodę wywołać, albo będąc ogniwem łańcucha przyczyn, albo gdy zadziałały rów- nocześnie. W takim przypadku, gdy dochodzi do zbiegu przyczyn, odpowiedzialność za skutek zachodzi w takim zakresie, w jakim szkoda jest niepodzielnym następ- stwem ich wszystkich, choć stopień efektywności działania konkretnej przyczyny był mniej lub bardziej znaczący. Takie przyczyny określa się jako przyczyny istotne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 2000 r., II UKN 351/99, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 419 i powołane w jego uzasadnieniu wcześniejsze orzecznictwo). Wobec powyższego niezdolność do pracy wskutek choroby zawodowej w ro- zumieniu art. 6 ustawy wypadkowej z 2002 r. (i art. 18 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r.) zachodzi wówczas, gdy choroba zawodowa jest istotną przyczyną częścio- wej lub całkowitej niezdolności do pracy, co oznacza, że bez wynikającego z niej uszczerbku na zdrowiu niezdolność do pracy nie wystąpiłaby. Taki stan rzeczy ist- 6 nieje niewątpliwie, gdy choroba zawodowa sama powoduje uszczerbek na zdrowiu uzasadniający zakwalifikowanie pracownika jako częściowo lub całkowicie niezdol- nego do pracy. Zachodzi on jednak również wówczas, gdy sama choroba zawodowa nie uzasadnia uznania pracownika za częściowo lub całkowicie niezdolnego do pracy, jednakże bez wynikającego z niej uszczerbku na zdrowiu niezdolność do pracy nie wystąpiłaby, ponieważ pozostałe przyczyny niezdolności, np. inne choroby, nie wystarczają do jej powstania. W takim przypadku, stopień w jakim choroba zawo- dowa przyczynia się do niezdolności nie ma znaczenia, ważne jest to, że przesądza ona o wystąpieniu niezdolności do pracy, stanowiąc jej istotną przyczynę. Orzekając w niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny nie badał, czy choroba zawo- dowa powoda jest istotną przyczyną jego niezdolności pracy w przedstawionym wy- żej rozumieniu. Zdaniem Sądu dla uznania, że niezdolność do pracy powstała wsku- tek choroby zawodowej, choroba ta powinna być jej wyłączną przyczyną, co jak wy- żej wskazano jest nietrafne. Wobec tego kasacyjny zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy wypadkowej z 2002 r. okazał się uzasadniony. Jednocześnie w świetle przedstawionej koncepcji przyczyny istotnej błędne jest również twierdzenie skarżą- cego, że sam fakt występowania choroby zawodowej w splocie przyczyn niezdolno- ści do pracy wystarcza do uznania, że niezdolność ta powstała wskutek choroby za- wodowej. Nie uwzględnia ono bowiem tego, że prawo do przewidzianej branymi pod uwagę ustawami wypadkowymi renty z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jedy- nie wtedy, gdy choroba ta jest istotną przyczyną niezdolności do pracy. Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z 39821 k.p.c. ========================================