I PKN 490/99

Wyrok z dnia 26 stycznia 2000 r. I PKN 490/99 Uprawnienia z tytułu przeniesienia w stan spoczynku przysługują jedynie tym arbitrom Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, którzy powołani zostali na stanowisko sędziego. Przewodniczący SSN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2000 r. sprawy z po- wództwa Bogusławy N. przeciwko Sądowi Okręgowemu w S. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 4 marca 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie wyro- kiem z dnia 20 listopada 1998 r. [...] w sprawie z powództwa Bogusławy N. przeciwko Sądowi Wojewódzkiemu w S. o ustalenie, że przysługuje jej prawo do uposażenia przewidzianego w art. 6 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 124, poz. 782 – powoływanej nadal jako: ustawa o zm. Prawa o u.s.p.) w związku z art. 711 § 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. – powoływanej nadal jako: Prawo o u.s.p.), oddalił powództwo. W uzasadnieniu tego wyroku podniesiono w szczególności, że ponieważ w rozpozna- wanej sprawie istota sporu dotyczy prawa powódki do uposażenia przysługującego sędziemu w stanie spoczynku, które zostało zakwestionowane przez stronę pozwa- ną, natomiast wysokość takiego uposażenia pozostawałaby już poza sporem, to można w danym wypadku przyjąć, iż dopuszczalne jest rozpoznawanie w tej sytuacji powództwa o ustalenie prawa, zamiast powództwa o świadczenie, bowiem strona ma 2 interes prawny w rozstrzygnięciu tego sporu co do zasady (art. 189 KPC). Jednakże Sąd stwierdził równocześnie, że zgodnie z art. 711 § 2 Prawa o u.s.p. sędziemu przeniesionemu w stan spoczynku z powodu wieku, choroby lub utraty sił, przysłu- guje uposażenie w wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego, wraz z dodatkiem za wysługę lat, pobieranego na ostatnio zajmowanym stanowisku. Natomiast, w myśl art. 6 ust. 1 ustawy o zm. Prawa o u.s.p., przepis art. 711 § 2 Prawa o u.s.p. „ma zas- tosowanie do sędziów i prokuratorów, którzy uzyskali prawo do emerytury lub renty przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, jeżeli prawo to nabyli zajmując sta- nowisko sędziego lub prokuratora”; takie samo wymaganie prawne przewiduje zresztą także § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 paździer- nika 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu ustalania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz człon- kom ich rodzin (Dz.U. Nr 130, poz. 869). Tymczasem w rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że powódka nigdy nie zajmowała stanowiska sędziego lub prokuratora, sprawowała natomiast funkcje zawodowe arbitra Państwowego Arbitrażu Gospo- darczego, który był instytucją orzeczniczą odrębną w stosunku do sądów powszech- nych. Zresztą, w chwili likwidacji Państwowego Arbitrażu Gospodarczego dotychcza- sowi arbitrzy nie stawali się z mocy prawa sędziami sądów gospodarczych, ale sto- sownie do postanowienia art. 13 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 – powoływanej nadal jako: ustawa o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych) jedynie mogli być powo- łani na stanowisko sędziego na podstawie stosownego wniosku Ministra Sprawiedli- wości, o ile nie złożyli pisemnego oświadczenia o odmowie zatrudnienia w sądzie. Bowiem w sytuacji, gdy arbiter złożył pisemne oświadczenie o odmowie zatrudnienia w sądzie, jego dotychczasowy stosunek pracy wygasał z upływem czterech miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (art. 13 ust. 5 tej ustawy). Wynika stąd, że tym bardziej brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych dla przyjęcia, że arbitrzy , którzy przeszli na emeryturę przed likwidacją Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, mogli być z mocy prawa traktowani jako sędziowie. Okoliczność, że Sąd Wojewódzki w S. omyłkowo wystawił powódce legi- tymację, w której została ona określona jako „emerytowany sędzia Sądu Wojewódz- kiego”, nie może mieć żadnego znaczenia ani dla oceny statusu prawnego powódki, ani też dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. 3 Następnie Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 4 marca 1999 r. [...] oddalił apelację powódki od powyższego wyro- ku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Wo- jewódzkiego w niniejszej sprawie i równocześnie stwierdził, że uznał za bezzasadny wniosek dowodowy, zawarty w apelacji, przy pomocy którego powódka chciała wy- kazać, że nie we wszystkich wypadkach rygorystycznie respektowano przepisy doty- czące przyznawania prawa spornego uposażenia, bowiem – w opinii Sądu – zmie- rzała ona do wskazania na okoliczności dotyczące stażu pracy, a nie faktu zatrudnie- nia na stanowisku sędziego. W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Poznaniu powódka zarzuciła naruszenie art. 711 § 2 Prawa o u.s.p. w związku z art. 6 ustawy o zm. Prawa o u.s.p. przez błędną wykładnię oraz wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie prawa do uposażenia przewidzia- nego powyższymi przepisami. W uzasadnieniu kasacji podniesiono w szczególności, że: po pierwsze – zgodnie z art. 13 ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych „w zakreślonych tam terminach Minister Sprawiedliwości obligatoryj- nie przedstawiał Radzie Państwa wnioski o powołanie z dniem 1 października 1989 r. arbitrów Okręgowych Komisji Arbitrażowych ze stażem co najmniej 5 letnim na sta- nowiska sędziów sądów wojewódzkich”, co „wskazuje jednoznacznie na swego ro- dzaju następstwo prawne ówczesnych sądów wojewódzkich w stosunku do wcześ- niej działających Okręgowych Komisji Arbitrażowych, zwłaszcza w zakresie kadr (co dotyczyło również pracowników administracji); nie można przy tym kwestionować uprawnień powódki jedynie na tej podstawie, że „§ 1 zarządzenia Ministra Sprawie- dliwości z 19.VII.1989 r. w sprawie czynności związanych ze zniesieniem komisji arbitrażowych stanowi, iż powołanie na stanowisko sędziowskie byłych arbitrów wiąże się z koniecznością ich pozytywnego oświadczenia o woli zatrudnienia się w sądzie – powódka po 29 latach pracy w PAG odeszła na emeryturę przed wydaniem tego zarządzenia i z oczywistych przyczyn nie miała żadnej możliwości jego złoże- nia”; po drugie – nie można twierdzić, że wolą ustawodawcy było wprowadzenie ta- kiego rozróżnienia uprawnień emerytalnych, w wyniku którego osoba z 29 - letnim stażem w OKA nie nabyła uprawnienia do uposażenia sędziego w stanie spoczynku, a uprawnienie takie nabyła osoba ze stażem 25 - letnim, gdy tylko przepracowała w sądzie powszechnym choćby 1 dzień”, bowiem „wykładnia prowadząca do takich 4 wniosków jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego”; po trzecie – omawia- ne przepisy weszły w życie „z mocą wsteczną w tym sensie, że w sposób arbitralny określają różne uprawnienia emerytalne osób z bardzo podobnym stażem na okreś- lonym stanowisku. Takie rozróżnienie uprawnień osób o podobnym stażu zawodo- wym narusza zdaniem skarżącego zasadę wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP”; po czwarte – podniesiono w kasacji, iż „Stosowano w tych sprawach również dość do- wolną interpretację, albowiem przyznano w Szczecinie status sędziego w stanie spo- czynku osobie, która przepracowała kilkanaście lat w OKA, kilka lat w sądzie, ale nie miała wymaganego ustawą stażu 25 lat (dotyczącego kobiet)”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest zasadna. W art. 711 Prawa o u.s.p. określone zostały świadczenia jakie przysługują sę- dziemu, który został przeniesiony w stan spoczynku, w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych. Z kolei art. 6 ust. 1 ustawy o zm. Prawa o u.s.p. stanowi, że przepisy art. 711 § 2 i § 4 Prawa o u.s.p. mają zastosowanie także do sędziów i odpowiednio do prokuratorów, którzy uzyskali prawo do emerytury lub renty przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ale jedynie wówczas „jeżeli prawo to nabyli zajmując stanowisko sędziego lub prokuratora”. Przy czym należy podkreślić, że sędziowie zawsze korzystali z konstytucyjnej gwarancji niezawisłości (art. 52 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. – Dz.U. Nr 33, poz. 232 ze zm., nas- tępnie art. 62 przepisów Konstytucji RP utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samo- rządzie terytorialnym – Dz.U. Nr 84, poz. 426 oraz aktualnie art. 178 ust. 1 i art. 180 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz.U. Nr 78, poz. 483), a nadzór judyka- cyjny nad orzecznictwem sądów sprawował Sąd Najwyższy (art. 51 Konstytucji PRL z 1952 r., następnie art. 61 przepisów Konstytucji RP utrzymanych w mocy na pods- tawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z 17 października 1992 r. oraz aktualnie art. 183 ust. 1 Konstytucji RP z 1997 r.). Natomiast arbitrzy (i asesorzy) Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, który był organem orzekającym działającym przy Radzie Ministrów i podlegał nadzorowi Prezesa Rady Ministrów (art. 6 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o 5 Państwowym Arbitrażu Gospodarczym – Dz.U. Nr 34, poz. 183 ze zm. – powoływa- nej nadal jako: ustawa o P.A.G.), jako urzędnicy państwowi byli pracownikami mia- nowanymi przez Prezesa Państwowego Arbitrażu Gospodarczego (art. 13 - art. 27 ustawy o P.A.G.). Dopiero na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych dopuszczona została możliwość powołania w odpowied- nim trybie i z dniem 1 października 1989 r. na stanowisko sędziego tych arbitrów ko- misji arbitrażowych, którzy spełniali „wymagania określone w art. 53 pkt 1-4 i 8, wo- bec których nie zachodzą przeszkody z art. 55 i 56 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych”. Oznaczało to, że dopiero ci arbitrzy Państwowego Arbitrażu Gospo- darczego, którzy powołani zostali na stanowisko sędziego, mogli korzystać z przysłu- gującego sędziom prawa przejścia w stan spoczynku, naturalnie o ile spełnione zos- tały wymagane w tym wypadku przesłanki prawne. Analogiczne rozwiązanie prawne dotyczyło również przewodniczących zlikwidowanych komisji do spraw szkód górni- czych, ich zastępców i przewodniczących zespołów orzekających, w związku z prze- jęciem przez sądy powszechne rozpoznawania sporów z tytułu szkód górniczych (art. 153 ust. 1 w związku z art. 97 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologicz- ne i górnicze – Dz.U. Nr 27, poz. 96 ze zm.). Podobnie rzecz się ma aktualnie także nawet w odniesieniu do asesorów sądowych, którzy pomimo, że w zakresie orzeka- nia korzystają z uprawnień sędziego, to jednak z uprawnień przysługujących z tytułu stanu spoczynku mogą korzystać dopiero po uzyskaniu nominacji na stanowisko sę- dziego. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżąca, która w latach 1958 – 1987 pracowała w charakterze arbitra Państwowego Arbitrażu Gospodarczego, nie została powołana na stanowisko sędziego, ponieważ już w lutym 1987 r., a więc jeszcze przed datą likwidacji Państwowego Arbitrażu Gospodarczego i przejęcia spraw gospodarczych do rozpoznawania przez sądy gospodarcze, przeszła na eme- ryturę. Dlatego bezzasadne jest jej żądanie ustalenia prawa do korzystania ze stanu spoczynku. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================