I PKN 439/98

Wyrok z dnia 26 stycznia 1999 r. I PKN 439/98 Postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy podlegają sądo- wej wykładni przy zastosowaniu wszystkich jej reguł, a nie tylko wykładni języ- kowej. Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 1999 r. sprawy z po- wództwa Piotra N. przeciwko Zakładom Mięsnym „J.” SA w J. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Przemyślu z dnia 24 kwietnia 1998 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok w punkcie I i III w ten sposób, że oddalił apela- cję strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Jarosławiu z dnia 16 lutego 1998 r. [...] U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jarosławiu wyrokiem z dnia 16 lutego 1998 r. za- sądził na rzecz Piotra N. od Zakładów Mięsnych „J.” S.A. w Jarosławiu kwotę 12 263 60 zł; oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Sąd ten ustalił, że powód pracował u pozwanego od 1 sierpnia 1984 r. do 12 lutego 1997 r., ostatnio na stanowisku dyrektora do spraw produkcji. Od 21 maja 1996 r. powód chorował i pobierał zasiłek chorobowy. W związku z przejściem powo- da na rentę pozwany wypłacił mu odprawę w wysokości 100% wynagrodzenia, która to odprawa przysługiwała na podstawie zakładowego układu zbiorowego Zakładów Mięsnych „J.” S.A. Sąd Rejonowy uznał za nieuzasadnione roszczenia powoda doty- czące tzw. „pakietu socjalnego” czyli dodatku do wynagrodzenia wypłacanego w poz- wanych zakładach od marca do września 1996 r., uznając, że dodatek ten włączony do płacy zasadniczej, nie przysługiwał powodowi od października 1996 r., a zatem 2 nie mógł być również podstawą wyliczenia zasiłku chorobowego ani ekwiwalentu za urlop. Natomiast za uzasadnione uznał Sąd Rejonowy żądanie zasądzenia różnicy między wysokością otrzymanej przez powoda odprawy (stanowiącej 100% wynagro- dzenia), a odprawą obliczoną w wysokości 500% wynagrodzenia. Rozstrzygnięcie to Sąd pierwszej instancji oparł na wykładni § 26 pkt 3 zakładowego układu zbiorowego pracy pracowników Zakładów Mięsnych J. S.A., który wszedł w życie 26 listopada 1994 r. Przepis ten stanowi, że pracownikowi przysługuje jednorazowa odprawa pie- niężna w wysokości 100% wynagrodzenia liczona jak za urlop wypoczynkowy pra- cownika mimo nieprzepracowania 10 lat, jeżeli przejście na rentę nastąpiło wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika; 500% liczone jak za urlop wypoczynkowy jeżeli wypadek nastąpił z winy zakładu. Sąd Rejonowy podał w uzasadnieniu swego wyroku, że „zastosował wykładnię rozszerzającą” uznając, że odprawa w wysokości 500% należy się również w razie przejścia na rentę z powodu choroby zawodowej tak, jak to miało miejsce w przypadku powoda „niewątpliwie z winy zakładu pracy”. Zdaniem Sądu za taką wykładnią przemawia również intencja twórców tego przepisu, którzy przyznali, że celem jego wprowadzenia było przyzna- nie zwiększonej odprawy również w przypadku choroby zawodowej. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu po roz- poznaniu apelacji strony pozwanej wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1998 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w punkcie pierwszym i trzecim w ten sposób, że oddalił powódz- two i nie obciążył powoda kosztami postępowania, a także odrzucił apelację w pozostałej części. Sąd Wojewódzki powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym przepisy płacowe podlegają wykładni ścisłej i niedopuszczalna jest ich rozszerzająca interpretacja. W przepisie § 26 ust. 3 układu przewidziano wyraź- nie, że odprawa w wysokości 500% przysługuje tylko z tytułu wypadku przy pracy powstałego z winy zakładu pracy. Nieuzasadnione jest stosowanie wykładni rozsze- rzającej „i podciągnięcie pod ten zapis także choroby zawodowej”. Sąd drugiej ins- tancji stwierdził, że Sąd Rejonowy nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy al- bowiem nie dokonał ustaleń kiedy i w jakich okolicznościach powstała u powoda choroba zawodowa, a także czy powstała ona z winy pozwanego pracodawcy. Powód wniósł kasację od tego wyroku. Podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego oraz naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść orzeczenia i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do po- nownego rozpoznania lub o oddalenie apelacji pozwanego. W uzasadnieniu kasacji 3 wskazano, że w rozpoznawanej sprawie spór dotyczy interpretacji § 26 pkt 3 zakła- dowego układu zbiorowego, który jest sformułowany nieprecyzyjnie. Za interpretacją przyjętą przez Sąd Rejonowy przemawia intencja „ustawodawcy”. Wykładnia doko- nana przez Sąd Wojewódzki jest sprzeczna z zeznaniami świadków. W konsekwencji tej wykładni należałoby przyjąć, że w przypadku choroby zawodowej powstałej z winy zakładu pracy odprawa w ogóle się należy, a wątpliwe byłoby czy należy się w przy- padku wypadku w drodze do pracy. O tym kiedy i w jakich okolicznościach powstała u powoda choroba zawodowa przesądza decyzja inspektora [...]. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja została oparta na dwóch podstawach, tj. zarówno na zarzucie naru- szenia prawa materialnego, jak i zarzucie naruszenia przepisów postępowania. Mimo tego nie podano jakiego przepisu dotyczy podstawa odnosząca się do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania. W istocie rzeczy podstawę kasacji stanowi za- tem jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię § 26 ust (pkt) 3 układu zbiorowego. Układ zbiorowy zgodnie z art. 9 KP stanowi źródło prawa pracy, a jego postanowienia stosowane przez sądy podlegają ich wykładni. W rozpoznawanej sprawie spór wywołała wykładnia przepisu układu zbioro- wego. W myśl § 26 ust. 1 pracownikowi pozwanych zakładów przysługuje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę odprawa pieniężna w wysokości 100% po 10 latach, 150% po 15 latach i we wzrastającej wysokości zależnie od stażu pracy. W przepisie ust. 3 postanowiono, że mimo nieprzepracowania 10 lat pracownik prze- chodzący na rentę ma prawo do odprawy w wysokości 100%, jeżeli przejście nastą- piło w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika i 500%, jeżeli wypadek nastąpił z winy pracodawcy. Odczytanie normy prawnej z tak sformułowanego przepisu sprawia trudności. Wykładnia językowa – wbrew poglądowi Sądu drugiej instancji – nie jest wystarcza- jąca. Językowa treść przepisu wskazywać mogłaby bowiem na to, że dotyczy on wyłącznie pracowników, którzy nie przepracowali 10 lat. Podwyższenie odprawy w razie przejścia na rentę nawet tylko z powodu wypadku przy pracy zawinionego przez pracodawcę nie byłoby możliwe w odniesieniu do pracowników, którzy prze- pracowali 10, 15, 20 czy też 25 lat. Otrzymaliby oni 100, 150, 200 lub 300 procento- wą odprawę. 4 Wobec powyższego należy dojść do przekonania o konieczności interpretacji analizowanego przepisu przy pomocy innych metod wykładni. Wykładnia logiczna, systemowa i celowościowa prowadzi do wniosku, że w przepisie ust. 3 uregulowano dwie kwestie: uprawnienia do nabycia prawa do odprawy rentowej mimo niespełnie- nia wymagania odpowiedniego stażu oraz podwyższenia odprawy z uwagi na przy- czyny przejścia na rentę. Przeciwstawienie „jeżeli przejście na rentę nastąpiło wsku- tek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika” – „a jeżeli wypa- dek nastąpił z winy przedsiębiorstwa” wymaga interpretacji. W pierwszym członie winę pracownika odniesiono zarówno do wypadku jak i choroby, a winę pracodawcy tylko do wypadku. Tymczasem z definicji i istoty pojęcia choroby zawodowej wynika, że powstaje ona na skutek narażenia pracownika przy wykonywaniu pracy na niekorzystne cho- robotwórcze oddziaływanie środowiska pracy. O ile wypadek może powstać z winy pracownika, o tyle trudno sobie wyobrazić chorobę zawodową, której powstanie spo- wodował wyłącznie pracownik. Dlatego też zróżnicowanie określone w § 26 ust. 3 odnosić praktycznie można do wypadku, a nie do choroby zawodowej. Zawinione zachowanie pracownika wyłącza odpowiedzialność pracodawcy na podstawie ustawy wypadkowej tylko w odniesieniu do wypadków przy pracy. Poza tym odpo- wiedzialność pracodawcy z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest uregulowana analogicznie. Brak jest podstaw do dokonania zróżnicowania w zakre- sie obowiązku wypłaty podwyższonej odprawy rentowej tylko na podstawie niepre- cyzyjnego sformułowania przepisu układu zbiorowego redagowanego nie przez fa- chowców. Powołanie się przez Sąd Rejonowy na wolę twórców przepisu nie zostało skutecznie zakwestionowane. Sąd Rejonowy uznał za „rozszerzającą” dokonaną przez siebie wykładnię, chociaż w istocie rzeczy jej nie dokonał, a oparł się na inten- cji twórców i wykładni celowościowej. Zmiana orzeczenia na skutek uwzględnienia apelacji przez Sąd drugiej instancji nie została oparta na wszechstronnej analizie przepisu prawa materialnego, który miał zastosowanie w sprawie. Z tych względów kasację należało uwzględnić na podstawie art. 39315 KPC. ========================================