I PKN 429/00

Wyrok z dnia 30 maja 2001 r. I PKN 429/00 Zatrudnienie nauczyciela w niepublicznej szkole artystycznej może być wykonywane na podstawie umowy cywilnoprawnej. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie: SN Józef Iwulski, SA Kazimierz Josiak (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2001 r. sprawy z powództwa Agnieszki H. przeciwko Andrzejowi K. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji powód- ki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e W imieniu powódki Agnieszki H. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu oddalającego apelację powódki od orzeczenia Sądu Rejo- nowego-Sądu Pracy w Poznaniu, którym oddalono powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy. Powódka powołując się na art. 22 § 11 KP twierdziła, że zawarła z pozwanym Andrzejem K., umowę o pracę, zgodnie z którą zobowiązała się do prze- prowadzenia zajęć dydaktycznych z historii sztuki w niepublicznej szkole wyższej założonej przez pozwanego w P. O pracowniczym charakterze łączącego strony sto- sunku prawnego, zdaniem powódki, świadczyło podporządkowanie jej poleceniom pozwanego i rady szkoły w sprawie organizacji zajęć, czasu ich odbycia, programu nauczania, a także ustalony w umowie sposób wynagrodzenia za pracę, płatnego miesięcznie w stałej wysokości oraz podobieństwo wykonywanych przez nią czynno- ści do pracy nauczyciela akademickiego w państwowych uczelniach wyższych. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że strony zgodnie świa- domie wybrały „formę” umowy o dzieło jako odpowiednią do „autorskiego” charakteru zajęć prowadzonych przez powódkę ze studentami. 2 Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 31 maja 1999 r. oddalił powództwo oraz zasądził od powódki na rzecz pozwa- nego 2.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd ustalił, że w roku 1996 pozwany Andrzej K. na podstawie zezwolenia Mi- nistra Kultury i Sztuki założył w P. niepubliczną szkołę artystyczną o nazwie Akade- mia Sztuk Wizualnych - Studium Sztuk Plastycznych. Do prowadzenia zajęć ze stu- dentami pozwany zatrudnił pracowników naukowo - dydaktycznych z innych uczelni oraz absolwentów państwowych szkół wyższych. Zaproponował im świadczenie pracy na podstawie umów o dzieło. Kierował się potrzebami szkoły, programem nau- czania i ilością godzin z poszczególnych przedmiotów. Również z powódką, która podjęła pracę w szkole 1 listopada 1996 r., zawarta została umowa o dzieło. Począt- kowo powódka miała ze słuchaczami jednego roku tylko sześć godzin zajęć tygo- dniowo w soboty. Od następnego roku akademickiego wymiar wykładów i ćwiczeń uległ zwiększeniu do 20 godzin tygodniowo. Za wykonaną pracę powódka otrzymy- wała wynagrodzenie miesięczne obliczone od ilości faktycznie odbytych zajęć. W razie niezdolności do pracy lub nieobecności, powódka nie otrzymywała wynagro- dzenia. Dotyczyło to także okresu ferii szkolnych. Powódka przedstawiła pozwanemu program zajęć, który traktował on jako „autorski”. Nie ingerował w sposób prowadze- nia wykładów i ćwiczeń oraz ich nie kontrolował. Jedyną formą sprawdzenia efektów nauczania były oceny wystawione studentom i prace przygotowywane przez nich na koniec roku akademickiego. Pozwany nie odprowadzał od wynagrodzenia powódki składek na ubezpieczenie społeczne. Również dla celów podatkowych dochód po- wódki wykazywany był przez nią w zeznaniach podatkowych jako dochód z umowy o dzieło. W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał żądanie po- wódki o ustalenie istnienia stosunku pracy za nieuzasadnione. W ocenie Sądu w tre- ści stosunku prawnego łączącego strony przeważały elementy występujące w umo- wach prawa cywilnego o świadczenie usług typowych dla tak zwanych „wolnych za- wodów”. Powódka sama bowiem decydowała o zakresie wykładów i ćwiczeń z histo- rii sztuki, wybierała ich tematy i realizowała je według swojej koncepcji. Nie była pod- porządkowana w tej materii poleceniom pozwanego bądź rady szkoły. Równocześnie nie korzystała z typowych uprawnień pracowniczych, takich jak prawo do urlopu wy- poczynkowego, wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy. Podkreślając świa- dome zawarcie przez strony umowy cywilnoprawnej, Sąd pierwszej instancji przyjął, że nie naruszyły one przepisów prawa pracy i dlatego żądanie powódki oddalił. 3 W apelacji od wyroku Sądu pierwszej instancji powódka domagała się jego zmiany przez uwzględnienie powództwa. Zarzuciła naruszenie art. 627 KC przez jego błędne zastosowanie i art. 22 KP polegające na wadliwej jego wykładni. Po- nadto podniosła zarzut uchybień procesowych mających wpływ na wynik sprawy przez sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału i niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku przesłanek przeprowadzonej oceny dowo- dów. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 5 listopada 1999r. oddalił apelację powódki i zasądził od niej na rzecz pozwane- go koszty postępowania apelacyjnego w wysokości 50 zł. Uznając zarzuty apelacyj- ne za pozbawione podstaw, Sąd drugiej instancji stwierdził, że ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego zgodne są z zebranym w sprawie materiałem, skoro opierają się na zeznaniach świadków i stron oraz dowodach z dokumentów. Zdaniem Sądu Okręgowego, trafnie Sąd Rejonowy odmówił częściowo wiarygodności zeznaniom powódki, które pozostawały w sprzeczności z innymi dowodami, w szczególności z dowodami z dokumentów sporządzonych przez powódkę lub z jej udziałem. Podzie- liwszy ustalenia i ocenę dowodów przeprowadzoną przez Sąd Rejonowy, Sąd drugiej instancji zaakceptował również wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia sporu. Wskazał, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1994 r., I PZP 37/94 (OSNAPUS 1995 nr 7, poz. 65), wyrażony został pogląd o dopuszczalności zatrud- nienia nauczyciela w szkole niepublicznej na podstawie umowy cywilnoprawnej. Gdy treścią świadczenia jest prowadzenie wykładów i ćwiczeń ze studentami można bo- wiem za rezultat odpowiadający pojęciu dzieła w rozumieniu art. 627 KC uważać rea- lizację programu, zakończenie cyklu wykładów, a nie wiedzę nabytą przez słuchaczy sprawdzaną poprzez zaliczenia i wyniki egzaminów. Następnie Sąd zaakcentował brak podporządkowania powódki poleceniom pozwanego i rady szkoły, jej dużą sa- modzielność przy doborze tematów wykładów i niewystępowanie innych cech cha- rakterystycznych dla stosunku pracy. W konsekwencji zarzuty błędnej wykładni art. 22 KP i niewłaściwego zastosowania art. 627 KC ocenił jako nieuzasadnione i apela- cję oddalił. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła powódka kasacją z wnioskiem o jego zmianę i zmianie poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w Poznaniu przez ustalenie, że była zatrudniona „w przedsiębiorstwie pozwanego” na podstawie umowy o pracę w wymiarze jednej drugiej etatu w okresie od 1 listopada 1996 r. do 4 11 marca 1997 r. i w wymiarze pełnego etatu od 12 marca 1997 r. do 31 październi- ka 1998 r. Powódka wniosła także o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego kwoty 7.560 z odsetkami od dat wskazanych w kasacji tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę oraz o zasądzenie kosztów procesu za wszystkie instancje w wysokości 2.000 zł. Kasacja opiera się na podstawie z art. 3931 pkt 1 KPC, to jest naruszeniu prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że stosunek łączący strony w spornym okresie był umową o dzieło, a nie umową o pracę. Skarżąca zarzuciła niewłaściwe zastosowanie art. 627 KC i wadliwą wykładnię art. 22 KP. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie jest zasadna. Zgodnie z art. 39311 KPC Sąd Najwyższy w postę- powaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Brak w kasacji zarzutu naruszenia przepisów postępowa- nia powoduje nie tylko niemożność skutecznego kwestionowania faktów ustalonych przez Sąd drugiej instancji, ale i przeprowadzonej przez ten Sąd oceny mocy i wiary- godności dowodów (zob. wyrok SN z dnia 13 października 1998 r., II UKN 253/98, wyrok z dnia 27 maja 1997 r., II UKN 150/97 - OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 101). Z ustaleń Sądów obu instancji wynika, że powódka samodzielnie decydowała o programie nauczania historii sztuki, sposobie prowadzenia wykładów i ćwiczeń. Ani pozwany, ani rada szkoły nie wydawali powódce poleceń, wiążących wskazówek programowych lub innych dyspozycji świadczących o tym, że praca powódki wyko- nywana była pod stałym bieżącym kierownictwem organów szkoły. Równocześnie powódka nie korzystała z typowych dla stosunku pracy uprawnień urlopowych z za- chowaniem prawa do wynagrodzenia oraz z wynagrodzenia lub zasiłku za czas nie- zdolności do pracy. Powódka przyznała, że zawarła z pozwanym na piśmie umowę nazwaną przez strony umową o dzieło i że z tego tytułu rozliczała wszystkie przycho- dy w rocznych zeznaniach podatkowych. Zmieniła zdanie co do charakteru łączące- go ją ze szkołą stosunku prawnego w późniejszym czasie, gdy złożyła wniosek o objęcie jej zaopatrzeniem emerytalnym twórców i zorientowała się, że jej zatrudnie- nie w szkole nie będzie traktowane jako okres podlegania ubezpieczeniu społeczne- mu. W świetle powyższych okoliczności faktycznych - nie zakwestionowanych w ka- sacji - zgodzić się należy z oceną Sądu drugiej instancji, że w umowie stron przewa- żają elementy umowy cywilnoprawnej, a brakuje w niej cech istotnych dla umowy o 5 pracę wymienionych w art. 22 § 1 KP i innych przepisach Kodeksu Pracy, np. art. 13, 14, 117 § 2. Samo zrealizowanie zajęć według planu („siatki godzin”) oraz wypłata wynagrodzenia w okresach miesięcznych za wykonaną pracę nie odróżniają umowy o pracę od umów prawa cywilnego w tym stopniu, by decydowały o charakterze sto- sunku prawnego. Ciągłość świadczenia pracy występuje bowiem również w umo- wach prawa cywilnego, a uzależnienie wynagrodzenia od ilości wykonywanej pracy nie jest typowe tylko dla umowy o pracę. Prawidłowo Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że istotne są różnice w zasa- dach przyznawania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, nieobecności związanej z urlopem oraz niewykonywaniem pracy z innych przyczyn leżących po stronie wykonawcy. Zgodzić się należy z oceną Sądu, że w umowie stron nie wystę- puje podporządkowanie typu pracowniczego związane z obowiązkiem wykonywania bieżących poleceń wydanych w imieniu pracodawcy, ewentualnie z odpowiedzialno- ścią porządkową pracownika. Wskazanie ogólnie w kasacji jako jej podstawy naru- szenia art. 22 KP bez dokładnego określenia, którego z paragrafów tego artykułu za- rzut dotyczy, nie spełnia wysokich wymagań stawianych kasacji i nie upoważnia Sądu rozpoznającego kasację do zastąpienia autora kasacji. Z tych względów traci na znaczeniu dalsza polemika skarżącej z poglądem Sądu pierwszej instancji, że łącząca strony umowa była w istocie umową o dzieło. Przedmiotem umowy o dzieło może być osiągnięcie rezultatu niematerialnego, nieucieleśnionego, a za taki uznaje się przygotowanie i wygłoszenie cyklu specjalistycznych wykładów. Za ewentualnego pracodawcę zatrudniającego powódkę powinna być uważana szkoła niepubliczna jako jednostka organizacyjna w rozumieniu art. 3 KP, a nie pozwany Andrzej K. bę- dący jej założycielem. W postępowaniu kasacyjnym z mocy art. 39319 KPC w związku z art. 383 KPC nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowym roszczeniem. Tak zaś postąpiła skarżąca, domagając się w kasacji zasądzenia na jej rzecz wyrównania wynagrodzenia w kwocie 7.560 zł, choć żądanie to nie było w takim rozmiarze przedmiotem rozpoznania Sądów obu instancji. Z tych motywów Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39312 KPC oddalił kasację z braku usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia. ========================================