I PKN 386/99

Wyrok z dnia 1 grudnia 1999 r. I PKN 386/99 1. Przepis art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach two- rzenia zakładowych systemów wynagradzania (w brzmieniu jednolitego tekstu z 1988 r. Dz.U. Nr 28, poz. 196) uzależniał nabycie prawa do odprawy emerytal- nej lub rentowej od rozwiązania stosunku pracy. 2. Przepis art. 921 § 2 KP nie stanowi podstawy do pozbawienia pracow- nika prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej, któremu wcześniej odprawa taka została wypłacona wbrew obowiązującym przepisom prawa. Przewodniczący: SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN : Walerian Sanetra (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 1999 r. sprawy z powództwa Leona G. przeciwko Zakładom Elektrod Węglowych S.A. w R. o odprawę emerytalną, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Katowicach-Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 10 lutego 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e W imieniu pozwanych Zakładów Elektrod Węglowych S.A. w R. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Katowicach-Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku z dnia 10 lutego 1999 r. [...], którym została oddalona ich apelacja od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Raciborzu z dnia 6 maja 1998 r. [...]. Powód Leon G. żądał od Zakładów Elektrod Węglowych zasądzenia kwoty 11.400 zł tytułem odprawy emerytalnej. W uzasadnieniu żądania powód podniósł, iż 30 września 1997 r. zakończył stosunek pracy u strony pozwanej w związku z przejś- ciem na emeryturę, jednak jego pracodawca nie wypłacił mu odprawy emerytalnej 2 twierdząc, iż już wcześniej w związku z uzyskaniem prawa do renty w 1988 r. wypła- cił mu odprawę rentową, a w związku z tym powód utracił prawo do odprawy emery- talnej. Powód podkreślił, iż stosunek pracy między stronami trwał nieprzerwanie od 1952 r. do 1997 r., a wiec nie było podstaw do wypłacenia odprawy rentowej. Wypła- cone powodowi w 1988 r. należności winny być zwaloryzowane i zaliczone na poczet odprawy emerytalnej, której dochodzi pozwem. Ostatecznie powód ograniczył żą- danie do kwoty 7.637,50 zł i podkreślił, iż przy wypłacie należności w 1988 r. nie miał świadomości, iż było to świadczenie z tytułu odprawy rentowej. Sąd Pracy zasądził na rzecz powoda kwotę 8.442,50 zł z ustawowymi odsetkami od 30 września 1997 r. , umorzył postępowanie w zakresie ograniczenia powództwa i zasądził na rzecz po- woda kwotę 500 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. W toku postę- powania Sąd Pracy ustalił, iż powód pracował u pozwanego nieprzerwanie od 14 lipca 1952 r do 30 września 1997 r., kiedy to stosunek pracy ustał w związku z jego przejściem na emeryturę. W 1987 r. stwierdzono u powoda chorobę zawodową (uraz akustyczny, a w 1992 r. dodatkowo pylicę płuc). Orzeczeniem z 13 lipca 1987 r. Ob- wodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia zaliczyła powoda do III grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia i w związku z chorobą zawodową, ustalając, iż inwalidztwo jest czasowe. Mimo trwania stosunku pracy, strona pozwana w kwietniu 1988 r. wypłaciła powodowi kwotę 45.000 starych złotych tytułem „odpra- wy emerytalnej”. Podstawę prawną tej wypłaty stanowił art. 47 ust. 1 porozumienia o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania, w świetle którego pracownik, z którym rozwiązano stosunek pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, nabywa prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej, której podstawę wymiaru sta- nowi najniższe wynagrodzenie. Po 35 latach pracy odprawa ustalona była w wysoko- ści 500% najniższego wynagrodzenia. Natomiast w dacie ustania stosunku pracy między stronami – jak ustalił Sąd Pracy – obowiązywał u strony pozwanej zakładowy układ zbiorowy, który w art. 47 ust. 1 stanowi, iż pracownikowi przysługuje jednora- zowa odprawa pieniężna w związku z nabyciem przez tego pracownika prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, która w przypadku 45-letniego stażu pracy wynosi 700% podstawy wymiaru. Podstawę wymiaru stanowi zaś (jeśli okres zatrudnienia trwał co najmniej 5 lat) wynagrodzenie zasadnicze wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania, określonej w umowie o pracę, jakie pracownik by otrzymał za mie- sięczny nominalny czas pracy (art. 47 ust. 1, ust. 2 i ust. 6 układu zbiorowego pracy). W oparciu o powyższy stan faktyczny i prawny Sąd Pracy uznał powództwo za za- 3 sadne. W świetle art. 47 ust. 1 obowiązującego w 1988 r. w pozwanym Zakładzie porozumienia warunkiem nabycia prawa do odprawy było rozwiązanie z pracowni- kiem stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Tymczasem w przypadku powoda orzeczono jedynie III grupę inwalidztwa, nie rozwiązując z nim umowy o pracę (aż do 30 września 1997 r.). Tak więc zdaniem Sądu Pracy nie było podstaw do wypłacenia powodowi odprawy rentowej. Wobec powyższego wypłacona powodowi kwota 45.000 zł stanowi świadczenie nienależne, a więc powód zgodnie z art. 405 KC w związku z art. 300 KP jest zobowiązany do zwrotu tego świadczenia. Sąd Pracy w oparciu o art. 3581 § 3 KC dokonał waloryzacji wypłaconej powodowi kwoty 45.000 st. zł (przy przyjęciu kryterium najniższego wynagrodzenia). Wobec ustalenia, iż kwota wypłacona powodowi w roku 1988 nie może być traktowana jako odprawa rentowa, powód, zdaniem Sądu Pracy, nabył na podstawie art. 47 z.u.z. z dniem 30 września 1997 r. prawo do odprawy emerytalnej w wysokości 700% pods- tawy wymiaru, co stanowi kwotę 10.692,50 zł. Od kwoty tej Sąd odliczył zwaloryzo- wane nienależne świadczenie wypłacone powodowi przez pozwanego w kwietniu 1988 r. (w wysokości 2.250 zł). Otrzymaną w ten sposób należność Sąd Pracy zasą- dził na rzecz powoda z odsetkami ustawowymi, wyszedł przy tym ponad żądanie pozwu, co uzasadnił powołując się na art. 4771 § 1 KPC. Od powyższego wyroku apelację wniosła strona pozwana, zaskarżając w cało- ści wyrok i wnosząc o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i za- sądzenia kosztów procesu, wskazując jako podstawę zaskarżenia art. 368 KPC. Po rozpoznaniu apelacji pozwanych Zakładów Sąd drugiej instancji uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Wydany w sprawie wyrok przez Sąd Pracy od- powiada prawu, aczkolwiek Sąd drugiej instancji nie podzielił w całości argumentacji tego Sądu i wskazanych w uzasadnieniu jego wyroku przyczyn i motywów rozstrzyg- nięcia. Jako niezasadny został uznany argument strony pozwanej, że postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy dotyczące zasad wypłacania odprawy eme- rytalno-rentowej nie obowiązywały jako sprzeczne z art. 21 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jednolity tekst: Dz.U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Ustawa z 26 stycznia 1984 r. dawała podstawę prawną do tworzenia zakładowego systemu wynagradzania, określała ogólne zasady dotyczące tworzenia systemu wynagradzania, jego zmianę, ponadto wskazywała obligatoryjne i fakultatywne świadczenia. Natomiast zasady nabywania praw do tych świadczeń zostały pozostawione woli stron porozumienia zakładowego. Odprawa 4 emerytalno-rentowa ma charakter jednorazowy. Nie narusza jednak tej zasady pow- tórne otrzymanie (w ograniczonym zakresie) odprawy rentowej w sytuacji ponowne- go zatrudnienia pracownika i ponownego rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę (w tym zakresie Sąd drugiej instancji powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1990 r., I PR 283/90). W ocenie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując tak szeroką wykładnię pojęcia „jedno- razowości odprawy rentowej”, nie można powoda pozbawić prawa do tej odprawy w sytuacji kiedy dopiero we wrześniu 1997 r. odprawa ta może spełnić funkcje, dla któ- rych została ustanowiona, tj. funkcję „socjalną”. Pozbawienie powoda prawa do od- prawy jedynie wskutek błędnie wypłaconej odprawy w 1988 r. i w znaczenie wyższej wysokości niż należna w 1988 r. stawiałoby powoda w gorszej sytuacji niż pracowni- ków, którzy ponownie po otrzymaniu odprawy - rozpoczęli pracę i po zakończeniu której otrzymali odprawę w ograniczonym zakresie. Zajęcie odmiennego stanowiska naruszyłoby zasady współżycia społecznego. W kasacji sformułowany został zarzut, że Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych naruszył (niewłaściwie zastosował) art. 21 ustawy z 26 stycznia 1984 r. o zasa- dach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, gdyż „norma tego przepisu stanowiła, iż odprawę emerytalną lub rentową należy wypłacać w związku z przejś- ciem na rentę lub emeryturę. Natomiast w normie tego przepisu nie uzależnia się wypłaty tego świadczenia od jednoczesnego rozwiązania stosunku pracy przez pra- cownika”. Ponadto postawiono zarzut naruszenia art. 921 § 2 KP „poprzez fakt, iż w wyniku orzeczenia Sądu obu instancji, doszło do wypłacenia dwukrotnie odprawy emerytalno-rentowej wbrew normie tego przepisu”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie została uwzględniona gdyż nie ma usprawiedliwionych podstaw. W chwili gdy powodowi w 1988 r. w związku z uzyskaniem prawa do renty strona pozwana wypłaciła odprawę rentową obowiązywał przepis art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania w brzmieniu, z którego wynikało, że pracownikowi przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna w związku z przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką, której podstawę wymiaru stanowi najniższe wynagrodzenie. W następstwie nowelizacji wprowadzonej przez ustawę z dnia 19 lipca 1990 r. o zmianie ustawy o zasadach tworzenia zakła- 5 dowych systemów wynagradzania oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 55, poz. 316) przepis ten uzyskał nowe brzmienie (był to art. 18 ust. 1 według jednoli- tego tekstu opublikowanego w Dz.U. z 1990 r. Nr 69, poz. 407), zgodnie z którą pra- cownikowi przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna w razie rozwiązania stosun- ku pracy w związku z nabyciem przez tego pracownika prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej. Na tym tle istotną kwestią jest to, czy ta zmiana redakcji przepisu (art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r.) ma charakter merytoryczny, czy tylko właśnie „redakcyjny” (formalny). W ocenie Sądu Najwyższego w niniejszym składzie nadanie zmienionego brzmienia art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1994 r. miało jedynie na celu usunięcie pojawiających się wątpliwości interpretacyjnych, a nie zmianę jego istoty. Innymi słowy chodziło o precyzyjniejsze wyrażenie myśli, która była zawarta w tym przepisie (w poprzednim jego brzmieniu). W myśl tego przepisu (w jego pierwot- nym brzmieniu) odprawa przysługiwała w związku „z przejściem” na emeryturę lub rentę inwalidzką, a więc nie tylko pod warunkiem nabycia prawa do jednego z tych świadczeń, ale gdy dochodziło równocześnie do „przejścia” na emeryturę lub rentę, czyli do zmiany statusu prawnego danej osoby w tym znaczeniu, że pracownik przes- taje być pracownikiem (jego stosunek pracy ustaje) i staje się emerytem lub rencistą. Uzyskanie jedynie prawa do emerytury lub renty nie jest równoznaczne z „przej- ściem” na emeryturę lub rentę; gdyby bowiem tak miało być to ustawodawca w art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. napisałby po prostu, że pracownik uzyskuje prawo do odprawy w razie nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, czy też w razie otrzymania emerytury lub renty. W istocie więc także w czasie obowiązywania art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycz- nia 1984 r. w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej w 1990 r. warunkiem nabycia prawa do odprawy rentowej (emerytury) było ustanie stosunku pracy. Na uwadze należy mieć przy tym, że ustawodawca ciągle stara się znaleźć najbardziej adekwat- ną formułę ujmującą przesłanki nabycia prawa do odprawy emerytalnej i rentowej, bez zmiany jednakże istoty ustanawianej regulacji prawnej. Do wniosku takiego pro- wadzi między innymi porównanie art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (w brzmieniu tekstu jednolitego z 1990 r.) z art. 921 § 1 KP. Ten drugi przepis w szcze- gółach różni się swoją redakcją od art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (prze- widuje on, że pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty inwalidz- kiej lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wyna- 6 grodzenia), ale to nie znaczy, że na jego gruncie przesłanki nabycia prawa do od- prawy mają być inaczej pojmowane niż na tle art. 18 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. w brzmieniu z 1990 r., czy też art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (w brzmieniu wcześniejszym). Ponadto niejako z samej istoty instytucji odprawy wynika, że przysługuje ona w sytuacji, gdy pracownik zostaje „odprawiony”, a więc gdy jego stosunek pracy zos- taje rozwiązany, czy też gdy odchodzi on z zakładu pracy. Zarówno więc wnioski wy- pływające z wykładni językowo-logicznej jak i funkcjonalnej uzasadniają twierdzenie, że także pod rządem art. 21 ust. 1ustawy z 26 stycznia 1984 r. w jego brzmieniu sprzed 1990 r. warunkiem nabycia prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej było ustanie stosunku pracy danego pracownika. W konsekwencji nie ma także podstaw – jakkolwiek z innych powodów niż wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – by uważać, że zachodziła kolizja między tym przepisem, a art. 47 ust. 1 Porozumie- nia o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania w Zakładach Elektrod Węglowych [...] w R. (który stanowił, że pracownik, z którym rozwiązano stosunek pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, otrzymuje jednorazową od- prawę pieniężną, której podstawę wymiaru stanowi najniższe wynagrodzenie). W za- kresie bowiem w jakim przepis ten wyraźnie uzależniał prawo do odprawy od rozwią- zania stosunku pracy nie wprowadzał on w istocie regulacji odbiegającej od zasady wynikającej z art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r. (przy właściwej jego inter- pretacji). W następstwie tego należy uznać, że Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych nie naruszył art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r., mimo że błędnie przyjął, iż ustawa ta upoważniała strony porozumienia do modyfikowania przesłanek nabycia prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej i to niezależnie od tego, czy było to ko- rzystniejsze czy mniej korzystne dla pracowników. Skoro nie doszło do naruszenia przepisu art. 21 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1984 r., to tym samym wypłacona powodowi w 1988 r. odprawa rentowa nie miała podstawy prawnej; wypłacono mu ją mimo tego, że przepis ten nie zobowiązywał do tego strony pozwanej. W następstwie tego nie został też naruszony art. 921 § 2 KP ustanawiający zasadę, że pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa. Przepis ten należy rozumieć bowiem w ten sposób, że pozba- wia on pracownika prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej tylko w tych przypad- kach, w których pracownik otrzymał odprawę zgodnie z obowiązującymi regułami, a nie w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy została ona mu wypłacona zgod- 7 nie z prawem czy nie, w szczególności zaś wtedy, gdy miałoby to prowadzić do po- krzywdzenia pracownika. Wprawdzie w przepisie tym mowa jest tylko o „otrzymaniu odprawy”, lecz w sposób dorozumiany (bezpośrednio nie wysłowiony) zakłada się w nim, iż idzie tylko o taką „otrzymaną” odprawę, która wypłacona została zgodnie z prawem. Funkcją regulacji z art. 921 § 2 KP jest bowiem to, by pracownik, który zgodnie z przepisami nabył już raz prawo do odprawy emerytalnej lub rentowej nie mógł do niej tego prawa nabyć ponownie, nie zaś ograniczanie jego uprawnień, czy godzenie w jego interesy w sytuacji, gdy pracodawca błędnie interpretując przepisy prawa wypłaca nienależną odprawę. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================