I PKN 377/00

Wyrok z dnia 20 kwietnia 2001 r. I PKN 377/00 Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny po rozpoczęciu urlopu dla poratowania zdrowia jest sprzeczne z celem tego urlopu i uzasadnia żądanie uznania tego przeniesienia za bezskuteczne. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę- dziowie SN: Józef Iwulski, Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2001 r. sprawy z po- wództwa Barbary P. i Ireny S. przeciwko Szkole Podstawowej w S. o stwierdzenie bezskuteczności przeniesienia w stan nieczynny, na skutek kasacji powódek od wy- roku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 1 lutego 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bochni wyrokiem z dnia 5 października 1999 r. oddalił powództwo Barbary P. i Ireny S. przeciwko Szkole Podstawowej w S. o uzna- nie za bezskuteczne przeniesienia w stan nieczynny. Podstawę powyższego roz- strzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne: Obie powódki są nauczycielkami mianowanymi. Powódka Barbara P. posiada staż pracy wynoszący 23 lata, może nauczać tylko w klasach I - III i nie ma wykształ- cenia wyższego - w przeciwieństwie do pozostałych nauczycieli nauczających w tych klasach. Powódka Irena S. ma 32 lata pracy pedagogicznej oraz wykształcenie wyż- sze z zakresu biologii. W związku z reformą oświaty, w roku szkolnym 1999/2000 pozwana Szkoła stała się szkołą sześcioklasową, z jedną klasą ósmą. Spowodowało to brak pracy dla siedmiu nauczycieli, w tym także dla powódek. W dniu 13 kwietnia 2 1999 r. dyrektor pozwanej Szkoły poinformował powódki, że w roku szkolnym 1999/2000 nie przewiduje dla nich zatrudnienia. Powódki odmówiły przyjęcia pism informujących je o tym. Pismami z dnia 23 kwietnia 1999 r. dyrektor udzielił powód- kom urlopu dla poratowania zdrowia: Barbarze P. od 21 kwietnia 1999 r. do 20 kwiet- nia 2000 r. natomiast Irenie S. od 17 kwietnia 1999 r. do 16 kwietnia 2000 r., a na- stępnie pismami z dnia 25 maja 1999 r. zawiadomił, że przenosi je w stan nieczynny od 1 września 1999 r. do 29 lutego 2000 r. ze względu na zmniejszenie liczby od- działów w Szkole. Gdy chodzi o Irenę S., to posiadany przez nią staż pracy „w pełni uprawniał ją do ewentualnego skorzystania z emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 i ust. 1 a Karty Nauczyciela”. Poza tym w klasach IV - VI nie ma już odrębnych lekcji biologii, lecz tylko lekcje przyrody, na które składają się biologia i geografia, które zostaną przydzielone Bożenie S. - mgr biologii, nauczycielce z 21 letnim stażem pracy, oraz Marii M. - mgr geografii z 29 letnim stażem pracy. Co się tyczy Barbary P., to pełniła ona funkcję przewodniczącej komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej, lecz nie mogła korzystać ze szczególnej ochrony stosunku pracy prze- widzianej w art. 32 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawo- dowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), gdyż ochrona ta przysługuje nauczycielowi przed rozwiązaniem stosunku pracy, a nie przed przeniesieniem w stan nieczynny. Sąd Rejonowy uznał, że nie stanowi przeszkody do przeniesienia w stan nieczynny fakt udzielenia powódkom urlopu dla poratowania zdrowia oraz to, że bieg terminu, od którego obie powódki zostały przeniesione w stan nieczynny, pokrywał się z udzielonym urlopem dla poratowania zdrowia. W odniesieniu do stanu nieczynnego nie ma bowiem zastosowania art. 41 KP, chroniący pracownika przed wypowiedze- niem mu umowy o pracę w czasie jego urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecno- ści w pracy. Poza tym przeniesienie w stan nieczynny, gdy tylko występują przesłanki wymienione w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, nie jest uzależnione od spełnienia jakichkolwiek warunków. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 1 lutego 2000 r. oddalił apelacje obydwu powódek oparte na zarzucie niewła- ściwej interpretacji art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, wyrażającej się w przyjęciu sta- nowiska, że dopuszczalne jest przeniesienie w stan nieczynny nauczyciela korzysta- jącego z urlopu dla poratowania zdrowia. Sąd drugiej instancji podkreślił, że powódki nie kwestionowały istnienia w po- zwanej Szkole warunków do przenoszenia nauczycieli w stan nieczynny, wymienio- 3 nych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, jak również przyjętych kryteriów doboru do tego przeniesienia, uwzględniających kwalifikacje nauczycieli i ich przydatność w zawodzie. Stwierdził natomiast, że spór w sprawie dotyczy tego, czy powódki mogły być przeniesione w stan nieczynny w czasie trwania urlopu dla poratowania zdrowia i w tej kwestii uznał, że okoliczności faktyczne sprawy nie pozwalają podważać prawi- dłowości zastosowania art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Ustalił bowiem, że w dniu 13 kwietnia 1999 r. powódki zostały poinformowane przez dyrektora Szkoły o tym, że nie przewiduje się dla nich zatrudnienia w roku szkolnym 1999/2000. Powódki od- mówiły przyjęcia pism z dnia 13 kwietnia 1999 r. zawierających powyższą informację, z której wynikało, że dyrektor Szkoły może przenieść powódki w stan nieczynny lub na ich wniosek rozwiązać stosunek pracy. W odpowiedzi na powyższe pisma każda z powódek przedstawiła zaświadczenie Komisji Lekarskiej w B.: Irena S. z dnia 16 kwietnia 1999 r. i Barbara P. z dnia 20 kwietnia 1999 r., stwierdzające, że stan zdrowia każdej z nich wymaga powstrzymania się od pracy w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia w okresie od 17 kwietnia 1999 r. do 16 kwietnia 2000 r. - gdy chodzi o Irenę S. oraz w okresie od 21 kwietnia 1999 r. do 20 kwietnia 2000 r. - gdy chodzi o Barbarę P. Na podstawie tych zaświadczeń dyrektor pozwanej Szkoły udzielił powódkom urlopów dla poratowania zdrowia, ale mimo to zmuszony był podjąć decyzję o przeniesieniu ich w stan nieczynny. Tak więc powódki wiedziały, że zostaną przeniesione w stan nieczynny i dopiero po uzyskaniu informacji o tym wy- stąpiły z wnioskami o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia. W ocenie Sądu Okręgowego, przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny jest inną czynnością prawną niż wypowiedzenie umowy o pracę, gdyż jego celem jest „stworzenie możli- wości trudnego okresu wynikającego z braku zapotrzebowania na pracę danego nauczyciela”. Poza tym upływ okresu pozostawania w stanie nieczyn- nym wywołuje z mocy prawa wygaśnięcie stosunku pracy, a nie jego rozwiązanie. Wreszcie, w obecnym stanie prawnym określonym w Karcie Nauczyciela dyrektor szkoły nie miał obowiązku konsultowania swojej decyzji o przeniesieniu nauczyciela w stan nieczynny z właściwym organem związku zawodowego. Od powyższego wyroku wniosły kasację obie powódki. Żądały w niej zmiany tego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Bochni z dnia 5 paździer- nika 1999 r. przez uznanie za bezskuteczne oświadczeń strony pozwanej z dnia 25 maja 1999 r. o przeniesieniu powódek w stan nieczynny albo uchylenia zaskarżone- go wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego 4 rozpoznania, z zasądzeniem w każdym przypadku kosztów zastępstwa adwokackie- go za postępowanie kasacyjne. Skarżące oparły kasację na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 73 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 1 i art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy Karta Nauczyciela, które polegało na zastosowaniu wobec nich art. 20 ust. 1 tej Karty, w sytuacji gdy korzystały z urlopu dla poratowania zdrowia. Drugą podsta- wę kasacji stanowiło naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 382 w związku z art. 233 § 1 KPC, polegające na przyjęciu przez Sąd Okręgowy, iż powódki złożyły wnioski o udzielenie im urlopów dla poratowania zdro- wia po powiadomieniu przez stronę pozwaną o przeniesieniu w stan nieczynny, a ponadto że powódka Barbara P. nie przyjęła w okresie urlopu dla poratowania zdro- wia propozycji pracy w innej szkole. Zdaniem skarżących, przepis art. 73 Karty Nau- czyciela nakłada na pracodawcę obowiązek udzielenia urlopu dla poratowania zdro- wia po przedstawieniu zaświadczenia o stanie zdrowia nauczyciela. Korzystanie z takiego urlopu uniemożliwia podjęcie przez pracownika innego zatrudnienia. Tym samym zarzut w stosunku do Barbary P., iż odrzuciła ofertę zatrudnienia w innej szkole, nie mógł mieć znaczenia w sprawie. Poza tym Sąd Okręgowy, dokonując wy- kładni przepisów, poprzestał na wykładni gramatycznej, podczas gdy niezbędna była także wykładnia teleologiczna art. 73, art. 20 ust. 1 oraz art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela. Skarżące zwróciły uwagę na to, że racjonalnemu ustawodawcy nie można przypisać zamiaru bezwzględnego obowiązku udzielenia urlopu dla porato- wania zdrowia z równoczesnym zezwoleniem na wygaśnięcie stosunku pracy po okresie pozostawania w stanie nieczynnym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżące należycie wykazały zasadność obydwu podstaw kasacji, zatem ich wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowe- mu do ponownego rozpoznania okazał się zasadny (art. 39313 § 1 KPC). Przede wszystkim należy stwierdzić, że podstawowe znaczenie dla rozstrzy- gnięcia o żądaniu powódek ma ustalenie wzajemnych relacji między urlopem dla po- ratowania zdrowia a przeniesieniem nauczyciela w stan nieczynny. W tej kwestii nie można uznać za wystarczające posłużenie się dosłownym brzmieniem przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) - jak to uczynił Sąd Okręgowy. Jest ponadto uproszczeniem 5 sprawy stwierdzenie, że skoro „żaden przepis Karty Nauczyciela nie przewiduje za- kazu przeniesienia w stan nieczynny nauczyciela korzystającego na podstawie art. 73 tej Karty z urlopu dla poratowania zdrowia w sytuacji istnienia przyczyn wymienio- nych w art. 20 ust. 1”, to przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny może nastąpić także po rozpoczęciu przez nauczyciela tego urlopu. Trafny jest natomiast pogląd skarżących zaprezentowany w kasacji, według którego przepisy art. 73 i art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela wymagają także wykładni celowościowej. Przepis art. 73 Karty Nauczyciela stanowi, że nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć na czas nie określony, po przepracowaniu co najmniej 5 lat, dyrektor szkoły udziela płatnego urlopu dla poratowania zdrowia na okres do jednego roku, jeżeli komisja lekarska stwierdzi, że stan zdrowia nauczyciela wymaga po- wstrzymania się od pracy w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia. Treść prze- pisu nie wzbudza więc wątpliwości, że jeżeli zostaną spełnione przewidziane w nim warunki, a zwłaszcza przyczyna nakazująca udzielenie nauczycielowi płatnego urlopu dla poratowania zdrowia, to udzielenie tego urlopu jest obowiązkiem dyrektora szkoły. Taki pogląd przeważa w orzecznictwie Sądu Najwyższego z ostatnich lat i w piśmiennictwie dotyczącym stosunku pracy nauczycieli. Tytułem przykładu można wskazać wyrok z dnia 19 września 1996 r., I PRN 70/96 (OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 113), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że nie tylko fakt udzielenia nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia, ale istnienie po jego stronie roszczenia o taki urlop wyłącza możliwość przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny, chyba że wchodzi- łaby w rachubę całkowita likwidacja szkoły. Również w wyroku z dnia 14 lipca 1999 r., I PKN 156/99 (OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 714) Sąd Najwyższy wyraził zapatry- wanie, że urlop dla poratowania zdrowia jest bezwzględnym prawem nauczyciela, któremu odpowiada obowiązek dyrektora szkoły udzielenia tego urlopu. O ile jednak celem urlopu dla poratowania zdrowia jest „powstrzymanie się od pracy w celu prze- prowadzenia zaleconego leczenia”, o tyle po upływie okresu pozostawania w stanie nieczynnym odpada uzasadnienie dla korzystania z takiego urlopu, gdyż wobec ustania stosunku pracy nauczyciel może przeprowadzić zalecone leczenie „bez po- trzeby powstrzymywania się od pracy”. Gdy chodzi o poglądy wyrażane w piśmien- nictwie, to najbardziej znamienne i najdalej idące jest stanowisko P. Kucharskiego w glosach krytycznych do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1994 r., I PZP 24/94 (glosa: PiP 1995 nr 8, s. 111), a także do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1995 r., I PRN 83/95 (glosa: OSP 1997 z. 10, poz. 189). Mianowicie w glo- 6 sach tych ich autor wyraził opinię, że z art. 73 Karty Nauczyciela oraz z zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 października 1982 r. w sprawie orze- kania o potrzebie powstrzymania się od pracy dla poratowania zdrowia nauczyciela wynika obowiązek dyrektora szkoły udzielenia płatnego urlopu dla poratowania zdro- wia na okres ustalony w zaświadczeniu publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Skrócenie tego urlopu w porównaniu z okresem ustalonym w zaświadczeniu jest możliwe tylko wówczas, gdy nauczyciel przed upływem tego okresu przechodzi na emeryturę. Natomiast treść art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie może stanowić pod- stawy do odmowy udzielenia nauczycielowi płatnego urlopu dla poratowania zdrowia na okres ustalony w zaświadczeniu publicznego zakładu opieki zdrowotnej, gdyż nie daje się z niej wyprowadzić wniosku, że przepis ten wyłącza stosowanie art. 73 tej Karty. Tak więc złożenie przez nauczyciela wniosku o udzielenie urlopu dla porato- wania zdrowia jest przeszkodą do rozwiązania z nim stosunku pracy na podstawie art. 20 Karty Nauczyciela po dacie złożenia wniosku, a przed terminem wskazanym jako początek urlopu. W tej sytuacji rozwiązanie z nauczycielem stosunku pracy mo- głoby nastąpić po jego powrocie z urlopu dla poratowania zdrowia, jeżeli nadal utrzymywałyby się przyczyny uzasadniające rozwiązanie z nauczycielem stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 wymienionej Karty. Jak więc wynika z przedstawionych poglądów, w orzecznictwie Sądu Najwyż- szego z ostatnich lat i w piśmiennictwie istnieje zgodność co do tego, że przeniesie- nie nauczyciela w stan nieczynny niewątpliwie nie może nastąpić po udzieleniu mu urlopu dla poratowania zdrowia. Pogląd ten przyjął również Sąd Najwyższy w skła- dzie rozpoznającym przedmiotową sprawę. Skoro bowiem obowiązkiem dyrektora szkoły wynikającym z art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela jest udzielenie nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia na czas określony przez właściwą placówkę służby zdrowia, to dyrektor szkoły jest związany zarówno prawem nauczyciela do urlopu jak i czasem jego trwania. Nie można więc w tym okresie zmienić na niekorzyść sytuacji prawnej nauczyciela i na mocy jednostronnej decyzji przenieść go w stan nieczynny. Urlop dla poratowania zdrowia jest bowiem okresem usprawiedliwionej nieobecności nauczyciela w pracy, o określonym ustawowo przeznaczeniu. Przedstawionego ro- zumienia art. 73 ust. 1 i art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela wymaga wykładnia uwzględ- niająca sens tych przepisów i ich cel. Ponadto nie można wykluczyć, że umożliwienie nauczycielowi uzyskania poprawy jego stanu zdrowia w wyniku przeprowadzenia zaleconego leczenia i w czasie mającym temu służyć, będzie wpływać na decyzję 7 pracodawcy dotyczącą wyboru nauczycieli do przeniesienia w stan nieczynny, jak również stwarzać dla nauczyciela szansę na ponowne zatrudnienie, gdyby w okresie pozostawania w stanie nieczynnym możliwość taka się pojawiła. Gdy chodzi o zarzut naruszenia art. 382 w związku z art. 233 § 1 KPC, to jest on uzasadniony tym, że Sąd Okręgowy, przyjmując, że przeniesienie powódek w stan nieczynny nastąpiło w sposób zgodny z prawem, pominął fakt, że pismo zawie- rające oświadczenie w tym przedmiocie powódki otrzymały już po rozpoczęciu urlopu dla poratowania zdrowia. Natomiast bez wpływu na kwalifikację tej decyzji ma oko- liczność, że dyrektor pozwanej Szkoły wcześniej poinformował powódki o takiej moż- liwości. Informacja dyrektora Szkoły przedstawiająca możliwość przeniesienia powó- dek w stan nieczynny nie mogła być uznana za oświadczenie woli, z którym Karta Nauczyciela wiąże skutki prawne. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================