I PKN 276/00

Wyrok z dnia 7 marca 2001 r. I PKN 276/00 Szczególna ochrona działacza związkowego przed rozwiązaniem stosun- ku pracy (art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) dotyczy zarówno jego rozwiązania za wypowiedzeniem, jak i bez wypowiedzenia, z jakichkolwiek przyczyn - także zawinionych przez pracownika. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza , Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2001 r. sprawy z powództwa Stefana L. przeciwko PKP Zakładowi Taboru w B. o uznanie za bezskuteczne wypo- wiedzenia umowy o pracę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 9 lutego 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Białogardzie wyrokiem z 12 października 1999 r. oddalił powództwo Stefana L. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu Polskie Koleje Państwowe - Zakładowi Taboru w B. o przywrócenie do pracy. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w Przedsiębiorstwie PKP od 1974 r. na podstawie umowy o pracę, ostatnio na stanowisku starszego maszynisty pojazdu trakcyjnego elektrycznego w Zakładzie Taboru w B. W dniu 17 lutego 1999 r. zgłosił się do pracy o godz. 315 . Dyspozytor Władysław S. poddał powoda badaniu na zawartość alkoholu we krwi. Alkotest wykazał 0,8 promille alkoholu. Ponieważ zgod- nie z obowiązującymi u strony pozwanej przepisami wewnętrznymi zarzut nietrzeź- wości można postawić pracownikowi w obecności co najmniej dwóch świadków, dys- 2 pozytor zadzwonił po dwóch innych pracowników, aby stawili się w jego pomieszcze- niu. W ich obecności chciał poddać powoda ponownemu badaniu na zawartość alko- holu. Nie czekając na przybycie świadków, powód opuścił zakład pracy. Wychodzą- cego z terenu stacji powoda widział inny pracownik Kazimierz W. W dniach 17 i 18 lutego 1999 r. oraz od 10 marca do 16 marca 1999 r. powód był nieobecny w pracy z powodu choroby. Powód był członkiem Zarządu Koła Związku Zawodowego Maszy- nistów Kolejowych w Zakładzie Taboru w B. W dniu 5 marca 1999 r. zastępca dy- rektora Zakładu Taboru w Białogardzie Marianna G. zawiadomiła zakładową organi- zację związkową, której członkiem był powód, że zamierza rozwiązać z nim umowę o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowni- czych, polegającego na tym, że 17 lutego 1999 r. stawił się do pracy - służby obsługi pociągu [...] - w stanie po spożyciu alkoholu. Przewodniczący Zarządu Związku Za- wodowego Maszynistów Kolejowych w Zakładzie Taboru w B. Ryszard N. po kon- sultacji telefonicznej z dwoma innymi członkami Zarządu w piśmie z 10 marca 1999 r. odpowiedział dyrektorowi, że wina powoda nie została wykazana, a zatem sprawę należy ponownie rozpatrzyć i nie wyciągać konsekwencji służbowych. W piśmie z dnia 16 marca 1999 r. zastępca dyrektora Marianna G. złożyła oświadczenie o roz- wiązaniu z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 pkt 1 KP. Pismo to zostało wysłane listem poleconym pod adres domowy powoda, lecz nie zostało mu doręczone, wobec czego 24 marca 1999 r. pracodawca „anulował” swoją wcześniejszą decyzję o rozwiązaniu umowy o pracę z powodem bez wypowiedzenia. W dniu 24 marca 1999 r. pracodawca zawiadomił Zarząd Związku Zawodowego Ma- szynistów Kolejowych w Zakładzie Taboru w B. o zamiarze wypowiedzenia powodo- wi umowy o pracę z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych - po- legającego na przyjściu do pracy po spożyciu alkoholu. W piśmie z 29 marca 1999 r., które wpłynęło do pozwanego 30 marca 1999 r., przewodniczący Zarządu Związku poinformował dyrektora, że Zarząd nie wyraża zgody na rozwiązanie z powodem umowy o pracę i podtrzymuje swoją opinię z 10 marca 1999 r. Mimo braku zgody zakładowej organizacji związkowej, pozwany wypowiedział powodowi w dniu 29 marca 1999 r. umowę o pracę za uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na 30 czerwca 1999 r., wskazując jako przyczynę wypowiedzenia narusze- nie obowiązków pracowniczych polegające na zgłoszeniu się do pracy 17 lutego 1999 r. w stanie po spożyciu alkoholu. Powód otrzymał pismo wypowiadające umowę 31 marca 1999 r. Oceniając przedstawione ustalenia faktyczne, Sąd Rejo- 3 nowy doszedł do wniosku, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę było uza- sadnione, a przyczyna wypowiedzenia rzeczywista i znajdująca potwierdzenie w materiale dowodowym. Uznał w związku z tym, że pracodawca nie naruszył art. 45 § 1 KP. Ponadto Sąd ocenił, że pracodawca nie naruszył art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Powód był członkiem Zarządu Koła Związku Zawodowego Maszynistów Kolejowych w Zakładzie Taboru w B. Stosownie do treści § 26 ust. 3 statutu Związku Zawodowego Ma- szynistów Kolejowych w Polsce, Koła Związku wchodzą w skład zakładowej organi- zacji związkowej. Wobec tego powodowi, jako działaczowi związkowemu, przysługi- wała ochrona przed rozwiązaniem umowy o pracę wynikająca z art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Przepis § 28 ust. 2 pkt 4 statutu Związku Zawodowego Ma- szynistów Kolejowych w Polsce stanowi, że Zakładowa Rada Związku współuczest- niczy w decyzjach dotyczących zwalniania pracowników i powinna wyrazić zgodę na zwolnienie powoda. Tymczasem z materiału dowodowego zebranego w sprawie wy- nika, że to Prezydium Związku nie wyraziło zgody na rozwiązanie umowy o pracę z powodem, chociaż § 29 statutu nie daje podstaw do tego, aby Prezydium mogło po- dejmować decyzje w sprawach zwolnień pracowników, skoro należało to do kompe- tencji Zakładowej Rady Związku. W ocenie Sądu Rejonowego stanowisko uprawnio- nego przez statut Związku organu (Rady) powinno być wyrażone w postaci uchwały podjętej przez wszystkich członków tego organu ujętej w protokole jego posiedzenia. Pozwany pracodawca nie naruszył art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, ponieważ brak zgody na rozwiązanie umowy o pracę z powodem nie pochodził od organu uprawnionego przez statut Związku do wyrażenia opinii w tej kwestii. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem z 9 lutego 2000 r. oddalił apelację powoda. W apelacji powód zarzucił przekroczenie przez Sąd Rejonowy granic swobodnej oceny dowodów i w jej wyniku przypisanie mu, że stawił się do pracy w dniu 17 lutego 1999 r. w stanie po spożyciu alkoholu, a ponadto naruszenie art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przez uznanie za dopuszczalne wypowiedzenia powodowi jako członkowi zakładowej organizacji związkowej umowy o pracę bez zgody tej organizacji. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Okręgowy na wstępie postawił tezę, że ocena materiału dowodowego, w szczególności zeznań świadków i stron, należy do sądu pierwszej instancji i nie podlega w zasadzie kontroli instancyjnej, jeżeli jest zgodna z okolicznościami sprawy i nie wykazuje błędu logicznego w rozumowaniu. 4 Takich uchybień - w ocenie Sądu Okręgowego - Sąd Rejonowy nie popełnił. Osta- tecznie Sąd drugiej instancji podzielił ocenę materiału dowodowego dokonaną przez Sąd Rejonowy, podzielając jego argumenty przytoczone na uzasadnienie oceny po- szczególnych zeznań, ich wzajemnych zależności i sprzeczności między nimi. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu powoda co do tego, że wypowiadając mu umowę o pracę pracodawca naruszył art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. W oce- nie tego Sądu wskazany przepis uzależnia co prawda skuteczność rozwiązania sto- sunku pracy z pracownikiem korzystającym z ochrony w nim przewidzianej od zgody właściwego organu związkowego, dotyczy to jednak pracowników innych niż tych, którzy dopuścili się rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych w rozumieniu art. 52 § 1 pkt 1 KP, uzasadniającego rozwiązanie z pracownikiem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Zachowanie powoda, leżące u podstaw wypowiedzenia mu umowy o pracę, należało ocenić jako rażące naruszenie obowiązków pracowniczych, które uzasadniało nawet rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Jeżeli pra- codawca zastosował łagodniejszą formę rozwiązania umowy o pracę, to pracownik nie może z tego tytułu wywodzić korzystniejszych dla siebie skutków prawnych. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył kasacją powód. Jako podstawy kasacji wskazał: 1) naruszenie prawa materialnego, a to art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.), przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że możliwe jest rozwiązanie z członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej umowy o pracę bez zgody zarządu, podczas gdy wykładnia gramatyczna, funkcjonalna i systemowa owego przepisu nie daje ku temu podstaw, 2) naruszenie przepisów postępowania mające decydujący wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 KPC „poprzez dokonanie in fine dowolnej nie zaś swo- bodnej oceny dowodów”. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w cało- ści i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest uzasadniona ze względu na to, że zaskarżony nią wyrok narusza art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przez błędną wykładnię tego przepi- su. Zgodnie z jego treścią, pracodawca nie może bez zgody zarządu zakładowej or- ganizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związko- 5 wej w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu. Wbrew sta- nowisku Sądu Okręgowego przepis ten nie wyłącza spod ochrony nim przewidzianej pracownika, będącego członkiem zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organi- zacji związkowej, który dopuścił się rażącego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych uzasadniającego rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 pkt 1 KP. Również rozwiązanie umowy o pracę w tym trybie wymaga uzyskania przez pracodawcę zgody zarządu zakładowej organizacji związ- kowej. Zakres przedmiotowy ochrony działacza związkowego przed rozwiązaniem z nim stosunku pracy przez pracodawcę został określony w omawianym przepisie szeroko. Od pracodawcy wymaga się uzyskania uprzedniej zgody zarządu zakłado- wej organizacji związkowej zarówno wtedy, gdy w stosunku do chronionego działa- cza związkowego ma zamiar wypowiedzieć umowę o pracę (rozwiązać stosunek pracy za wypowiedzeniem), jak i wówczas gdy zamierza rozwiązać z nim umowę o pracę (stosunek pracy) bez wypowiedzenia z jakichkolwiek przyczyn, co obejmuje różne sytuacje - zarówno zawinione, jak i nie zawinione przez pracownika. Przepis art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych dotyczy zatem wszystkich sytuacji, w których pracodawca zamierza rozwiązać stosunek pracy z pracownikiem będącym działaczem związkowym. Ani przepisy Kodeksu pracy, ani przepisy ustawy o związ- kach zawodowych nie przewidują wyłączenia lub ograniczenia ochrony wynikającej z art. 32 ust.1 ustawy o związkach zawodowych w odniesieniu do pracowników, wobec których ze względu na rażące naruszenie przez nich podstawowych obowiązków pracowniczych pracodawca zamierza rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia. Jeżeli pracodawca nie uzyskuje wymaganej przez prawo zgody na rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem będącym działaczem związkowym, to pracownikowi przysługuje roszczenie o przywrócenie do pracy nawet wówczas, gdy dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Taki jest bowiem sens szczególnej ochrony przed rozwiązaniem stosunku pracy, wynikającej z art. 32 ust. ustawy o związkach zawodowych (por. wyrok SN z 15 października 1999 r., I PKN 306/99, Prawo Pracy 2000/8/31, OSNAPiUS 2001 nr 5, poz. 146). Ochrona przewidziana w art. 32 ustawy o związkach zawodowych obejmuje także zawinione zachowania pracownika określone w art. 52 § 1 KP (por. wyrok SN z 16 czerwca 1999 r., I PKN 124/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 650). Już tylko przedstawione wyżej argumenty przesądzają o wadliwej wykładni art. 32 ust. 1 dokonanej przez Sąd Okręgowy. Ponadto Sąd ten utożsamił rozwiązanie 6 umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (w trybie art. 52 § 1 pkt 1 KP) z wypowiedzeniem umowy o pracę z przyczyny zawinionej przez pracownika. Tym- czasem nie bez znaczenia jest w rozpoznawanej sprawie okoliczność, że do rozwią- zania łączącego strony stosunku pracy doszło w wyniku wypowiedzenia powodowi umowy o pracę dokonanego przez pracodawcę oraz że Sąd Rejonowy zajmował się zasadnością i zgodnością z prawem owego wypowiedzenia, co wyraźnie wynika z uzasadnienia wydanego przezeń wyroku. Z ustaleń faktycznych i oceny materialnoprawnej Sądów obu instancji wynika, że powód podlegał jako działacz związkowy ochronie przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Prawidłowość owego ustalenia nie podlegała we- ryfikacji w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ nie została w kasacji zakwestiono- wana (ustalenie to jest korzystne dla powoda, a to on wniósł kasację). Oznacza to, że na wypowiedzenie powodowi umowy o pracę pozwany pracodawca powinien uzy- skać zgodę odpowiedniego organu związkowego - zarządu zakładowej organizacji związkowej. Obowiązek „uzyskania zgody“ na wypowiedzenie umowy o pracę działaczowi związkowemu jest dalej idący niż powinność "konsultacji" zamiaru wypowiedzenia z zarządem zakładowej organizacji związkowej przewidzianej w art. 38 KP (por. wyrok SN z 5 maja 1995 r., I PKN 678/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 512). O tym, jaki konkretnie organ związkowy powinien ową zgodę wyrazić w odnie- sieniu do powoda, stanowią odpowiednie przepisy statutu Związku Zawodowego Ma- szynistów Kolejowych w Polsce, którego powód był członkiem. Z ustaleń Sądów obu instancji wynika, że zgoda taka nie została wyrażona (takiego ustalenia dokonał Sąd Rejonowy, a Sąd Okręgowy je zaakceptował). Rodzi to określone konsekwencje w odniesieniu do oceny zgodności z prawem wypowiedzenia powodowi umowy o pracę. Nawet wówczas, gdy wypowiedzenie to było uzasadnione (istniała rzeczywi- sta przyczyna uzasadniająca rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem), na- ruszenie przez pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umów o pracę - w tym przy- padku naruszenie przepisu art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych - sprawia, że pracownikowi będącemu działaczem związkowym podlegającym szczególnej ochronie przed rozwiązaniem stosunku pracy przysługuje na podstawie art. 45 § 1 KP roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach lub o odszkodo- wanie. W końcowym fragmencie uzasadnienia Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na to, że powód nie może z zaistniałej sytuacji wywodzić dla siebie korzystnych skutków 7 prawnych, skoro jego zachowanie leżące u podstaw wypowiedzenia mu umowy o pracę można ocenić jako rażące naruszenie obowiązków pracowniczych. Przytoczo- ny pogląd może oznaczać, choć nie jest to jednoznaczne ze względu na lakonicz- ność wypowiedzi, że Sąd Okręgowy rozważał zasadność roszczeń powoda w kon- tekście klauzuli generalnej nadużycia prawa podmiotowego (art. 8 KP) i uznał odda- lenie powództwa przez Sąd Rejonowy za prawidłowe rozstrzygnięcie również z tej przyczyny, że roszczenie powoda o przywrócenie do pracy nie powinno być uwzględnione ze względu na jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Pozbawienie funkcyjnych działaczy związkowych wzmożonej ochrony trwałości stosunku pracy wymaga jednak precyzyjnego i przekonującego uzasadnienia nadużycia prawa do tej ochrony (por. wyrok SN z 16 czerwca 1999 r., I PKN 127/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 652), czego uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera. Zarzut naruszenia art. 8 KP (sprzeczności żądania przywrócenia do pracy ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) nie może również ograniczać się do twierdzenia, że działacz związkowy dopuścił się czynu wskazanego w art. 52 § 1 pkt 1 KP (por. wyrok SN z 16 czerwca 1999 r., I PKN 124/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 650). Jeżeli pracodawca wypowiedział umowę o pracę pracownikowi szczególnie chronionemu ze względu na pełnione funkcje związkowe z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę, to rodzaj czynu pracownika decyduje o tym, czy można uznać jego roszczenie o przywrócenie do pracy za sprzeczne ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem prawa. Jeżeli zachowanie pracownika może być ocenione jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, wówczas żądanie przywrócenia do pracy może stanowić nadużycie prawa (por. wyrok SN z 26 czerwca 1998 r, I PKN 215/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz. 461), co jednak wymaga precyzyjnego uzasadnienia stanowiska sądu w tej kwestii. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza w sytuacjach, gdy wypowiedze- nie pracownikowi będącemu działaczem związkowym umowy o pracę (lub rozwiąza- nie z nim umowy o pracę bez wypowiedzenia) było uzasadnione (ze względu na szczególną naganność zachowania pracownika), lecz naruszało przepisy o szcze- gólnej ochronie działaczy związkowych przed rozwiązaniem stosunku pracy (w związku z nieuzyskaniem zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej), zasą- dzenie odszkodowania w miejsce żądanego przez pracownika przywrócenia do pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z 26 marca 1998 r., I PKN 571/97, OSNAPiUS 8 1999, nr 5, poz. 168, z 16 stycznia 1998 r., I PKN 475/97, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 683, z 2 kwietnia 1998 r., I PKN 13/98, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 209, z 1 grudnia 1998, I PKN 469/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 51). Na podstawie art. 4771 § 2 KPC sąd może uwzględnić roszczenie o odszkodowanie zamiast roszczenia o przywrócenie do pracy zgłoszonego przez pracownika objętego ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy na podstawie art. 32 ustawy o związkach zawodowych, jeżeli to wybrane roszczenie jest nieuzasadnione ze względu na sprzeczność ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 8 KP) (por. wyrok SN z 27 lutego 1997 r., I PKN 23/97, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 419, z 3 listopada 1997, I PKN 440/97, OSNAPiUS 1998 nr 16, poz. 478, z 23 stycznia 1998, I PKN 490/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 9). Zasadność zarzutu naruszenia art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych usprawiedliwiała uwzględnienie kasacji na podstawie art. 39313 § 1 KPC. Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 233 KP (skarżącemu prawdopodobnie chodzi o § 1 tegoż artykułu). Uzasadnienie tego zarzutu sprowadza się do przedstawienia przez powoda jego własnej oceny zeznań dwóch świadków: Władysława S. (dyspozytora, który przeprowadzał badanie powoda na zawartość alkoholu we krwi) oraz Kazimierza W. (pracownika, który widział powoda w nocy 17 lutego 1999 r. opuszczającego teren zakładu pracy). Ocena tych dowodów przed- stawiona w kasacji jest odmienna od tej, której dokonał Sąd Rejonowy i którą za- aprobował Sąd Okręgowy, co nie oznacza jeszcze, że ocena Sądów obu instancji była dowolna i sprzeczna z treścią pozostałego materiału dowodowego. Nie ma w ocenie materiału dowodowego logicznych błędów ani tez sprzecznych z doświadcze- niem życiowym. Materiał ten został oceniony całościowo i wszechstronnie, z uwzględnieniem treści zeznań wszystkich przesłuchanych w sprawie świadków, a nie tylko tych (dwóch), które zostały wymienione w kasacji. Uzasadnienie zarzutu naru- szenia art. 233 § 1 KPC nie może się sprowadzać do przedstawienia przez skarżą- cego własnej wersji wydarzeń - jak to czyni kasacja - lecz powinno polegać na przy- kład na wykazaniu naruszenia reguł prowadzenia postępowania dowodowego, albo popełnienia przy ocenie materiału dowodowego istotnych błędów logicznych lub po- minięcia konkretnych dowodów, bądź też na wykazaniu, że ocena ta jest niespójna i sprzeczna z zasadami doświadczenia życiowego. Tego rodzaju argumentów uza- 9 sadnienie kasacji jednak nie zawiera, co przesądziło o potraktowaniu omawianego zarzutu jako nieuzasadnionego. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na pod- stawie art. 39313 § 1 KPC. ========================================