I PKN 259/00

Wyrok z dnia 14 lutego 2001 r. I PKN 259/00 W sprawie, w której pracownik odwołał się od wypowiedzenia i żąda przywrócenia do pracy, a nie nawiązania stosunku pracy, nie może dojść do naruszenia art. 12 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie: SN Józef Iwulski, SA Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2001 r. sprawy z powództwa Zbigniewa B. przeciwko „E.” Spółce Akcyjnej w T. o przywrócenie do pracy, na sku- tek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Toruniu z dnia 13 stycznia 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację, zasądził od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Toruniu na rzecz adwokata Marzeny K. i na rzecz adwokata Jadwigi M.-M. po 100 (sto) złotych na rzecz każdej z nich tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Toruniu wyrokiem z dnia 3 listopada 1999 r. od- dalił powództwo Zbigniewa B. przeciwko „E.” Spółce Akcyjnej w T. o przywrócenie do pracy. Sąd ten ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej od 1974 r., ostat- nio na stanowisku mechanika urządzeń chłodniczych w dziale energetycznym, na oddziale chłodni amoniakalnej. Ma on 48 lat, wykształcenie zasadnicze zawodowe. Otrzymywał w przeszłości dyplomy uznania za wykonywaną pracę, był także auto- rem wdrożonego projektu racjonalizatorskiego. W ostatnim okresie w pozwanej Spółce kilkakrotnie przeprowadzane były zwolnienia grupowe. W ich wyniku w zakła- 2 dzie pozostali jedynie pracownicy wysoko oceniani przez przełożonych, w tym po- wód. W pismach z 7 grudnia 1998 r. pozwana powiadomiła Rejonowy Urząd Pracy i działające w zakładzie związki zawodowe o zamierzonym wypowiedzeniu stosunków pracy 450 osobom w okresie trzech miesięcy od 23 stycznia 1999 r. Decyzją zarządu pozwanej z 24 grudnia 1998 r. został wprowadzony regulamin zwolnień. W ramach planowanego ograniczenia zatrudnienia, na oddziale chłodni amoniakalnej liczba pracowników miała zostać zmniejszona z 23 do 20 osób. Jednocześnie istniała możliwość, aby dwie spośród osób zwalnianych z tego oddziału zostały zatrudnione na oddziale wodnym, z nieco niższym wynagrodzeniem, tj. bez dodatku z tytułu pracy w warunkach szkodliwych w kwocie około 100 złotych. Z trzecią osobą umowa o pracę miała zostać rozwiązana definitywnie. Przełożeni powoda dokonali oceny podległych pracowników pod kątem ich przydatności do pracy u pozwanej. Z uwagi na charakter produkcji, głównym kryterium tej oceny była zdolność pracownika do wykonywania obowiązków w ramach ratownictwa chemicznego, wykorzystywanego także w akcjach ratowniczych poza zakładem pracy. Zakładano, że w miarę możliwości ratownicy nie powinni odejść z zakładu. Pod uwagę brano ponadto za- angażowanie, wykształcenie pracownika, możliwość uzyskania stałych świadczeń po odejściu z zakładu pracy oraz ocenę widniejącą w arkuszach okresowych ocen, przy czym różnice ocen między pracownikami nie przekraczające 5 punktów nie były uważane za istotne. Oprócz powoda na oddziale chłodni amoniakalnej pracowało ostatnio pięć osób nie posiadających statusu ratownika. Do zwolnienia wytypowano trzy osoby: jednego ratownika i dwie osoby nie posiadające takich uprawnień, w tym powoda. Wśród pracowników nie będących ratownikami, z którymi nie zamierzano rozwiązać umów o pracę, był jeden pracownik z wykształceniem policealnym, pra- cownik przebywający na powtarzających się zwolnieniach lekarskich oraz dwaj pra- cownicy uzyskujący oceny na takim samym poziomie, jak powód, lecz bez uprawnień do zasiłku przedemerytalnego dla bezrobotnych. Pracownikom wytypowanym do zwolnienia zaproponowano przeniesienie na oddział wodny. Powód odmówił, na- tomiast dwie pozostałe osoby przyjęły propozycję. Powód poinformował przełożo- nych o chorobie nowotworowej swej żony. Chorobę stwierdzono w 1990 r. Żona po- woda nie podjęła leczenia specjalistycznego, poprzestając na leczeniu niekonwen- cjonalnym. Jest ona jedyną osobą pozostającą na utrzymaniu powoda. Pismo zawie- rające wypowiedzenie umowy o pracę z przyczyn ograniczenia produkcji i zmiany organizacji pracy wręczono powodowi 13 kwietnia 1999 r. Wypowiedzenie umowy o 3 pracę Sąd Rejonowy uznał za zasadne i zgodne z prawem oraz regulaminem zwol- nień. Nie znalazł też podstaw do zakwestionowania wyboru powoda do zwolnienia, po porównaniu jego sytuacji z sytuacją pracowników, których nie zwolniono. Powód zaskarżył ten wyrok, a Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Toruniu zmienił go jedynie w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach proce- su, oddalając apelację w pozostałej części. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy, nie uznał za możliwe badania potrzeby zwalniania pracownika, wychodząc z założenia, że nie jest powołany do badania za- sadności i celowości zmniejszenia stanu zatrudnienia. Sąd Okręgowy podniósł, że w myśl § 2 ust. 1 i 4 regulaminu, zwolnieniom - poza pracownikami ustawowo objętymi ochroną stosunku pracy (z zastrzeżeniem ust. 4) - nie podlegali pracownicy będący jedynymi żywicielami rodzin oraz inwalidami, których inwalidztwo powstało na skutek pracy w „E.”. Powód podnosił w apelacji, że toczy się postępowanie, w wyniku które- go może zostać uznany inwalidą. Zdaniem Sądu Okręgowego ta okoliczność ani fakt, że jest jedynym żywicielem rodziny, nie ma znaczenia, ponieważ w myśl ust. 4 ochronie przed zwolnieniem nie podlegają pracownicy, którzy mają uprawnienia do zasiłku przedemerytalnego. Powodowi taki zasiłek przysługuje. Sąd dokonał porów- nania sytuacji powoda i innych osób, które nie zostały zwolnione, mając na uwadze, że podstawowym kryterium oceny, zgodnie z regulaminem, była przydatność pra- cownika (w tym przynależność do ratownictwa chemicznego), a dalszym sytuacja osobista (rodzinna i materialna). Dokonany przez pracodawcę wybór powoda do zwolnienia z pracy został zaaprobowany. Powód wniósł kasację od tego wyroku, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego: art. 8, 45 i 42 Kodeksu pracy, art. 1 ust. 1 i art. 12 ustawy z dnia 29 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), a także § 1 pkt 2, 3 i 4, § 2 ust. 1 pkt 1, 4 i ust. 2 regulaminu zwolnień grupowych pozwanego. Podniósł też zarzut naruszenia prawa procesowego: art. 233 § 1, 227, 328 i 232 KPC. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że po wypowiedzeniu umowy o pracę powodowi w wydziale, w którym pracował, zo- stał zatrudniony pracownik z innego działu; wydział, ani miejsce pracy powoda nie zostały zlikwidowane. Dokonując odmiennych ustaleń Sąd naruszył prawo i dopuścił się uchybień procesowych. Naruszono też art. 12 ustawy z 1989 r. nie zatrudniając ponownie powoda. Powód jako jedyny żywiciel rodziny spełnia warunek z § 2 ust. 1 4 pkt 1 regulaminu zwolnień grupowych. Inna interpretacja tego przepisu jest sprzeczna z jego treścią. Sprzecznie z zasadą swobodnej oceny materiału dowodo- wego, nie przeprowadzając postępowania dowodowego, Sąd Okręgowy ustalił, że powód odmówił pracy na innym oddziale. Zeznania powoda zostały potraktowane wybiórczo i wypaczono ich sens. Ponadto, propozycja taka nie została powodowi przedstawiona na piśmie. Powód posiadał najwyższe kwalifikacje, najdłuższy staż pracy i najlepsze doświadczenie zawodowe. Kasacja zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Kasacja nie jest uzasadniona. Zaskarżone orzeczenie ma za podstawę usta- lenia i rozważania przeprowadzone na kilku poziomach. Pozwany pracodawca prze- prowadzał zwolnienia grupowe. W ramach tych zwolnień wypowiedziano powodowi umowę o pracę, podając jako przyczynę ograniczenie produkcji i zmiany organizacji pracy. Są to przyczyny objęte dyspozycją art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw. W przepisie tym mowa jest o przyczynach organizacyjnych i ekonomicznych, których zaistnienie umożliwia zwal- nianie pracowników na zasadach określonych w tej ustawie. Sąd ustalił, że przyczy- ny te rzeczywiście miały miejsce. Nie zostało bynajmniej ustalone, że przyczyną wy- powiedzenia była likwidacja wydziału lub miejsca pracy powoda. Niezrozumiałe są zatem zarzuty naruszenia art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych oraz – bliżej nieskonkretyzowane – zarzuty popełnienia uchybień procesowych w związku z rze- komym ustaleniem likwidacji miejsca pracy powoda. Zarzut naruszenia art. 12 ustawy polega na nieporozumieniu. W przepisie tym uregulowany został obowiązek pracodawcy ponownego zatrudnienia pracownika zwolnionego na podstawie tej ustawy. Powód nie dochodził nawiązania stosunku pracy z powołaniem się na tę normę prawną. Przedmiotem żądania i wyrokowania było przywrócenie do pracy. Przepis art. 12 objęty zarzutem kasacji nie był i nie mógł być stosowany przez Sąd Okręgowy w tej sprawie. Sąd badał natomiast, po stwierdzeniu zaistnienia wskaza- nych przez pracodawcę przyczyn wypowiedzenia, zasadność wyboru powoda jako osoby, z którą rozwiązano stosunek pracy w ramach zwolnień grupowych. Prawidło- 5 wość działania pracodawcy w tym względzie podlegała kontroli przy uwzględnieniu przepisów regulaminu zwolnień i zasad współżycia społecznego. Regulamin (w szczególności objęte podstawami kasacji jego § 1 pkt 2, 3 i 4 oraz § 2 ust. 1 pkt 1 i 4 i ust. 2) nie został naruszony. W § 1 ust. 2 określono, że podstawowym kryterium zakwalifikowania pracownika do zwolnienia jest jego przydatność w komórce organi- zacyjnej, w której jest zatrudniony. Przez przydatność, zgodnie z ust. 3 należało ro- zumieć efektywność, wszechstronność, kwalifikacje, inicjatywę i dyscyplinę w pracy. Przepisy te zostały prawidłowo zinterpretowane przez Sąd Okręgowy. Kryterium kwalifikacji jest jasne, według niego zatrzymano w zakładzie pracownika o najwyż- szym poziomie wykształcenia, jedynego z wykształceniem policealnym. Wszech- stronność to także przynależność do ratownictwa chemicznego. Tego kryterium po- wód nie spełniał. Dopiero w razie jednakowego wyniku analizy przydatności pracow- ników do pracy należało (w myśl § 1 ust. 4) brać pod uwagę sytuację osobistą (ro- dzinną i materialną) pracowników. W kasacji, mimo podniesienia zarzutu naruszenia § 1 ust. 4 nie wskazano, na czym polegał rzekomy błąd w jego wykładni lub zasto- sowaniu. Nie twierdzi się też, by sytuacja osobista powoda była wyraźnie gorsza niż pracowników, z którymi nie rozwiązano stosunków pracy. W kolejnym, 2 paragrafie regulaminu określony został (w ustępie 1) krąg pracowników objętych dodatkową (poza wynikającą z ustaw) ochroną przed zwolnieniem. Ochrona ta dotyczyła między innymi jedynych żywicieli rodzin i inwalidów, których inwalidztwo powstało na skutek pracy w „E.”. W kasacji zarzuca się, że powód był objęty ochroną przed zwolnieniem z tych dwóch przyczyn. Nie wnikając w zasadność tego twierdzenia, trzeba podzielić pogląd Sądu Okręgowego, że w przypadku powoda szczególna ochrona przed zwol- nieniem wynikająca z § 2 ust. 1 regulaminu była uchylona z mocy ustępu 4. Zgodnie z tym przepisem ochronie przed zwolnieniem nie podlegają pracownicy wymienieni w ust. 1 w przypadku możliwości uzyskania uprawnienia do zasiłku przedemerytalnego w dniu rozwiązania stosunku pracy. Ustalenie, że powód miał takie uprawnienie nie jest kwestionowane w kasacji. Nie ostał się zatem zarzut błędnej wykładni i niewła- ściwego zastosowania wskazanych w kasacji przepisów regulaminu. Dopiero po stwierdzeniu zgodności z prawem i zasadności dokonanego wypowiedzenia, Sąd badał, czy pracodawca nie naruszył zasad współżycia społecznego, o których jest mowa w art. 8 KP. W tym kontekście czynione były ustalenia dotyczące zapropono- wania powodowi pracy na innym wydziale. Sąd wskazał dowody, na których się oparł, dokonując tego ustalenia. Nie chodziło tylko o zeznania powoda. Zarzut prze- 6 kroczenia swobody oceny dowodów, odniesiono w kasacji tylko do oceny zeznań powoda. Okoliczność ta nie była jednak istotna dla rozstrzygnięcia, nie ma wobec tego potrzeby szerszego omawiania tego zarzutu. Nie można bowiem zarzucić pra- codawcy, że postąpił sprzecznie z zasadami współżycia społecznego lub społeczno- gospodarczym przeznaczeniem swego prawa wówczas, gdyby propozycji takiej po- wodowi nie złożył. Inne okoliczności, które zmieniałyby ocenę dokonanego wypowie- dzenia w płaszczyźnie art. 8 KP nie zostały podniesione w kasacji. Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie zostały bliżej wyjaśnione. Nie wiadomo, na czym polegać miało naruszenie art. 227 KPC, w którym określony jest przedmiot do- wodów (fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie). Podobnie nie jest jasne, w czym powód upatruje naruszenia art. 232 KPC regulującego ciężar do- wodu. Nie został też wyjaśniony zarzut naruszenia art. 328 KPC odnoszącego się do uzasadnienia wyroku. Ponieważ kasacja nie zawiera usprawiedliwionej podstawy, podlegała ona od- daleniu (art. 39312 KPC). ========================================