I PKN 256/99

Wyrok z dnia 7 września 1999 r. I PKN 256/99 Rozwiązanie umowy o pracę na podstawie § 6 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiąz- ków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budow- nictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) nie wyłącza prawa do odprawy z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra, Sędziowie: SN Jadwiga Skibińska- Adamowicz (sprawozdawca), SA Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 września 1999 r. sprawy z powódz- twa Stanisława G. przeciwko „K.” S.A. Przedsiębiorstwu Eksportu i Importu w K. o odszkodowanie i odprawę pieniężną, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 26 stycznia 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Pozwane Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu K. S.A. w K. rozwiązało z dniem 30 sierpnia 1997 r. ze Stanisławem G. umowę o pracę za granicą, zawartą dnia 22 listopada 1996 r. na czas określony, z zachowaniem dwutygodniowego okresu wy- powiedzenia, oznaczając jego upływ na 13 września 1997 r. Powód, po ostatecznym sprecyzowaniu stanowiska w piśmie z dnia 16 maja 1998 r. żądał zasądzenia na podstawie art. 45 § 2 KP odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę albo odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 8 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami 2 stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Sąd Rejonowy w Katowicach wyrokiem z dnia 24 września 1998 r. oddalił po- wództwo. Ustalił, że dnia 22 listopada 1996 r. strony zawarły umowę o pracę na czas określony od 2 grudnia 1996 r. do 30 listopada 1997 r. na budowie eksportowej w miejscowości K. w Turcji, na podstawie której powód objął stanowisko kierownika budowy. W umowie tej strony przewidziały dopuszczalność jej wcześniejszego wy- powiedzenia, z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia, z przyczyn uzasadnionych potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi budowy. Korzystając z zas- trzeżonego prawa strona pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę dnia 30 sierpnia 1997 r. ze skutkiem na dzień 13 września 1997 r. Decyzję tę poprzedziły krytyczne uwagi pod adresem powoda zgłaszane przez klienta tureckiego, zaś w kwietniu 1997 r. klient ten zażądał wręcz natychmiastowego usunięcia powoda z bu- dowy. Wówczas strona pozwana na miejsce dotychczasowego stanowiska kierowni- ka budowy zaproponowała powodowi stanowisko specjalisty do spraw gospodarki materiałowej i rozliczeń. Powód zgodził się na to. Ponieważ jednak budowa przecią- gała się, strona pozwana postanowiła przeprowadzić reorganizację. Polegała ona na łączeniu niektórych stanowisk pracy i likwidacji innych. Zlikwidowane zostało stano- wisko powoda i ekonomisty. Rozwiązane zostały także umowy o pracę z kierowni- kiem organizacji kontraktu i tłumaczem. Zmiany organizacyjne podyktowane były ko- niecznością wprowadzenia oszczędności w związku z przedłużającym się czasem budowy w Turcji. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że nie przysługuje powodowi odszkodowanie z tytułu wcześniejszego rozwiązania umowy, gdyż § 6 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó- rych praw i obowiązków pracowników skierowanych za granicę w celu realizacji bu- downictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) przewiduje wcześniejsze rozwiązanie umowy o pracę podyktowane potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi budowy. Skoro zatem wska- zany przepis stanowił podstawę rozwiązania umowy o pracę, nie jest możliwe zasto- sowanie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz- wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Sąd Wojewódzki w Katowicach, rozpoznając apelację powoda, wyrokiem z dnia 26 stycznia 1999 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że za- 3 sądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 6750 zł z odsetkami ustawowymi tytułem odprawy pieniężnej, odrzucił apelację powoda w części dotyczącej zasądze- nia kwoty 1000 zł i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Sąd Wojewódzki po- dzielił pogląd powoda, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r., określające prawa i obowiązki pracowników skierowanych do pracy na budowę eks- portową, nie wyłącza stosowania wobec nich ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., na- tomiast podstawy do stosowania ustawy istniały, gdyż przyczyną wypowiedzenia po- wodowi umowy o pracę były zmiany organizacyjne polegające na redukcji stanowisk pracy, w tym także jego stanowiska. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wykładnia art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. prowadzi ponadto do wniosku, że odprawa pienięż- na przysługuje także pracownikom zatrudnionym na czas określony. Od powyższego wyroku złożyła kasację strona pozwana zarzucając w niej, że Sąd Wojewódzki wydając wyrok naruszył art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 i art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra- cownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz naruszył § 6 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó- rych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu reali- zacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem. Strona pozwana podkreśliła, że umowa o pracę została z powodem rozwiązana na podstawie § 6 ust. 1 i 3 rozporządzenia, a nie na podstawie art. 33 KP lub art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., zatem nie może być wątpliwości, że powodowi odprawa nie przys- ługuje. W rozporządzeniu tym nie ma bowiem żadnej mowy o jakiejkolwiek odprawie pieniężnej z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę. Poza tym – w ocenie skarżącego – przyczyny określone w § 6 ust. 1 rozporządzenia nie są tożsame z przyczynami przewidzianymi w art. 1 ust. 1 ustawy. Wreszcie, Sąd Okręgowy nie zbadał, czy zos- tały spełnione przesłanki do nabycia przez powoda prawa do odprawy ze względu na zachowanie limitu ogólnej liczby zwolnień w stosunku do liczby zatrudnionych pracowników, o którym stanowi art. 10 ust. 1 ustawy, a także nie wyjaśnił, czy przy- czyny zwolnienia powoda z pracy stanowiły wyłączną przyczynę uzasadniającą roz- wiązanie stosunku pracy. Przedstawiając powyższe zarzuty i argumenty strona poz- wana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w części zasądzającej na rzecz powo- da kwotę 6.750 zł przez oddalenie powództwa albo o uchylenie wyroku w tym zakre- sie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoz- nania i orzeczenia o kosztach procesu za wszystkie instancje. 4 Powód wniósł o oddalenie kasacji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przede wszystkim należy stwierdzić, że nie wszystkie zarzuty kasacji mogły być rozpoznane, gdyż nie wszystkie spełniają wymagania określone w art. 3933 KPC. Według tego przepisu kasacja powinna między innymi zawierać przytoczenie pods- taw kasacyjnych, tj. przepisów, których naruszenie zarzucił skarżący, oraz ich uza- sadnienie. Powyższego wymagania nie spełnia podanie w kasacji samego tylko przepisu (prawa materialnego lub procesowego) bez wyjaśnienia, na czym jego na- ruszenie polegało, i odwrotnie – wytknięcie sądowi błędów i uchybień bez przytocze- nia przepisu. Tymczasem taki mankament ma właśnie przedmiotowa kasacja w czę- ści odnoszącej się do przypisywanych Sądowi Okręgowemu uchybień w zakresie postępowania. Zarzut ich popełnienia nie został bowiem poparty wskazaniem kon- kretnych przepisów proceduralnych. Tym samym twierdzenie strony pozwanej, iż Sąd Okręgowy „nie zbadał, czy zostały spełnione przesłanki nabycia prawa do od- prawy przez powoda, polegające na zachowaniu u pozwanego limitu ogólnej liczby zwolnień w okresie trzech miesięcy”, ustalonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. oraz czy „przyczyny zwolnienia powoda z pracy stanowiły wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie umowy o pracę”, musiało być pominięte, zaś ocena kasacji mogła nastąpić tylko z punktu widzenia zarzutu naruszenia zawartych w niej przepisów prawa materialnego. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó- rych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu reali- zacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) zostało wydane na podstawie art. 298 KP, przewidującego prawo wymienionego organu do określenia „w sposób szczególny” „niektórych praw i obowiązków pracowników”, w tym także pracowników zatrudnio- nych za granicą przez polskie przedsiębiorstwa. Analiza przepisów rozporządzenia, uwzględniająca również przytoczone wyżej zwroty zawarte w jego tytule oraz zasady wykładni prawa, upoważnia do wniosku, że rozporządzenie to – z woli ustawodawcy – tylko w kwestiach uregulowanych w nim w sposób szczególny, wyłączyło stosowa- nie przepisów Kodeksu pracy. Oznacza to, że w pozostałym zakresie do stosunku pracy pracowników skierowanych do pracy za granicą mają zastosowanie przepisy 5 tego Kodeksu. Należy zarazem dodać, że ze względu na znaczenie rozporządzenia w hierarchii źródeł prawa i dopuszczalny, wyraźnie określony zakres jego odniesie- nia, zbędne było zamieszczanie w nim postanowienia, że w kwestiach nim nie ure- gulowanych mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy. Jest to bowiem oczywiste. Wprawdzie niektóre przepisy rozporządzenia wyraźnie nakazują oceniać niektóre uprawnienia „według przepisów obowiązujących w kraju” (np. § 13 ust. 2 oraz § 17 ust. 1 i 2 – gdy chodzi o uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego) bądź też odsyłają do stosowania niektórych regulacji (np. § 7 ust. 1 i § 16 – do ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia spo- łecznego w razie choroby i macierzyństwa, a § 9 ust. 1 – do art. 93 KP), lecz w zasa- dzie czynią to w odniesieniu do świadczeń z ubezpieczenia społecznego i wtedy, gdy zdarzenia uprawniające do tych świadczeń nastąpiły za granicą. Na tej podstawie trudno jednak formułować wniosek, że do stosunku pracy pracowników zatrudnio- nych za granicą stosuje się tylko te przepisy, które zostały wskazane w rozporządze- niu, a nie stosuje się – jak utrzymuje strona pozwana – tych, które nie zostały w nim wymienione. Wymagałoby to bowiem systematycznej pracy ustawodawczej, polega- jącej na uaktualnianiu dotychczas wydanych aktów prawnych przez wskazanie w nowych aktach, czy odnoszą się one do dotychczasowych unormowań czy też nie. Tymczasem z każdego aktu prawnego wynika jego zakres przedmiotowy i podmio- towy ,decydujący o obszarze faktycznym i prawnym jego zastosowania. Jeżeli zaś określoną materię regulują dwa (lub więcej) równorzędne akty prawne, przyjmuje się, że akt późniejszy wyłącza stosowanie wcześniejszego, w myśl zasady „lex posterior derogat legi priori” . Trudno zresztą przyjąć, że omawiane rozporządzenie reguluje w § 6 ust. 1 ten sam przedmiot co ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. w art. 1 ust. 1 i w art. 10 ust. 1. Gdy natomiast chodzi o rozwiązanie stosunku pracy, to według ustawy, do jej zastosowania dochodzi tylko wtedy, gdy ze zmianami organizacyjnymi, pro- dukcyjnymi lub technologicznymi związana jest konieczność zmniejszenia stanu za- trudnienia. Tego zaś warunku nie przewiduje rozporządzenie. Podsumowując przedstawione wyżej uwagi należy stwierdzić, że nie może być przeszkodą w stosowaniu ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa- dach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy do pra- cowników zatrudnionych za granicą okoliczność, że rozporządzenie z dnia 27 grud- nia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą nie przewidziało odpraw pieniężnych z tytułu wypowiadania umów o 6 pracę „z przyczyn dotyczących zakładu pracy”. Po pierwsze bowiem – rozporządze- nie to, jako pochodzące z 1974 r., nie mogło stanowić o prawach do odpraw pienięż- nych wprowadzonych dopiero w 1989 r., i po wtóre – ustawa, jako akt prawny póź- niejszy, korzysta z pierwszeństwa w stosowaniu. Kolejnym zagadnieniem wymagającym rozważenia jest to, czy wskazana ustawa, ze względu na swój zakres podmiotowy i przedmiotowy, objęła swą regula- cją także i powoda. Otóż, jak wynika z art. 1 ust. 1, przepisy ustawy mają zastosowanie do pra- cowników, a więc do osób pozostających w stosunku pracy, przy czym zestawienie treści art. 1 i art. 17 pokazuje, że jej przepisy odnoszą się do wszystkich pracowni- ków, z wyjątkiem zatrudnionych na podstawie mianowania (z zastrzeżeniem zawar- tym w art. 17 zdanie 2). Ponadto ustawa ma zastosowanie do wszystkich rodzajów umów o pracę, które mogą być rozwiązywane przez pracodawcę „z przyczyn doty- czących zakładu pracy” wskazanych w art. 1, a zatem do: umów zawartych na czas nie określony, na czas określony i na czas wykonania określonej pracy (a nawet na okres próbny). W uzasadnieniu uchwały z dnia 14 grudnia 1994 r., I PZP 52/94 (OSNAPiUS 1995 nr 9, poz. 107) Sąd Najwyższy przyjął, że skoro w art. 5 ust. 5 ustawy została przewidziana możliwość wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas określony, to tym bardziej nie ma przeszkód, by stosować ustawę do rozwiąza- nia umowy terminowej w wyniku wypowiedzenia, które zostało zastrzeżone w umo- wie. Tak więc nie wyklucza stosowania ustawy fakt, że strony wiązała umowa o pracę na czas określony, przewidująca możliwość jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem, „gdy jest to uzasadnione potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi budowy (usługi) eksportowej”. Gdyby podzielić stanowisko strony pozwanej, że re- gulacja zawarta w § 6 ust. 1 rozporządzenia wyłącza zastosowanie ustawy, to trzeba by konsekwentnie przystać na dyskryminację pracowników zatrudnionych na budo- wach eksportowych na podstawie umów terminowych i to tylko dlatego, że rozporzą- dzenie, przewidując możliwość wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę w dro- dze wypowiedzenia ze względu na „potrzeby organizacyjno-produkcyjne” budowy nie wprowadziło dla pracowników prawa do odprawy pieniężnej z tego tytułu. Tymcza- sem skoro ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. ma zastosowanie do wszystkich pra- cowników zatrudnionych na podstawie umów terminowych, to czynienie między nimi rozróżnienia na podstawie kryterium miejsca wykonywania pracy jest nieuprawnione, 7 tym bardziej że zarówno w kraju, jak i za granicą ich pracodawcą jest polskie przed- siębiorstwo. Należy także podkreślić, że nie stwarza podstaw do przyjęcia innego poglądu norma zawarta w § 6 ust. 1 rozporządzenia. Jej istota polega bowiem na ogranicze- niu dopuszczalności wcześniejszego rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę tylko do sytuacji określonych we wskazanym przepisie. Spełnia więc funkcję ochronną. Nie może być jednak rozumiana jako norma wyłączająca omawianą ustawę i tym samym zakazująca przyznania pracownikowi odprawy pieniężnej z ty- tułu wcześniejszego wypowiedzenia umowy o pracę, jeżeli zostały spełnione okreś- lone w ustawie wymagania. Skoro poza tym pracownikowi zatrudnionemu w kraju, z którym pracodawca rozwiązał terminową umowę o pracę w drodze wypowiedzenia z przyczyn wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy, przysługuje odprawa przewidziana w art. 8 ust. 1 ustawy, to brak jest prawnych, a także innych argumentów, które uza- sadniałyby pozbawienie tego prawa pracownika zatrudnionego przez polskie przed- siębiorstwo za granicą. Nie mógł również prowadzić do uwzględnienia kasacji zarzut skarżącego, według którego Sąd Okręgowy dokonał oceny czynności wcześniejszego wypowie- dzenia powodowi umowy o pracę na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., podczas gdy podstawę tę stanowiły przepisy § 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia. Zarzut ten należało uznać za nietrafny dlatego, że Sąd Okręgowy przyjął, i dał temu jednoznacznie wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż do rozwiązania z po- wodem umowy o pracę „doszło w trybie § 6 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia”, a jedynie przyczynami, które o tym zadecydowały, były przyczyny określone w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Wprawdzie strona pozwana przypisała błąd powyższemu rozumowaniu, ponieważ – jej zdaniem – „rozwiązanie z powodem umowy o pracę nie nastąpiło z przyczyn oznaczonych w art. 1 ust. 1 ustawy... o gru- powych zwolnieniach, lecz z przyczyn określonych w umowie o pracę i § 6 rozporzą- dzenia o eksporcie budownictwa”, jednak kwestia, jakie konkretnie przyczyny spowo- dowały wypowiedzenie umowy, należy do sfery ustaleń faktycznych, których Sąd Najwyższy nie mógł sprawdzać w przedmiotowej sprawie ze względu na brak w ka- sacji zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Ponieważ jednak skarżący zarzu- cił w kasacji naruszenie prawa materialnego, polegające na niewłaściwym zastoso- waniu art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 i art. 8 ustawy, ten zarzut stał się przed- miotem badania. 8 Otóż, z ustaleń Sądu Okręgowego – opartych na ustaleniach Sądu Rejonowe- go, a częściowo dokonanych we własnym zakresie – wynika, że przyczyną wypowie- dzenia powodowi umowy o pracę były zmiany organizacyjne spowodowane koniecz- nością ograniczenia stanu zatrudnienia z uwagi na przedłużający się okres trwania budowy w Turcji i wynikające stąd koszty. Reorganizacja na budowie polegała na łączeniu pewnych stanowisk i likwidacji innych. Objęła ona również stanowisko po- woda, które zostało zlikwidowane. Przestało także istnieć stanowisko ekonomisty, natomiast czynności należące do dwóch innych stanowisk zostały włączone do obo- wiązków innych pracowników. Do dnia 4 maja 1997 r. powód był zatrudniony na bu- dowie w charakterze zastępcy kierownika budowy, potem – jako specjalista do spraw gospodarki materiałowej i rozliczeń. Praca na tym stanowisku nie wymagała „zbyt dużych kontaktów z pracownikami” w związku z czym nie powstawały również sytua- cje konfliktowe. Z dokonanych w sprawie ustaleń wynikało ponadto, że nie było in- nych przyczyn wypowiedzenia powodowi umowy o pracę niż wskazane wyżej zmiany organizacyjne, podyktowane koniecznością oszczędzania i ograniczenia zatrudnie- nia. W tym stanie rzeczy nie można było podzielić stanowiska skarżącego, jakoby Sąd Okręgowy, zasądzając na rzecz powoda odprawę pieniężną, naruszył podane w kasacji przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwią- zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Zmniejszenie zatrudnienia w związku ze zmianami organizacyjnymi i produkcyjnymi może być przyczyną wypowiedzenia terminowej umowy o pracę pracownikowi za- trudnionemu na budowie eksportowej, ale stanowi zarazem zasadniczą przesłankę powstania prawa do odprawy. Z art. 8 ust. 1 ustawy wynika natomiast, że to przyczy- ny rozwiązania umowy o pracę wymienione w art. 1 decydują o powstaniu tego prawa. Z przedstawionych wyżej względów i stosownie do wskazanych przepisów Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 39312 KPC). ========================================