I PKN 182/01

Wyrok z dnia 12 grudnia 2001 r. I PKN 182/01 Nie stanowi naruszenia zasady równości praw pracowników (art. 112 KP) ani zakazu dyskryminacji w stosunkach pracy (art. 113 KP) wyłączenie osób zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych z kręgu uprawnionych do do- datkowego odszkodowania z tytułu rozwiązania umowy o pracę, wynikającego z pakietu zabezpieczenia praw socjalno-bytowych, pracowniczych i związko- wych. Przewodniczący SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Barbara Wagner. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2001 r. sprawy z powództwa Zdzisława S. przeciwko Domy Towarowe „C.” SA w W. o zapła- tę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 listopada 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację, zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1.687 zł (jeden tysiąc sześćset osiemdziesiąt siedem) tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postę- powaniu kasacyjnym. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2000 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu uwzględnił w całości żądanie powoda Zdzisława S. i zasą- dził od Domów Towarowych „C.” SA w W. na jego rzecz kwotę 92.962,41 zł tytułem odszkodowania w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem postano- wień „Pakietu zabezpieczenia praw socjalno-bytowych, pracowniczych i związko- wych pracowników zatrudnionych w Domach Towarowych „C.” SA w W.” zawartego w „Porozumieniu w sprawie Gwarancji Socjalnych, Pracowniczych i Związkowych - Umowa Towarzysząca do umowy kupna sprzedaży akcji Domów Towarowych „C.” 2 SA w W. - pomiędzy działającymi w Domach Towarowych „C.” organizacjami związ- ków zawodowych a konsorcjum inwestorów. W Pakiecie zagwarantowano utrzyma- nie stanu zatrudnienia na poziomie z dnia nabycia akcji przez Konsorcjum przez 42 miesiące od daty nabycia akcji spółki DT „C.”, wymaganie bezwzględnej zgody związków zawodowych na wypowiedzenie umowy o pracę członkowi związków za- wodowych (z daty 31 marca 1997 r.) oraz - w razie nieprzestrzegania tych gwarancji - dodatkowe odszkodowanie. Jednocześnie w § 2 ust. 2 pkt b Pakiet zawierał wykaz pracowników, którym nie przysługują odszkodowania z tytułu gwarancji zatrudnienia, wśród których wy- mienione zostało między innymi stanowisko dyrektora oddziału. Sąd pierwszej in- stancji doszedł jednak do przekonania, że tego rodzaju postanowienie jest sprzeczne z przepisem art. 112 KP, dyskryminuje bowiem pracowników zajmujących stanowiska kierownicze, co pozwala na zachowanie przez powoda prawa do dodatkowego odsz- kodowania w żądanej wysokości. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 30 listopada 2000 r. w uwzględnieniu apelacji pozwanego zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił. Sąd drugiej instancji uznał, że skoro w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego Porozumienie w sprawie Gwarancji Socjal- nych, Pracowniczych i Związkowych może być uznane za źródło prawa pracy w ro- zumieniu art. 9 § 1 KP i ustawodawca wymaga tylko, aby jego postanowienia nie mogły być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy prawa pracy, to porozumie- nie takie, wprowadzając dodatkowe świadczenia (poza wynikającymi z Kodeksu pracy) w razie rozwiązania stosunku pracy, mogło wyłączyć niektóre kategorie pra- cowników z tego dodatkowego przywileju. Tym samym, zdaniem Sądu drugiej in- stancji, wyłączenie z prawa do dodatkowego odszkodowania w razie rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem - członkiem związku zawodowego, bez zgody tego związku, osoby zajmującej stanowisko dyrektora oddziału, nie naruszyło zasady rów- ności i zakazu dyskryminacji wymienionych w przepisach art. 112 i 113 KP. Kasacja powoda od powyższego wyroku zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 112 i 113 KP, przez przyjęcie, że wyłączenie w wewnątrzzakłado- wym akcie normatywnym pracowników na określonych stanowiskach kierowniczych z prawa do dodatkowego odszkodowania za rozwiązanie stosunku pracy sprzecznie z postanowieniami tego aktu, nie narusza zasady równego traktowania pracowników i nie narusza zakazu dyskryminacji. W uzupełnieniu uzasadnienia podstaw kasacyj- 3 nych podniósł między innymi, że ze względu na swoje kompetencje powód nie był sytuowany wśród gremium osób zarządzających przedsiębiorstwem, a co najwyżej na szczeblu równym średniej kadrze kierowniczej w warszawskiej centrali Spółki, której to grupy kierowników nie wyłączono spod gwarancji zawartych w Porozumie- niu. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Kasacja jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu. Nie jest ona oparta na za- rzucie naruszenia przepisów postępowania, co oznacza, że Sąd Najwyższy rozpo- znając kasację w jej granicach związany być ustalonym w sprawie stanem faktycz- nym i nie mógł uwzględnić argumentów przytoczonych w rozwinięciu uzasadnienia podstaw kasacyjnych, zawartego w piśmie procesowym z dnia 9 grudnia 2001 r. Ar- gumenty te mogłyby się bowiem ograniczać tylko do zarzuconego w kasacji narusze- nia prawa materialnego, a nie do niewyjaśnienia intencji sygnatariuszy „Porozumie- nia w sprawie Gwarancji Socjalnych”, która to kwestia dotyczy ustaleń faktycznych, a więc przepisów postępowania. Sąd drugiej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na treści § 2 ust. 2 Porozumienia wymieniającego kategorie pracowników, którym nie przysługuje dodatkowe odszkodowanie w związku z rozwiązaniem z nimi umów o pracę z naruszeniem ustanowionych reguł, w tym zatrudnionym na stanowisku „dy- rektora oddziału”, jakie zajmował powód. Zarzutu kasacji, iż rozstrzygnięcie to naru- sza przepis art. 112 KP, nie można podzielić. Przepis ten w ścisłym rozumieniu wyra- ża zasadę równych praw wszystkich pracowników z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków (por. Kodeks pracy - Komentarz pod redakcją T. Zieliń- skiego, Warszawa 2001, s. 170). Przepis ten dopuszcza zatem różnicowanie pra- cowników, którzy bądź to pełnią inne obowiązki, bądź takie same, ale niejednakowo. Także nawet jednakowe wypełnianie takich samych obowiązków nie jest tożsame z równym prawem do awansu na wyższe stanowiska, które to prawo jest uzależnione od stażu pracy oraz kwalifikacji i jako takie zostało uznane za „prawo każdej osoby” w art. 7 lit. c Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kultural- nych z dnia 19 grudnia 1996 r., ratyfikowanego przez Rzeczpospolitą Polską (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169). Taka wykładnia art. 112 KP zgodna jest też z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (por. orzeczenie z dnia 12 grudnia 1994 r., K 3/94, OTK 1995 r., s. 142). Tym samym dopuszczalne jest zróżnicowanie (dyferencjacja) sytua- 4 cji prawnej pracowników ze względu na określone okoliczności wynikające z ich cech osobistych i różnic w wykonywaniu pracy (por. orzeczenie Trybunału Konstytucyjne- go z dnia 12 października 1993 r., K 4/93, OTK 1994, s. 317-318). Nie ulega kwestii, że praca dyrektora oddziału, ze względu na kwalifikacje zawodowe i doświadczenie potwierdzone odpowiednimi dokumentami i praktyką, nie jest pracą o jednakowej wartości w porównaniu z innymi pracownikami niezajmującymi takich stanowisk i nie wynikają z niej jednakowe obowiązki. Zgodzić się więc należy ze stanowiskiem, że przepis art. 112 KP nie wyklucza dyferencjacji praw i obowiązków pracowniczych, a nawet wręcz ją zakłada (J.Iwulskiego i W.Sanetry, Kodeksu pracy, Komentarz, War- szawa 1999, s. 51). Zasada równości praw w stosunkach pracy oznacza, że ich zróżnicowanie nie może być dokonywane na podstawie pewnych negatywnie oce- nionych kryteriów, z których główne zostały wymienione w tym przepisie, inne nato- miast kryteria, jak np. rodzaj pracy, kwalifikacje, ilość i jakość świadczonej pracy („re- guła korzystania z równych praw z tytułu wypełniania takich samych obowiązków”) uznane muszą być za usprawiedliwione i uzasadnione. Tym samym uznać należy, że postanowienie Porozumienia wyłączające z uprawnienia do dodatkowego odszko- dowania w razie rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem z naruszeniem za- mieszczonych w Porozumieniu reguł osoby zatrudnionej między innymi na stanowi- sku dyrektora oddziału, nie narusza przepisu art. 112 KP. Nie jest także trafny zarzut naruszenia art. 113 KP. Wyraża on zasadę niedy- skryminacji, która nie jest tożsamą z zasadą równego traktowania pracowników z tytułu wypełnienia takich samych obowiązków. Dyskryminacją zatem w świetle art. 113 KP jest nierówne traktowanie pracowników ze względu na wymienione w tym przepisie cechyi, takie jak płeć, wiek, niepełnosprawność, rasa, narodowość, przeko- nania, zwłaszcza polityczne lub religijne oraz przynależność związkowa. Ta zasada jest więc rozumiana jako zakaz gorszego traktowania pewnych grup lub osób z po- wodów uważanych za dyskryminujące, gdy zaś nierówność nie jest podyktowana tymi względami, mamy do czynienia z naruszeniem zasady równości praw pracowni- ków pełniących jednakowo takie same obowiązki (art. 112 KP), a nie z dyskryminacją w rozumieniu art. 113 KP. Na tle stosowania tego ostatniego przepisu Sąd Najwyższy zdefiniował pojęcie dyskryminacji w wyroku z dnia 10 września 1997 r., I PKN 246/97 (OSNAPiUS 1998 r. nr 12, poz. 260), stwierdzając, że jest nią „bezprawne pozba- wienie lub ograniczenie praw wynikających ze stosunku pracy albo nierównomierne traktowanie pracowników ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, narodo- 5 wość, rasę, przekonania zwłaszcza polityczne lub religijne, oraz przynależność związkową, a także przyznanie z tych względów niektórym pracownikom mniejszych praw niż te, z których korzystają pracownicy znajdujący się w tej samej sytuacji fak- tycznej lub prawnej”. W przedmiotowej sprawie należy zauważyć, że pozbawienie powoda prawa do dodatkowego odszkodowania dotyczyło wszystkich dyrektorów oddziałów oraz że w porównaniu do pozostałych pracowników (którzy posiadają prawo do takich odszkodowań), znajdował się on - z oczywistych względów - w innej sytuacji faktycznej i prawnej, jako że inny był jego zakres obowiązków, wynagrodze- nie i wymagania co do wykształcenia. Charakterystyczne jest, że ustawodawca w art. 24126 § 2 KP wprowadził zakaz określania w zakładowym układzie zbiorowym pracy zasad wynagradzania osób zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy. Celem takiego uregulowania jest wyłączenie wynagrodzenia tych osób z zakresu negocjacji zbiorowych dla uniknięcia żądania przez organizację związkową ustalenia relacji pomiędzy wynagrodzeniem osób zarządzających zakładem pracy a wynagro- dzeniem pozostałych pracowników, co mogłoby utrudniać zarządzanie zakładem pracy. Jeżeli zatem w tym samym akcie prawnym - Kodeksie pracy współistnieją przepisy art. 112 i 113 oraz wyżej wymieniony przepis art. 24126 § 2, to jest oczywiste, że zakaz określania w układzie zbiorowym zasad wynagradzenia osób zarządzają- cych zakładem pracy nie może być uznany za naruszenie zasady równości praw w stosunkach pracy i zasady niedyskryminacji. Na tle takiego uregulowania uznać na- leży wyszczególnienie w Porozumieniu kategorii osób wyłączonych z prawa do do- datkowego odszkodowania dyrektorów oddziałów za uprawnione i nienaruszające art. 112 i 113 KP. O nierównych prawach i dyskryminacji możnaby mówić tylko wów- czas, gdyby np. odszkodowania pozbawiono dyrektora oddziału w P. i jeszcze kilku innych miastach, a zachowano takie uprawnienie stosunku do dyrektorów pozosta- łych oddziałów. Tymczasem wszyscy dyrektorzy znajdowali się w tej samej sytuacji faktycznej i prawnej. Skoro więc powód w porównaniu z innymi pracownikami DT „Centrum” SA w P., objętymi uregulowaniami Porozumienia, nie może być uznany za znajdującego się w tej samej sytuacji faktycznej i prawnej, a jego stanowisko jest wymienione w § 2 ust. 2 Porozumienia, to brak jest podstaw do stwierdzenia naru- szenia zasady równości praw i niedyskryminacji (art. 112 i 113 KP). Sąd Najwyższy nie znalazł zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględ- nienia kasacji i w oparciu o art. 39312 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================