I PKN 133/99

Wyrok z dnia 1 lipca 1999 r. I PKN 133/99 1. Pracownik ma interes prawny w rozumieniu art. 189 KPC w ustaleniu istnienia stosunku pracy z określonym podmiotem w następstwie zdarzenia wyczerpującego znamiona art. 231 KP. 2. Przepis art. 231 KP nie jest sprzeczny z art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, który zapewnia wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy. Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Walerian Sanetra (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 1999 r. sprawy z powództwa Czesława A., Ryszarda K., Andrzeja J., Józefa A., Józefa O., Stanisława S. przeciw- ko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.-Z.” w Ł. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji po- wodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 20 października 1998 r. [...] o d d a l i ł kasację i nie obciążył powodów kosztami postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e W imieniu grupy powodów (Czesława A., Ryszarda K., Józefa A., Józefa O., Andrzeja J. i Stanisława S.) wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Wojewódz- kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 20 października 1998 r. [...], którym Sąd ten odrzucił ich apelację (od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Łodzi z dnia 24 kwietnia 1998 r. [...]) w części dotyczącej odprawy pieniężnej i od- dalił ją w pozostałym zakresie. Sąd Pracy oddalił powództwo Czesława A., Ryszarda K., Józefa A., Józefa O., Andrzeja J. i Stanisława S., skierowane przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.-Z.” w Ł. o ustalenie istnienia stosunku pracy oraz umorzył postępowanie w zakresie roszczeń o wynagrodzenia. Powodowie byli zatrudnieni w Spółdzielni Mieszkaniowej 2 „R.-Z.” w Ł. na podstawie umów o pracę na czas nie określony na stanowiskach gos- podarzy domów. Uchwałą [...] z dnia 8 października 1996 r. rada nadzorcza Spół- dzielni uchwaliła, iż z uwagi na konieczność zapewnienia lepszej obsługi oraz racjo- nalizacji kosztów konieczne są zmiany w strukturze organizacyjnej poprzez przeka- zanie grupy pracowników (gospodarzy domów) oraz obsługiwanego przez nich tere- nu „w administrowanie” wyspecjalizowanej firmie. Postanowieniem Sądu Rejonowe- go w Łodzi (Wydział Gospodarczy – Rejestrowy) z dnia 7 lipca 1997 r. strona pozwa- na została wpisana do rejestru. W dniu 31 października 1997 r. zawarła umowy z Przedsiębiorstwem Usługowo-Porządkowym „B.” w Ł. Na mocy umowy zleciła PUP „B.” sprzątanie swojego osiedla i przekazała tej firmie mienie w postaci 12 sztuk ta- czek, 3 wózków ogrodniczych, podkosiarkę do trawy i kosiarkę samojezdną. Jedno- cześnie PUP „B.” zagwarantował przejmowanym pracownikom wszelkie świadczenia przysługujące z mocy przepisów prawa, w tym również zatrudnienie. Pismem z dnia 31 października 1997 r. strona pozwana powiadomiła powodów, że z mocy art. 231 KP oraz uchwały [...] Rady Nadzorczej z dnia 8 października 1996 r., stają się oni z dniem 1 grudnia 1997 r. pracownikami PUP „B.” w Ł. w wyniku przejścia części zak- ładu pracy na innego pracodawcę. Jednocześnie strona pozwana pouczyła powodów o treści art. 231 § 4 KP. Powodowie w dniu 20 listopada 1997 r. złożyli stronie poz- wanej oświadczenia, w których poinformowali, że nie wyrażają zgody na przejście do PUP „B.”. Protokołem z dnia 1 grudnia 1997 r. strona pozwana przekazała PUP „B.” akta osobowe powodów, kartoteki osobowe i kartoteki czasu pracy. Pomimo złożenia wspomnianych oświadczeń, powodowie nadal świadczyli pracę (od dnia 1 grudnia 1997 r. do dnia zamknięcia rozprawy), wykonując swoje stałe czynności. Początkowo odmawiali przyjęcia wynagrodzeń za pracę. Z uwagi na przedłużający się proces za- częli jednak przyjmować wynagrodzenie wypłacane im przez PUP „B.”. W toku wy- konywania swoich obowiązków (od dnia 1 grudnia 1997 r.) powodowie, jeżeli zużyli narzędzia przekazane przez Spółdzielnię, sami zapewniali sobie w ich miejsce inne oraz środki czystości. Nie zwracali się o przydział narzędzi czy środków czystości do pozwanego, wiedząc, że Spółdzielnia by im ich nie wydała. Nie prosili również o wy- danie ich przez PUP „B.”, gdyż nie chcieli tego robić, nie czując się jego pracownika- mi. Praca powodów była kontrolowana przez administratorów Spółdzielni. Powodo- wie korzystają z pomieszczeń Spółdzielni. Tylko powodowie posiadają do nich klu- cze. Nie musieli ich nikomu zdawać. Z podobnych pomieszczeń korzystają także pracownicy PUP „B.” zobowiązani do sprzątania części terenów Spółdzielni. Powo- 3 dowie Ryszard K., Józef A., Andrzej J. i Stanisław S. nadal zajmują lokale funkcyjne, ale ich sytuacja mieszkaniowa nie jest uregulowana. Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Pracy przyjął, że powo- dowie wykazali istnienie w sprawie interesu prawnego w ustaleniu, iż stosunek pracy łączy ich ze stroną pozwaną. Jako pracownicy Spółdzielni mieszkaniowej korzystali z mieszkań funkcyjnych, natomiast jako pracownicy PUP „B.” takiego prawa nie mieli. Fakt, iż Spółdzielnia umożliwiła powodom uregulowanie w inny sposób sytuacji mieszkaniowej, nie świadczy, iż tracą oni w ten sposób interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku pracy. Mimo tego Sąd Pracy uznał powództwa za nieuzasadnione ze względu na to, że doszło do przejęcia części zakładu pracy przez nowego praco- dawcę w rozumieniu art. 231 KP. Rozpoznając apelację powodów, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że mimo przywołania w apelacji naruszenia prawa materialnego w postaci art. 241 KP, tj. przepisu, który nie miał w sprawie zastosowania, a nadto został skreś- lony ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), „Sąd po zapoznaniu się z uzasad- nieniem apelacji uznał, iż wolą apelanta było postawienie zarzutu naruszenia art. 231 KP, a powołany w apelacji art. 241 KP stanowi jedynie błąd pisarski”. Mając na uwa- dze charakter roszczeń powodów – ustalenie istnienia stosunków pracy – Sąd dru- giej instancji zgodził się z Sądem Pracy, iż art. 189 KPC wymaga wykazania przez powodów istnienia interesu prawnego w ustaleniu. Istnienie interesu prawnego winno być przez powodów udowodnione, a nie uprawdopodobnione. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, powodowie wykazali istnienie takiego interesu prawnego; polega on na utracie prawa do mieszkań funkcyjnych. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych natomiast uznał, że ze zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji materiału dowodowego nie wynika, aby powodowie udowodnili istnienie interesu prawnego w ustaleniu istnienia stosunku pracy. W swoich zeznaniach powodowie R.K., J.A., A.J. i S.S. oświadczyli, że zajmują lokale funkcyjne. Z okoliczności tej nie można wywo- dzić, iż powodowie udowodnili w jakikolwiek sposób interes prawny swojego po- wództwa. Oprócz tego Sąd drugiej instancji stwierdził, że dokonana przez Sąd Pracy „interpretacja stanu faktycznego w nawiązaniu do treści art. 231 KP jest prawidłowa, a rozważania prawne znajdują potwierdzenie w literaturze i doktrynie”. Ponadto, zgła- szane przez pełnomocnika powodów w postępowaniu apelacyjnym roszczenie, doty- 4 czące zasądzenia odpraw pieniężnych Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał za niedopuszczalne w świetle art. 383 KPC i z tego powodu apelację w tej części odrzucił. W kasacji zaskarżonemu wyrokowi zarzucono, że narusza on: 1. art. 231 § 1 KP „poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i przyjęcie, że przedmioty przekazane przez pozwaną spółdzielnię stanowią część zakładu pracy w rozumieniu w/w artyku- łu” oraz „poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na zupełnym pominięciu ratio legis tego przepisu jaką jest ochrona interesów pracowników zatrudnionych w zakła- dzie przejmowanym”; 2. art. 11 KP „poprzez naruszenie zasady swobody w zakresie zawierania stosunku pracy”; 3. art. 24 w związku z art. 65 Konstytucji RP „polegające na naruszeniu konstytucyjnej zasady swobody wyboru miejsca pracy i pracodawcy”; oraz 4. art. 189 KPC „poprzez niewłaściwe zastosowanie w/w przepisu i przyjęcie, że powodowie nie mieli interesu prawnego w ustaleniu stosunku pracy pomiędzy nimi a pozwaną Spółdzielnią, podczas gdy w wyniku przejęcia zakładu pracy, powodowie stracili szereg przywilejów związanych z dotychczasowym stosunkiem pracy”. Po- wołując się z niezrozumiałych przyczyn na art. 537 § 1 i § 2 KPK, powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie mogła zostać uwzględniona, jakkolwiek jej zarzut dotyczący naru- szenia w zaskarżonym wyroku art. 189 KPC jest uzasadniony. Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych, oddalając apelację powodów, swoje niekorzystne dla nich rozs- trzygnięcie oparł bowiem na dwóch podstawach, a mianowicie na art. 189 KPC oraz art. 231 KP, przy czym ten drugi przepis został prawidłowo zastosowany do ustalone- go stanu faktycznego sprawy. Twierdzenie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, że powodowie nie mieli interesu prawnego w ustaleniu ich stosunku pracy, nie jest trafne. W następstwie zastosowania art. 231 KP dochodzi bowiem do istotnej zmiany istniejącego stosunku pracy, gdyż z mocy ustawy dotychczasowy pracodawca zos- taje w tym stosunku pracy zastąpiony przez nowego pracodawcę. Następuje zmiana po jednej stronie stosunku pracy, co trudno uważać za okoliczność mało istotną nie tylko w sensie faktycznym, ale także i prawnym oraz konstrukcyjnym. Stosunek pracy niby nadal jest ten sam, ale przecież – również w sensie prawnym – jest to inny sto- sunek, bo z udziałem innego podmiotu. Należy więc uznać, że pracownik z reguły ma 5 nie tylko faktyczny, ale i prawny interes w ustaleniu, które w istocie sprowadza się do tego, czy miał do niego zastosowanie art. 231 § 1 KP, a w konsekwencji, czy jego pracodawcą jest ten czy inny podmiot. Istnienie takiego interesu jest szczególnie wy- raźne wtedy, gdy istnieją różnice w sytuacji prawnej dawnego i nowego pracodawcy, bo od tego w sposób pośredni zależy także sytuacja (uprawnienia i obowiązki) dane- go pracownika. Nie można także pomijać tego, że z reguły pracodawcy różnią się między sobą ich wewnętrznymi strukturami (organizacją) oraz obowiązującym u nich prawem wewnątrzzakładowym, które ma istotne znaczenie dla konkretyzacji praw i obowiązków zatrudnianych przez nich pracowników. Pośrednim dowodem na to, iż ustawodawca traktuje zmianę pracodawcy w trybie art. 231 § 1 KP jako związaną także z interesem prawnym pracowników jest to, iż stara się mu stworzyć szczególne udogodnienia w rozwiązaniu stosunku pracy, przewidując w art. 231 § 4 KP, że w terminie jednego miesiąca od zawiadomienia przewidzianego w art. 231 § 3 KP pra- cownik może bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem, rozwiązać sto- sunek pracy. Prowadzi to do wniosku, że teza przyjęta przez Sąd drugiej instancji, iż powodowie nie mieli interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia ich stosunków pracy, nie zasługuje na aprobatę. Trudno bowiem przyjąć, że pracownik nie ma inte- resu w tym, by wiedzieć, kto jest jego pracodawcą, a tym samym, kto może mu wy- dawać polecenia, od kogo może żądać wynagrodzenia i innych świadczeń, itp. oraz że nie jest to jego interes prawny. Na uwzględnienie nie zasługuje natomiast zarzut kasacji naruszenia art. 231 § 1 KP, art. 11 KP oraz art. 24 w związku z art. 65 Konstytucji. Z ustaleń stanowiących faktyczną podstawę rozstrzygnięcia Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wynika bowiem, że odpowiada ono hipotezie przepisu art. 231 § 1 KP. W istocie doszło do przejęcia przez nowego pracodawcę placówki, w której zatrudnieni byli powodowie. W pojęciu przejęcia części zakładu pracy w rozumieniu tego przepisu istotne przy tym znaczenie ma kategoria zadań, które są przekazywane nowemu pracodawcy. Innymi słowy, pojęcie placówki zatrudnienia (części zakładu pracy) należy relatywizo- wać także do zadań wykonywanych przez daną grupę pracowników, a nie jedynie do elementów środowiska pracy o charakterze materialnym (majątku, pomieszczeń). Przy takim zaś założeniu nie może budzić wątpliwości, iż powodowie znaleźli się w sytuacji ujętej w art. 231 § 1 KP i w związku z tym z mocy prawa stali się pracowni- kami nowego pracodawcy. Zgodzić należy się z twierdzeniem kasacji, że celem art. 231 KP jest ochrona interesów pracowników, zwłaszcza w obliczu dokonywanych 6 zmian o charakterze restrukturyzacyjnym (podmiotów gospodarczych, ale nie tylko). Prowadzi to do wniosku, iż art. 231 § 1 KP powinien być interpretowany w takim kie- runku, by zapewnić większą stabilizację stosunków pracy, mimo zachodzących zmian strukturalnych i majątkowych podmiotów (i w podmiotach) występujących w roli pracodawców. Służy temu między innymi szerokie ujmowanie pojęcia „przejścia” zakładu pracy na innego pracodawcę, jak również pojęcia „części zakładu pracy” (placówki zatrudnienia) w kontekście regulacji art. 231 § 1 KP. Nie zawsze taki kieru- nek wykładni jest korzystny dla konkretnych pracowników w konkretnej sytuacji, ale nie ulega wątpliwości, iż generalnie lepiej służy on interesom pracowników niż res- tryktywna interpretacja „przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodaw- cę”. To jednak, iż w danym przypadku dla danego pracownika może okazywać się on mniej korzystny, nie może uzasadniać zmiany tego kierunku. Oznaczałoby to bowiem zmianę interpretacji tego samego przepisu od przypadku do przypadku, a ściślej rzecz biorąc, w zależności od tego, czy dla danego pracownika w konkretnej sytuacji jest ona mniej korzystna, czy korzystniejsza, przy założeniu, że wybierać zawsze należy taką, która jest dla niego korzystniejsza z uwagi na sytuację, w jakiej się on znajduje w danym momencie. Taka metoda wykładni prawa, które przy tym samym jego brzmieniu ma w istocie mieć różną treść, w zależności od tego, co jest dla pra- cownika w jego konkretnej sytuacji (czy też według jego aktualnej oceny) korzystniej- sze (wykładnia „konkretna” w szczególnym rozumieniu tego słowa), jest nie do przy- jęcia. W konsekwencji zarzut, iż przyjęty w zaskarżonym wyroku sposób wykładni art. 231 § 1 KP, pomija ratio legis tego przepisu, oparty jest na nieporozumieniu, a w każ- dym razie na uproszczonym pojmowaniu celu i funkcji tego przepisu. Chybione są także zarzuty odwołujące się do zasady swobody zatrudnienia. Według art. 11 KP nawiązanie stosunku pracy, bez względu na jego podstawę prawną , wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Przepis ten nie został naruszony w zaskarżonym wyroku, bo powodowie nawiązali swoje sto- sunki pracy w drodze umów o pracę, a więc zgodnych oświadczeń woli stron. W następstwie przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę w trybie art. 231 § 1 KP nie został nawiązany nowy stosunek pracy, a jedynie – po stronie podmioto- wej (pracodawcy) – uległ on przekształceniu. Żadnego nawiązywania nowego sto- sunku pracy (z nowym pracodawcą) nie było, wobec tego nie mógł w tym przypadku zostać naruszony przepis, który przewiduje (tylko) konieczność nawiązywania sto- sunków pracy w drodze zgodnych oświadczeń woli stron, ale już nie ich przekształ- 7 cania. Gdyby nawet hipotetycznie przyjąć, że jest inaczej, to wynikałoby z tego jedy- nie, iż regulacja z art. 231 § 1 KP koliduje z zasadą z art. 11 KP, co z kolei oznacza- łoby tylko, iż ustanawia ona odstępstwo od tej zasady. Jeżeli zaś w sprawie znajduje zastosowanie przepis stanowiący wyjątek, to nie oznacza to przecież, że tym samym naruszona zostaje norma zawierająca regułę ogólną, gdy stan faktyczny mieści się w regulacji wyjątkowej. Jest zaś przy tym oczywiste, że art. 11 KP nie ma wyższej mocy prawnej niż art. 231 § 1 KP. W myśl powoływanego w kasacji art. 65 ust. 1 Konstytu- cji RP, każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa. Przepis ten nie został naruszony w zaskarżonym wy- roku, gdyż powodowie nie zostali ograniczeni w swojej wolności wyboru zawodu oraz miejsca pracy. Jeżeli wybrany zawód im nie odpowiada, podobnie jak i „miejsce pracy” (które przy tym, ściśle biorąc, nie może być identyfikowane z pracodawcą), to mogą je zmienić, przy czym ustawodawca stworzył im dodatkowe ułatwienia w tym względzie w art. 231 § 4 KP, gdyż mogli swoje stosunki pracy rozwiązać w trybie nie- zwłocznym, przy czym takie rozwiązanie powodowałoby dla nich skutki, jakie przepi- sy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za wypo- wiedzeniem. Wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy nie oznacza przy tym, że raz wybrany zawód, a zwłaszcza raz wybrane miejsce pracy (zatrudnienie u danego pracodawcy) nie może ulec zmianie, a pracodawca nie może rozwiązać stosunku pracy. Również on ma wolność wyboru, może wybrać sobie pra- cownika i przez dogodny dla niego czas może go zatrudniać, jakkolwiek ta jego wol- ność podlega znacznie większym ograniczeniom niż wolność pracownika (obywate- la). Ponieważ przepis art. 231 KP nie pozbawia pracownika wolności wyboru zawodu ani wolności wyboru miejsca pracy, bo przecież może on rozwiązać stosunek pracy, który mu nie odpowiada, a jednocześnie „wolność” ta nie sięga tak daleko, że pra- cownik ma gwarancję – a jeżeli tylko taka jest jego wola – zatrudnienia tam, gdzie chce (u tego pracodawcy, u którego chce być zatrudniony), za oparty na nieporozu- mieniu należy uznać zarzut dotyczący naruszenia art. 65 Konstytucji RP. Nie został także w sprawie naruszony powoływany w kasacji art. 24 Konstytucji RP, ustanawia- jący zasadę, że praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej, a państwo sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy. Regulacja art. 231 KP zgodna jest z tą zasadą, gdyż generalnie służy umacnianiu interesów pracowników, zapew- niając im większą stabilizację zatrudnienia, to zaś, że w pewnych szczególnych, wy- jątkowych przypadkach może być ona oceniana inaczej, nie może mieć przesądzają- 8 cego znaczenia. Zaznaczyć na koniec dodatkowo należy, że w kasacji brak jest uza- sadnienia, na czym polega sprzeczność zaskarżonego wyroku z konstytucyjną zasa- dą, że praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej i chociażby już z tego względu zarzut naruszenia art. 24 Konstytucji RP nie mógł być przez Sąd Naj- wyższy potraktowany na serio. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================