I PKN 110/99

Wyrok z dnia 28 lipca 1999 r. I PKN 110/99 Konflikt między pracownikiem żądającym przywrócenia do pracy a jego przełożonym (współpracownikiem) uzasadnia uznanie przywrócenia do pracy za niecelowe (art. 45 § 2 KP), jeżeli jest poważny, długotrwały, głęboki, a przede wszystkim zawiniony przez pracownika lub powstały na tle dotyczących go okoliczności. Przewodniczący: SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie: SN Barbara Wagner, SA Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 1999 r. sprawy z powództwa Macieja K. przeciwko Ośrodkowi Dokumentacji Zabytków w W. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 15 stycznia 1998 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok, w ten sposób, że oddalił apelację strony poz- wanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy dla Warszawy Pragi w Warszawie z dnia 23 września 1997 r. [...] i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 100 zł (sto). U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 23 września 1997 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy dla War- szawy-Pragi w Warszawie przywrócił powoda Macieja K. do pracy w Ośrodku Doku- mentacji Zabytków w W. na poprzednich warunkach i zasądził na jego rzecz wyna- grodzenie za czas pozostawania bez pracy. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był za- trudniony w pozwanym Ośrodku od dnia 1 grudnia 1994 r. na podstawie umowy o pracę, w pełnym wymiarze czasu pracy, początkowo na czas określony 3 miesięcy, a od 1 marca 1995 r. na czas nie określony. W dniu 29 października 1996 r. w czasie wykonywania przez powoda pracy w ramach dodatkowego zatrudnienia przy budo- wie Kompleksu Urbanistycznego [...] w W. zaistniała potrzeba przedłużenia pobytu 2 na tej budowie. Potrzeba ta wystąpiła nagle i nie była do przewidzenia we wcześniej- szym terminie. W związku z tym powód o godz. 745 zatelefonował do siedziby poz- wanego i w rozmowie z portierem uprzedził o możliwości spóźnienia się do pracy, a następnie, około 1000 , ponownie telefonował do Ośrodka, by rozmawiać ze swoim przełożonym Sławomirem Ż. W związku z jego nieobecnością poprosił tylko pra- cownika Działu Archeologii Halinę Ł. o przekazanie kierownikowi informacji o nie- możności stawienia się do pracy i prośby o udzielenie urlopu wypoczynkowego w tym dniu. Następnego dnia powód osobiście złożył wniosek o udzielenie urlopu wy- poczynkowego na okres od 29 października do 31 października 1996 r. Przełożony powoda, mimo jego prośby, nie złożył na wniosku stosownej adnotacji i wobec tego powód pozostawił pismo w Dziale Kadr i Administracji i opuścił swoje stanowisko pracy. Po tym fakcie Sławomir Ż. uczynił na wniosku o urlop adnotację „nie wyrażam zgody”. Dnia 30 października 1996 r. Sławomir Ż. zwrócił się do Dyrektora z pisem- nym wnioskiem o ukaranie powoda naganą za niewykonywanie poleceń służbowych oraz o natychmiastowe zwolnienie go z pracy za permanentne lekceważenie obo- wiązków służbowych, mimo udzielanych ustnych upomnień. Do wniosku dołączono notatkę służbową o samowolnym niezgłoszeniu się powoda do pracy w dniach 29-31 października 1996 r. Pismem z dnia 6 listopada 1996 r. Dyrektor pozwanego Ośrodka zwrócił się do NSZZ „Solidarność” Mazowsze - Komisji Zakładowej [...] przy Ośrodku z prośbą o wyrażenie opinii w związku ze stwierdzeniem ciężkiego narusze- nia przez powoda podstawowych obowiązków pracowniczych i zamiarem rozwiąza- nia umowy o pracę w trybie art. 52 KP. W piśmie tym nie wskazano konkretnej przy- czyny rozwiązania umowy. Komisja nie zajęła stanowiska w tej sprawie. W dniu 14 listopada 1996 r. powód otrzymał od pozwanego pismo zawierające oświadczenie o natychmiastowym rozwiązaniu z nim umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 KP z tym dniem w związku ze stwierdzeniem ciężkiego naruszenia podstawo- wych obowiązków pracowniczych. Nie zawierało ono uzasadnienia. Sąd Rejonowy podniósł, że pozwany dopuścił się naruszenia przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę bez wypowiedzenia nie wskazując w oświadczeniu z dnia 14 listopada 1996 r. konkretnej przyczyny zwolnienia dyscyplinarnego. Przyczyny tej nie wskazano także w piśmie z dnia 4 listopada 1996 r. skierowanym do zakładowej organizacji związko- wej. Stanowisko pozwanego, zdaniem Sądu Rejonowego, jest niejednolite i niekon- sekwentne, co uniemożliwia wnikliwe i precyzyjne zbadanie rzeczywistych przyczyn 3 rozwiązania umowy o pracę. W konsekwencji takich ustaleń Sąd Rejonowy odwołu- jąc się do art. 56 § 1 KP i art. 57 § 1 KP żądanie powoda uwzględnił. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, wyro- kiem z dnia 15 stycznia 1998 r. [...] zmienił zaskarżony apelacją strony pozwanej wy- rok Sądu Rejonowego, w ten sposób, że zasądził na rzecz powoda kwotę 543,92 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę. Sąd Wojewódzki stwierdził, że stosownie do art. 56 § 1 KP pracownikowi, z którym roz- wiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązy- waniu umów o pracę w tym trybie przysługują dwa alternatywne roszczenia: o przy- wrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie. Wystąpienie z żądaniem przywrócenia do pracy nie wyklucza w świetle art. 56 § 2 KP, z mocy któ- rego art. 45 § 2 KP stosuje się odpowiednio, możliwości jego nieuwzględnienia. Je- żeli bowiem Sąd ustali, że uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niece- lowe, to orzeka o odszkodowaniu. Sąd drugiej instancji podniósł, iż możliwość zasto- sowania art. 45 § 2 w związku z art. 56 § 2 KP uległa rozszerzeniu. Powołując się na utrwalone orzecznictwo, Sąd drugiej instancji stwierdził, że do oceny zasadności roszczeń przysługujących w przypadku niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę i zasądzenia odszkodowania w miejsce przywrócenia do pracy ma zastosowa- nie art. 8 KP. Sąd Rejonowy dokonał trafnej oceny materiału dowodowego zasadnie uznając, iż doszło do naruszenia przez pozwanego przepisów art. 30 § 4 KP i art. 52 § 3 KP. Zdaniem Sądu drugiej instancji, z ochrony może korzystać jednak tylko pra- cownik, który nie lekceważy zasad współżycia społecznego i nie narusza podstawo- wych obowiązków pracowniczych. Przyczyną rozwiązania umowy o pracę z powo- dem była trzydniowa, nieusprawiedliwiona nieobecność w pracy w dniach 29-31 paź- dziernika 1996 r. Sąd Wojewódzki uzupełnił postępowanie dowodowe dopuszczając dowód z zeznań świadka Sławomira Ż. i dyrektora strony pozwanej. Powód miał świadomość co do obowiązującego trybu w przypadku ubiegania się o urlop, w tym także co do osoby uprawnionej do podjęcia decyzji w sprawie złożonego wniosku o urlop wypoczynkowy, skoro przedmiotowe podanie adresował do dyrektora. Tym samym nie było żadnych podstaw do domniemania, iż zgodę na urlop od pracodaw- cy uzyskał. W działaniu powoda nie można dopatrzyć się okoliczności „zwalniających go od zarzutu naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych w zakresie dyscypliny”, zwłaszcza, że już 28 października 1996 r. nie stawił się do pracy i do- piero 30 października 1996 r. ubiegał się o udzielenie mu urlopu, także w tym okre- 4 sie. Fakt, iż sygnalizował przeszkody uniemożliwiające stawienie się do pracy w dniu 29 października 1996 r. pracownikom pozwanego, nie zwalniał go od obowiązku stawienia się do pracy. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, sposób zachowania powoda wskazuje na to, iż nie dostrzega on błędów w swoim działaniu, prezentując całkowi- cie nieuzasadnioną w okolicznościach sprawy „roszczeniową postawę”. Wobec tego Sąd Wojewódzki na podstawie art. 8 i 56 KP oraz art. 4771 § 2 KPC uznał, iż brak było podstaw do uwzględnienia żądania powoda, z uwagi bowiem na naruszenie obowiązków pracowniczych, przywrócenie do pracy było niecelowe, zwłaszcza, iż materiał dowodowy (w tym zeznania świadka S.Ż. i dyrektora strony pozwanej M.U.) wskazuje także na to, iż powód pozostaje w konflikcie z przełożonymi, a zatrudnienie na stanowisku powoda nowych pracowników spowodowało uspokojenie atmosfery i lepsze warunki pracy. Kasację od tego wyroku wniósł powód. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy (nie wymieniając we wstępnej części ka- sacji żadnych przepisów) oraz wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekaza- nie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, z równoczesnym obciążeniem pozwanego kosztami postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu ka- sacji powód przedstawił szczegółowo przebieg postępowania oraz przebieg zdarzeń, stanowiących podstawę rozwiązania umowy o pracę. Co do zarzutów naruszenia przepisów prawa powód wywiódł, że stanowisko Sądu Wojewódzkiego narusza przepisy prawa materialnego, a mianowicie art. 8 i 56 KP przez ich błędną interpreta- cję. Zdaniem powoda, art. 56 § 2 KP w związku z art. 45 § 2 KP pozwala sądowi na nieuwzględnienie żądania przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że uwzględnienie ta- kiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe. Sąd Wojewódzki przyjął niecelowość przywrócenia do pracy przede wszystkim dlatego, że powód przez okres trzech dni rzekomo był nieobecny w pracy, a nadto bez zgody pozwanego udał się na urlop. Tymczasem ustalenie, że powód nie był w tym czasie w ogóle w pracy jest sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Sąd Wojewódzki nie ustosunkował się do twierdzeń i dowodów przedstawionych przez powoda co do przyczyn nieobecności powoda na terenie pozwanego w dniach od 29 do 31 paź- dziernika 1997 r., czym naruszył przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy, a w szczególności przepis art. 316 KPC. Sąd Woje- wódzki naruszył też art. 233 § 1 KPC. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego o niecelo- 5 wości przywrócenia powoda do pracy narusza wyrażoną w prawie zasadę swobod- nego wyboru pracy, która to zasada została przyjęta przez Polskę poprzez ratyfiko- wanie w 1977 r. Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych (art. 6 Paktu). Za- sada ta stanowi w świetle przepisu art. 87 Konstytucji prawną normę interpretacyjną dla spraw ze stosunku pracy, regulowanych art. 56 § 2 w związku z art. 45 § 2 KP. Sąd Wojewódzki nie uzasadnił tezy o rzekomej konfliktowości powoda. Akta oso- bowe przedstawiają powoda w zupełnie innym świetle, jako pracownika zdyscyplino- wanego, traktującego wyjątkowo poważnie swoje obowiązki zawodowe. To powód spotykał się z arogancją swego bezpośredniego zwierzchnika, co przejawiało się m.in. „w obcesowej formie zwracania się do powoda oraz w treści stawianych powo- dowi zarzutów”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Powód we wstępnej części kasacji nie wskazuje jakie przepisy prawa zostały, jego zdaniem, naruszone. Powoduje to, że podstawy kasacji Sąd Najwyższy ustalił w oparciu o jej uzasadnienie (por. wyrok z dnia 17 stycznia 1997 r., I PKN 62/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 313). Wprawdzie uzasadnienie kasacji jest w znacznej części ogólne i w zasadzie przedstawia przebieg zdarzeń według oceny powoda, ale można z niego wyinterpretować wskazanie konkretnych przepisów prawa, które zda- niem powoda zostały naruszone. Chodzi o art. 56 § 1 KP, art. 45 § 2 w związku z art. 56 § 2 KP oraz art. 8 KP, a także art. 233 § 1 KPC (w związku z art. 382 KPC). Tak wyinterpretowane podstawy kasacji są usprawiedliwione. W sprawie nie budzi żad- nych wątpliwości naruszenie przez stronę pozwaną przepisów dotyczących rozwią- zania umowy o pracę. Dotyczy to art. 52 § 3 KP i art. 30 § 4 KP przez brak wska- zania zarówno związkowi zawodowemu, jak i powodowi konkretnej przyczyny roz- wiązania umowy o pracę. W tej sytuacji powodowi przysługują (według jego wyboru) roszczenia z art. 56 § 1 KP i ich realizacja nie jest przejawem „postawy roszczenio- wej”, tylko zwykłym dochodzeniem przez pracownika przysługujących mu roszczeń. Tak też rozstrzygnął sprawę Sąd pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji, zmieniając wyrok Sądu Rejonowego powołał się w swoim uzasadnieniu na art. 45 § 2 KP w związku z art. 56 § 2 KP oraz art. 8 KP. W istocie jednak nie stwierdził jednoznacz- nie, które z tych przepisów stanowią podstawę jego rozstrzygnięcia. Z jednej strony Sąd drugiej instancji przeprowadził słuszny wywód co do szerszej możliwości stoso- 6 wania art. 45 § 2 KP w stosunku do poprzedniego stanu prawnego, z drugiej jednak strony odwołał się do sprzeczności żądania powoda z zasadami współżycia społecz- nego. W tym zakresie należy stwierdzić, że przepisy art. 45 § 2 KP (w tym przypadku w związku z art. 56 § 2 KP) oraz art. 8 KP posługują się różnymi przesłankami, któ- rych istnienie może prowadzić do odmowy uwzględnienia żądania pracownika przy- wrócenia do pracy i ewentualnego zasądzenia w to miejsce odszkodowania (przy stosowaniu art. 8 KP konieczne jest zastosowanie art. 4771 § 2 KPC). Przy czym przesłanki zastosowania art. 45 § 2 KP są mniej rygorystycznie określone i pozwala to na szerszą możliwość stosowania tego przepisu przez sąd pracy. Sąd Najwyższy, dopuszczając możliwość nieuwzględnienia roszczenia o przywrócenie do pracy przy zastosowaniu art. 8 KP (w związku z art. 4771 § 2 KPC) podkreślał wielokrotnie, że nie jest do tego wystarczające samo stwierdzenie ciężkiego naruszenia przez pra- cownika podstawowych obowiązków pracowniczych. Muszą wystąpić dalsze szcze- gólne okoliczności, które uzasadniają stwierdzenie, że żądanie pracownika jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przez- naczeniem prawa. W szczególności, może to wystąpić w sytuacji, gdy zachowanie pracownika nie tylko narusza w sposób ciężki jego podstawowy obowiązek pracow- niczy, ale gdy jest to zachowanie szczególnie rażące lub wyjątkowo naganne (por. wyrok z dnia 26 marca 1998 r., I PKN 571/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 168 czy wyrok z dnia 2 czerwca 1997 r., I PKN 191/97, OSNAPiUS 1998 nr 9, poz. 268). Należy przy tym pamiętać, że rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 52 KP jako nadzwyczajny sposób rozwiązania stosunku pracy powinno być stosowane przez pracodawcę wyjątkowo i z ostrożnością. Musi być ono uzasadnione szczególnymi okolicznościami, które w zakresie winy pracownika polegają na jego złej woli lub rażącym niedbalstwie, a nie na błędnym nawet przekonaniu o prawidłowości postę- powania (por. wyrok z dnia 2 czerwca 1997 r., I PKN 193/97, OSNAPiUS 1998 nr 9, poz. 269). Przy ocenie, czy opuszczenie miejsca pracy stanowiło ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 KP), należy wziąć pod rozwagę towarzyszące temu okoliczności, zwłaszcza stan świadomości i woli pra- cownika (por. wyrok z dnia 1 października 1997 r., I PKN 300/97, OSNAPiUS 1998 nr 14, poz. 424). W tym zakresie należy stwierdzić, że ocena zachowania powoda jako ciężkiego naruszenia jego podstawowych obowiązków pracowniczych, zwłaszcza co do jego winy budzi poważne wątpliwości. W żadnym razie jego zachowanie nie może tym bardziej być ocenione jako szczególnie rażące, wyjątkowo naganne, w sposób 7 prowadzący do uznania jego roszczenia o przywrócenie do pracy jako sprzecznego z klauzulami generalnymi określonymi w art. 8 KP. Jeżeli więc Sąd drugiej instancji zastosował ten , to nastąpiło jego naruszenie. Odnosi się to również do ewentualnego zastosowania art. 45 § 2 KP (w związku z art. 56 § 2 KP). Przepis ten, pozwalając sądowi na zasądzenie odszkodowania w miejsce żądanego przywrócenia do pracy, posługuje się klauzulą generalną niecelowości lub niemożliwości realizacji tego roszczenia. Oczywiste jest, że przywrócenie powoda do pracy było możliwe. Ocena niecelowości tego przywrócenia, choć poddana w dużym zakresie swobodzie sądu pracy, podlega jednak kontroli instancyjnej i może być oceniona jako błędna w przypadku, gdy jest to ocena dowolna, nie posiadająca oparcia w ustalonym stanie faktycznym i szczególnych okolicznościach sprawy. Sąd drugiej instancji (jeżeli stosował ten przepis) powołał się na konflikt powoda z przełożonymi i ocenę, że zatrudnienie na stanowisku powoda nowych pracowników spowodowało uspokojenie atmosfery i lepsze warunki pracy. Pomijając już, że ustalenia te zostały oparte na wybiórczej ocenie materiału dowodowego (naruszają art. 233 § 1 KPC w związku z art. 382 KPC), to należy je uznać za niewystarczające do zastosowania art. 45 § 2 KP. Sąd Najwyższy dopuszcza stosowanie art. 45 § 2 KP w przypadku istnienia konfliktu między pracownikiem żądającym przywrócenia do pracy a jego przełożonym (współpracownikami). Musi to być jednak konflikt poważny (por. wyrok z dnia 3 kwietnia 1997 r., I PKN 63/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 74), długotrwały i głęboki (wyrok z dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 374/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508), a przede wszystkim zawiniony przez pracownika czy powstały na tle oko- liczności jego dotyczących. Nie przesądza o niemożliwości lub niecelowości przy- wrócenia do pracy konflikt między pracodawcą a pracownikiem w związku z proce- sem sądowym o przywrócenie do pracy (wyrok z dnia 19 maja 1997 r., I PKN 173/97, OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 243). W ustaleniach Sądu drugiej instancji brak jest stwierdzenia takich faktów, a w szczególności ustalenia, że konflikt istniał przed rozwiązaniem umowy o pracę, był długotrwały i głęboki, a przede wszystkim powstał na tle zawinionego, nagannego działania powoda. Również zatrudnienie nowego pracownika w miejsce zwolnionego z pracy nie jest wystarczające do uznania, że przywrócenie do pracy było niemożliwe lub niecelowe (wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., I PKN 572/97, OSNAPiUS 1999 nr 3, poz. 83). Wobec powyższego należało uznać, że wyrok Sądu drugiej instancji w zakre- sie, w jakim zasądzał odszkodowanie w miejsce żądanego przez powoda przywróce- 8 nia do pracy, naruszał art. 8 KP i art. 45 § 2 KP w związku z art. 56 § 2 KP. Tym sa- mym wyrok Sądu pierwszej instancji należało uznać za prawidłowy, co prowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1 KPC. ========================================