I PK 704/03

Wyrok z dnia 10 września 2004 r. I PK 704/03 Odwołanie ze stanowiska równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 70 § 3 k.p.), powinno być dokonane na piśmie ze wska- zaniem przyczyny uzasadniającej rozwiązanie stosunku pracy. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2004 r. sprawy z powództwa Ryszarda B. przeciwko Cukrowni „G.” SA w G., Skarbowi Pań- stwa - Wojewodzie L. o odszkodowanie, odprawę i inne roszczenia, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 2 października 2003 r. [...] 1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok w jego pkt II w ten sposób, że oddalił apela- cję pozwanej Cukrowni „G.” SA od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Lublinie z dnia 7 maja 2003 r. [...]; 2) o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie; 3) koszty postępowania kasacyjnego pomiędzy powodem a pozwaną Cukrow- nią „G.” zniósł wzajemnie, nie obciążając powoda kosztami tego postępowania wo- bec pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody L. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 2 października 2003 r. [...], w uwzględnieniu apelacji pozwanej Cukrowni „G.” SA w G. zmienił wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 7 maja 2003 r. [...] w jego pkt II i III w ten sposób, że oddalił po- wództwo Ryszarda B. o zasądzenie kwoty 6.487,23 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy, a poza tym oddalił apelację, którą od powyższego wyroku wniósł również powód. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny powołał się na ustalenia faktyczne przejęte z postępowania w pierw- 2 szej instancji, lecz częściowo zmienił ich prawną kwalifikację. Z ustaleń tych wynika, że powód został w dniu 18 maja 1990 r. powołany na stanowisko dyrektora przedsię- biorstwa państwowego Cukrownia „G.” w G. W dniu 24 sierpnia 1992 r. Wojewoda L. udzielił powodowi upomnienia w związku krytyczną oceną prowadzonej przez niego polityki płacowej. W dniach od 8 do 18 grudnia 1992 r. i od 28 grudnia 1992 r. do 20 stycznia 1993 r., a także w dniach 29 stycznia i 1 lutego 1993 r. przeprowadzono w Cukrowni kontrolę, której materiały przekazano w marcu 1993 r. do Prokuratury Okręgowej w L. Wojewoda L. w dniu 12 lutego 1993 r., z powołaniem się na art. 37a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedno- lity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.), odwołał powoda ze stanowiska dy- rektora, przy czym odwołanie to było równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy w trybie art. 52 k.p. Prokurator Prokuratury Rejonowej w L. postanowieniem z dnia 23 czerwca 1993 r. [...] przedstawił powodowi zarzuty zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości na szkodę Cukrowni „G.” w G. oraz niegospodarności w tymże przedsiębiorstwie w okresie od czerwca 1990 r. do lutego 1993 r. Jednakże Sąd Wojewódzki Wydział Karny w Lublinie [...] uniewinnił Ryszarda B. od wszystkich za- rzucanych mu czynów. Wojewoda L., działając jako organ założycielski przedsiębior- stwa państwowego Cukrownia „G.” w G., sprzedał w dniu 13 marca 1996 r. Spółce Akcyjnej Cukrownia G. z siedzibą w W. przedsiębiorstwo pod nazwą Cukrownia „G.” w G. jako zespół składników materialnych i niematerialnych obejmujących wszystko co wchodzi w skład przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 k.c., w tym ruchomości i nieruchomości, aktywa wraz z wierzytelnościami oraz pasywa wraz z zobowiązania- mi i obciążeniami związanymi z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Sąd Okręgowy ustalił, że biernej legitymacji w niniejszym procesie nie ma Wojewoda L., lecz wyłącznie Spółka Akcyjna jako nabywca przedsiębiorstwa pań- stwowego i następca prawny w zakresie jego praw i obowiązków. Sąd Okręgowy oddalił zatem powództwo wobec pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody L., nato- miast jako częściowo zasadne ocenił powództwo skierowane przeciwko Cukrowni „G.” SA w G. Otóż, w piśmie odwołującym powoda ze stanowiska dyrektora tegoż przedsiębiorstwa nie wskazano przyczyny odwołania, ograniczając się do ogólniko- wego stwierdzenia, że jest ono równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę w try- bie art. 52 k.p. Tymczasem pracodawca powinien wskazać tę przyczynę, wobec czego jej brak uzasadnia przyznanie pracownikowi odszkodowania w granicach trzymiesięcznego wynagrodzenia zgodnie z art. 56 w związku z art. 69 k.p. (podobnie 3 Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 marca 1977 r., I PRN 25/77, OSNC 1979 nr 5, poz. 100). Co się natomiast tyczy odprawy pieniężnej, to roszczenie w tym zakresie oka- zało się bezzasadne. Zgodnie bowiem z art. 39 ust. 2 pkt 2 ustawy o przedsiębior- stwach państwowych w brzmieniu z daty odwołania powoda, prawo do odprawy nie przysługuje, gdy odwołanie nastąpiło z przyczyn uzasadniających rozwiązanie sto- sunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika. Wyniki kontroli przeprowadzonej na przełomie 1992 i 1993 r., potwierdzone w materiale dowodowym zebranym w sprawie dawały - zdaniem Sądów obu instancji - pełną podstawę do przyjęcia, że powód nie dopełnił ciążących na nim obowiązków w zakresie szczególnej staranno- ści i dbałości o prawidłowe gospodarowanie mieniem przedsiębiorstwa, a tym samym do odwołania go ze stanowiska ze skutkiem określonym w art. 52 k.p. Wprawdzie ze wszystkich zarzutów, w tym zarzutu niegospodarności oraz poświadczenia niepraw- dy, powód został prawomocnym wyrokiem w sprawie karnej uniewinniony, lecz „czym innym jest ocena winy i ewentualnej odpowiedzialności w toku postępowania karne- go, a czym innym ocena odpowiedzialności na gruncie przepisów prawa pracy, przy uwzględnieniu strat finansowych poniesionych przez przedsiębiorstwo państwowe Cukrownia G. i szczególnej funkcji sprawowanej przez powoda”. Zaniedbania powo- da w zakresie zawartej umowy eksportu cukru, a także tworzenia, składowania i wy- miany państwowej rezerwy cukru oraz związanych z tym rozliczeń finansowych, stwierdzone w toku kontroli oraz w trakcie postępowania sądowego „mogły zasadnie zostać uznane za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych”. Inaczej niż w płaszczyźnie odpowiedzialności karnej należało też oceniać fakt udzie- lenia przez Cukrownię poręczenia Spółce „S.”. Z samej istoty poręczenia wynika bo- wiem ryzyko spłaty kredytu. O ile dla procesu karnego okoliczność, iż ze wspomnia- ną Spółką powiązani byli żona i szwagier Ryszarda B. można rozpatrywać jedynie w kategoriach etycznych, o tyle aspekt takich rodzinnych koneksji, będący wraz z wy- sokością gwarancji prawdziwym ewenementem, nie może pozostać obojętny przy ocenie prawa zainteresowanego do odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy. Poza wysokością strat poniesionych przez Cukrownię należy przy tym podnieść, że w okresie sprawowania przez powoda w latach 1990/1992 funkcji dyrektora przed- siębiorstwa produkowany w nim cukier pakowano, przechowywano i wywożono bez ewidencji. Sąd wskazał wreszcie na szczególny charakter odprawy, która jest w isto- cie dla odwoływanego dyrektora szczególną gratyfikacją (podziękowaniem). 4 Z powyższych względów oddalona została apelacja powoda. Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast apelację pozwanej Spółki, gdyż nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji co do konieczności wskazania powodowi przyczyny jego odwoła- nia. W tym zakresie Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2000 r., I PKN 95/00 (OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 286), w którym wy- rażono pogląd, że odwołanie ze stanowiska równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia (art. 70 § 1 i § 3 k.p.) powinno nastąpić na piśmie (art. 70 § 11 k.p.), lecz nie musi wskazywać przyczyny odwołania. Taka wykładnia jest zda- niem Sądu Apelacyjnego przyjmowana po zmianie Kodeksu pracy, polegającej na dodania doń przepisu art. 70 § 11 , co nastąpiło w ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 20, poz. 107). W kasacji, skierowanej przeciwko całości powyższego wyroku, powód zarzu- cił: błędną wykładnię art. 70 § 11 k.p., polegającą na przyjęciu, że w sytuacji odwoła- nia ze stanowiska w sposób równoznaczny z rozwiązaniem umowy o pracę bez wy- powiedzenia (art. 70 § 1 w związku z art. 70 § 3 k.p.) „odwołanie winno być jedynie dokonane na piśmie (art. 70 § 11 k.p.), bez wskazywana przyczyny wypowiedzenia”, a ponadto „niezastosowanie art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 69 k.p. - w sytuacji gdy art. 69 k.p. nakazuje stosować do stosunku pracy na podstawie powołania przepisy dotyczące umowy o pracę na czas nie określony (w tym art. 30 § 4 k.p.)”. Skarżący zarzucił też „naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy - po- przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na ocenie po- wyższych dowodów w sposób naruszający zasady logicznego myślenia i doświad- czenia życiowego oraz braku wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, czego konsekwencją było przyjęcie przez Sąd drugiej in- stancji, iż powód, działając jako dyrektor pozwanej Cukrowni, nie dopełnił ciążących na nim obowiązków w zakresie prawidłowego gospodarowania mieniem przedsię- biorstwa, co dawało podstawę do odwołania go z zajmowanego stanowiska w spo- sób równoznaczny z rozwiązaniem umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., a w szczególności przyjęcie, iż zachowanie się powoda jako dyrektora pozwanego przedsiębiorstwa pozwalało na postawienie mu zarzutu narażenia pracodawcy na powstanie szkody, choć sama szkoda nie nastąpiła, w sytuacji gdy narażenia takiego nie było”, przy czym na poparcie tego ostatniego stwierdzenia skarżący powołał sze- reg szczegółowo opisanych okoliczności faktycznych. Na tej podstawie skarżący do- 5 magał się uchylenia kwestionowanego rozstrzygnięcia i przekazania spawy do po- nownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów procesu. Jako przesłankę przyjęcia kasacji do rozpoznania wskazano konieczność wykładni art. 70 § 11 k.p., w tym wyja- śnienia, czy pisemna forma odwołania, zwłaszcza równoznacznego z niezwłocznym ustaniem stosunku pracy z winy pracownika, wymaga podania przyczyny odwołania, która to kwestia budzi wątpliwości, a poza tym jest rozbieżnie oceniana w judykatu- rze. Odpowiedź na kasację złożył pozwany Skarb Państwa - Wojewoda L., doma- gając się oddalenia skargi oraz zasądzenia kosztów zastępstwa w postępowaniu ka- sacyjnym według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej odszkodowania za odwołanie skarżącego ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdyż nastąpiło to z naruszeniem przepisu art. 70 § 11 w związku z art. 69 i art. 30 § 4 k.p. Pierwszy z tych przepisów, stanowiący, że odwołanie powinno być dokonane na pi- śmie, został do Kodeksu pracy wprowadzony ustawą nowelizacyjną z dnia 7 kwietnia 1989 r. Mimo to nie sposób jednoznacznie ocenić, jakie były motywy tej decyzji usta- wodawczej. Ogólny obowiązek zachowania pisemnej formy wypowiedzenia lub roz- wiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia wynikał wcześniej z art. 30 § 3 k.p., przy czym rozwiązanie niezwłoczne wymagało według art. 54 k.p. ponadto podania uzasadniającej je przyczyny, które to przepisy należało wobec stosunku pracy z aktu powołania stosować zgodnie z generalną regułą wyrażoną w art. 69 k.p. Ten ostatni przepis stanowił bowiem w swym pierwotnym brzmieniu, że jeżeli przepisy niniejsze- go oddziału (to znaczy oddziału 1 rozdziału III działu drugiego) nie stanowią inaczej, to do stosunku pracy na podstawie powołania stosuje się przepisy dotyczące umowy o pracę na czas nie określony, z wyłączeniem przepisów regulujących: 1) tryb postę- powania przy rozwiązywaniu umów o pracę, 2) rozpatrywanie sporów ze stosunku pracy w części dotyczącej orzekania: a) o bezskuteczności wypowiedzeń, b) o od- szkodowaniu przewidzianym w razie wypowiedzenia umowy o pracę, c) o przywra- caniu do pracy. Z cytowanego przepisu, interpretowanego w związku z art. 30 § 3 i art. 54 k.p. wynika zatem, że odwołanie ze stanowiska również przed nowelizacją Kodeksu pracy w dniu 7 kwietnia 1989 r. powinno być dokonane w formie pisemnej, 6 zaś odwołanie następujące z przyczyn określonych w art. 52 lub 53 k.p., a więc od- wołanie równoznaczne z niezwłocznym ustaniem stosunku, wymagało ponadto uza- sadnienia tych przyczyn. Była to regulacja spójna i konsekwentna w tym przynajmniej znaczeniu, że pracownik niesłusznie odwołany ze stanowiska ze skutkiem w postaci niezwłocznego ustania stosunku pracy mógł się z tego tytułu domagać odszkodowa- nia, a trudno sobie wyobrazić sądową kontrolę zasadności takiego odwołania bez uprzedniego wskazania jego przyczyn. Innymi słowy, wprowadzenie do Kodeksu pracy przepisu art. 70 § 11 nie zmieniało wcześniejszego stanu prawnego, a więc miało jedynie informacyjno-porządkową doniosłość. Inny wynik wykładni mógłby się obronić tylko przy założeniu, że prawodawca zmierzał do uregulowania nieracjonalnego. Dodając bowiem szczególny przepis art. 70 § 11 k.p. wyłączyłby tym samym na podstawie art. 69 k.p. stosowanie ogólnych przepisów art. 30 § 3 i art. 54 k.p, czego nie mógł chcieć, gdyż nie pozbawiając rów- nocześnie pracownika prawa do odszkodowania za bezzasadne odwołanie ze skut- kiem natychmiastowym, doprowadziłby w ostatecznym efekcie tylko do poważnych utrudnień w zgłoszeniu takiego żądania i orzekaniu o jego zasadności. Co prawda, w ustawie z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie nie- których ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.) doszło do skreślenia art. 54, lecz w art. 30 § 4 k.p. wprowadzono regulację wymagającą od pracodawcy podania pracowni- kowi nie tylko przyczyny rozwiązania niezwłocznego, ale również przyczyny wypo- wiedzenia bezterminowej umowy o pracę, więc ocena informacyjno- porządkowego charakteru unormowania z art. 70 § 11 k.p. nie uległa zmianie. Zbędność tego ostat- niego przepisu jest szczególnie widoczna po zmianie treści art. 69 k.p. dokonanej w ustawie z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081 ze zm.). Chodzi tu o skreślenie jego pkt 2 b, a więc przepisu, który pozbawiał odwołanego pracownika możliwości dochodzenia odszkodowania związanego z wypowiedzeniem stosunku pracy. Od dnia 1 stycznia 2004 r. pracownikowi odwołanemu ze stanowiska nie wolno zatem - jak dotychczas - dochodzić ubezskutecznienia wypowiedzenia lub przywrócenia do pracy, ale może się domagać odszkodowania zarówno w razie odwołania równo- znacznego z rozwiązaniem niezwłocznym, jak też równoznacznego z wypowiedze- niem stosunku pracy. Jeżeli wspomniane żądanie ma być realne, a kontrola sądu pracy nad zasadnością odmowy wypłaty takiego odszkodowania skuteczna, to od- 7 wołanie musi w każdym wypadku następować na piśmie z podaniem przyczyny uza- sadniającej ustanie stosunku pracy. Jak wynika z powyższych wywodów Sąd Najwyższy w składzie rozpoznają- cym niniejszą sprawę nie podziela poglądu wyrażonego w wyroku z dnia 21 listopada 2000 r., I PKN 95/00 (OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 286; OSP 2003 nr 5, poz. 65 z krytyczną glosą Z. Niedbały), który za podstawę swego orzeczenia przyjął Sąd Ape- lacyjny. W tym zakresie należało więc zmienić zaskarżony wyrok i - aprobując roz- strzygniecie Sądu pierwszej instancji - oddalić apelację pozwanego pracodawcy. Musi on ponieść konsekwencje działań Wojewody L., który odwołał powoda ze skut- kiem w postaci rozwiązania niezwłocznego, jedynie przy ogólnikowym wskazaniu na przepis art. 52 k.p., a więc bez podania, czy chodzi o dopuszczenie się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, czy też - co mógł sugerować kontekst sprawy - o ewentualne popełnienie „oczywistego” (na moment odwołania) przestępstwa, nie mówiąc już o skonkretyzowaniu takiego zarzutu. Chybiony jest natomiast zarzut przekroczenia przez Sąd Apelacyjny granic swobodnej oceny dowodów, zrelatywizowany skądinąd jedynie do art. 233 § 1 k.p.c. , a więc z pominięciem art. 382 k.p.c., choć Sąd drugiej instancji nie prowadził uzupeł- niającego postępowania dowodowego. Uzasadnienie tej podstawy oraz podniesio- nego w jej ramach zarzutu sprowadza się w istocie do polemiki z ustaleniami przyję- tymi za podstawę kwestionowanego rozstrzygnięcia, więc trudno się oprzeć wraże- niu, że zaskarżenie również tej części wyroku posłużyło głównie do uczynienia kasa- cji dopuszczalną. Z wyżej wskazanych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 w związku a art. 100 i 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================