I PK 610/03

Wyrok z dnia 12 maja 2004 r. I PK 610/03 Po nowelizacji art. 100 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), dokonanej ustawą z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie ustaw: o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o zawodach pielęgniarki i położnej, o szkolnictwie wyższym oraz o zmianie nie- których innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1115), dla nauczyciela akademickiego zatrudnionego w państwowej uczelni medycznej bezpośrednim źródłem praw i obowiązków związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, w tym świad- czeń udzielanych w ramach dyżurów lekarskich, jest umowa o pracę bądź umowa zlecenia, zawarta między szpitalem klinicznym a nauczycielem akade- mickim. Umowa ta jest źródłem odrębnego stosunku prawnego (stosunku pracy lub cywilnoprawnego stosunku zlecenia), istniejącego obok podstawo- wego stosunku służbowego wiążącego nauczyciela akademickiego z zatrudnia- jącą go państwową uczelnią medyczną. Prawo do udzielania świadczeń zdro- wotnych w formie dyżurów lekarskich i odpowiadający mu obowiązek praco- dawcy (uczelni medycznej) dostarczenia możliwości ich udzielania, a w razie niespełnienia tego obowiązku przez pracodawcę, prawo pracownika do wyna- grodzenia z tytułu gotowości do świadczenia pracy oraz doznania przeszkód z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nie jest elementem treści stosunku służbowego między nauczycielem akademickim a uczelnią medyczną. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 maja 2004 r. sprawy z powództwa Zofii S. przeciwko Akademii Medycznej w W. o odszkodowanie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 5 czerwca 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. 2 U z a s a d n i e n i e Zofia S. w pozwie skierowanym przeciwko Akademii Medycznej w W. wniosła o zasądzenie kwoty 37.415,40 zł tytułem odszkodowania za utratę wynagrodzenia, które uzyskałaby pełniąc dyżury lekarskie w okresie od sierpnia 1999 r. do kwietnia 2002 r. W piśmie procesowym powódka sprecyzowała ostatecznie swoje roszczenie na kwotę 40.529,28 zł. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 11 marca 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu zasądził od Akademii Medycznej w W. na rzecz powódki kwotę 18.552,73 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 maja 2002 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd Okręgowy ustalił, że Zofia S. zatrudniona jest w Akademii Medycznej w W. jako nauczyciel akademicki na podstawie mianowania na czas nieokreślony od dnia 1 października 1974 r. Od 1 stycznia 1985 r. powódka zatrudniona była na pod- stawie umowy o pracę w Katedrze i Klinice Chorób Wieku Dziecięcego w W. na okres pozostawania nauczycielem akademickim w Akademii Medycznej w W., w za- kresie świadczenia usług leczniczych. Powódka jako mianowany nauczyciel akade- micki wykonywała zadania dydaktyczne lekarza i nauczyciela. Pełniła zadania w za- kresie opieki zdrowotnej oraz odbywała dyżury zakładowe do 31 grudnia 1998 r. w obecnym Dziecięcym Szpitalu Klinicznym (DSK). W okresie od 1 marca 1999 r. Zofia S. była oddelegowana przez Akademię Medyczną do pracy w Katedrze i Klinice Pro- pedeutyki Pediatrii Immunologicznej Wieku Rozwojowego Akademii Medycznej w W. usytuowanej w Szpitalu Chorób Dziecięcych [...] w W. Po powrocie z oddelegowania powódka nie została zatrudniona w DSK. Wynagrodzenie ryczałtowe za świadczenie usług leczniczych oraz wynagro- dzenie za dyżury zakładowe powódka otrzymywała od DSK, zaś wynagrodzenie na- uczyciela akademickiego od Akademii Medycznej. Pismem z dnia 25 listopada 1998 r. p.o. Kierownika Kliniki Chorób Zakaźnych Dzieci poinformowała powódkę, że w związku z nieetycznym postępowaniem po- wódki w czasie pełnienia dyżurów w listopadzie 1998 r. nie wyraża zgody na pełnie- nie przez Zofię S. dyżurów od 1 grudnia 1998 r. Sąd ustalił, że wyrokiem z dnia 7 czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocła- wiu zmienił wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we 3 Wrocławiu z dnia 21 stycznia 2001 r. w ten sposób, że ustalił, iż na Akademii Me- dycznej w W. spoczywa obowiązek zapewnienia Zofii S. możliwości udzielenia świadczeń zdrowotnych i zasądził kwotę 10.204,20 zł. W uzasadnieniu Sąd Okrę- gowy podniósł, iż taki obowiązek ciążył na pozwanej z mocy art. 100 ustawy o szkol- nictwie wyższym i na skutek jej zawinionego zachowania, które uniemożliwiło po- wódce pełnienie dyżurów, poniosła ona szkodę w wysokości utraconego wynagro- dzenia za te dyżury. Strona pozwana wypłaciła powódce zasądzoną kwotę, ale nie umożliwiła peł- nienia dyżurów. Powódka zgłaszała gotowość do pełnienia dyżurów. W uzasadnieniu wyroku z dnia 11 marca 2003 r. Sąd Okręgowy podzielił po- gląd Sądu Okręgowego zawarty w wyroku z dnia 7 czerwca 2001 r., iż to na stronie pozwanej ciąży obowiązek zapewnienia powódce możliwości udzielenia świadczeń zdrowotnych. Stworzone przez Akademię Medyczną w W. warunki pracy w dalszym ciągu uniemożliwiały jej odbywanie dyżurów, mimo że w okresie od sierpnia 1999 r. do kwietnia 2002 r. zgłaszała chęć ich pełnienia. Na skutek zawinionego postępowa- nia strony pozwanej powódka poniosła szkodę w wysokości utraconego wynagro- dzenia za dyżury. Sąd uznał, że przy wyliczaniu szkody należy brać pod uwagę kwoty netto wynagrodzeń. Celem ustalenia wysokości należnego powódce odszko- dowania za okres od sierpnia 1999 r. do kwietnia 2002 r. Sąd ustalił średnią ilość dyżurów i średnią stawkę dyżurową Wyrok zaskarżyły obie strony. Powódka w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego polegające na niezastosowaniu art. 80 zdanie drugie k.p. i art. 81 k.p. w związku z art. 124 ustawy o szkolnictwie wyższym, ale subsydiarnym zastosowaniu art. 471 k.c. poprzez art. 300 k.p. oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 217 § 1 i 2 k.p.c., wnosząc o przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego oraz o zmianę wy- roku. Pozwana w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego, w szczególno- ści § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia oraz art. 100 ustawy o szkolnictwie wyższym. Wniosła o zmianę wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o jego uchylenie. Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok w pkt I, III i IV oddalając po- 4 wództwo i zasądzając od powódki na rzecz strony pozwanej 1.500 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki i zasądził od niej na rzecz pozwanej kwotę 1.125 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że stanowisko powódki, iż prawo do odszkodowania za brak dyżurów zostało przesądzone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 7 czerwca 2001 r. [...] jest błędne, ponieważ w zakresie objętym roszczeniem powódki doszło do zmiany stanu prawnego, mianowicie art. 100 ustawy o szkolnictwie wyższym, a zasądzone tym wyrokiem roszczenie obejmowało okres zamknięty. Roszczenie powódki nie ma oparcia w prawie, bowiem utraciła prawne podstawę poprzednia zasada udzielania świadczeń zdrowotnych przez nauczycieli akademickich w ramach tzw. społecznego systemu ochrony zdrowia, tj. w ramach stosunku zatrudnienia z uczelnią medyczną. Sprawowanie opieki zdrowotnej nastę- powało od tego okresu na podstawie odrębnego stosunku prawnego zawieranego już samodzielnie ze szpitalem klinicznym. Utraciło również moc rozporządzenie z dnia 11 kwietnia 1991 r. w sprawie zasad wynagradzania nauczycieli akademickich za sprawowanie opieki zdrowotnej oraz finansowania tej działalności (Dz.U. Nr 36, poz. 160). W związku z powyższymi zmianami w prawie ustał obowiązek pozwanej za- pewnienia powódce dyżurów medycznych. W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 100 ust. 1 i 1a ustawy o szkolnictwie wyższym, art. 80 zdanie drugie i art. 81 § 1 k.p. oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 316 § 1, 365 § 1 i 366 k.p.c. i wniosła o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego roz- poznania Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu. Zdaniem skarżącej w sprawie za- chodzi powaga rzeczy osądzonej, wynikająca z prawomocnego wyroku Sądu Okrę- gowego we Wrocławiu z dnia 6 czerwca 2001 r. Niezależnie od tego po stronie Aka- demii Medycznej w W. istnieje obowiązek zapewnienia nauczycielowi akademickie- mu udzielania świadczeń zdrowotnych. Do pojęcia udzielania świadczeń zdrowot- nych wchodzą dyżury lekarskie. Realizacja wymienionego obowiązku jest elementem treści stosunku pracy między nauczycielem akademickim a uczelnia medyczną. Jest on realizowany w ramach klauzuli autonomicznej, przewidzianej art. 100 ust. 1a ustawy o szkolnictwie wyższym. Powódka wykazywała gotowość do świadczenia pracy w związku z czym jej roszczenia znajdują pełne oparcie w przepisach art. 80 i 81 k.p. w związku z art. 124 ustawy o szkolnictwie wyższym. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut kasacji naruszenia powagi rzeczy osądzonej wynikającej z wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2001 r. [...] nie zasługuje na uwzględnienie. Przy określaniu granic powagi rzeczy osądzonej, poza podstawą faktyczną roszczenia, istotna rola przypada jego podstawie prawnej. Sąd Apelacyjny trafnie podkreślił, że w tym zakresie doszło do zmian, które dotyczą samej podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Mianowicie ustawa z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie ustaw: o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o zawodach pielęgniarki i położnej, o szkolnictwie wyższym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1115) został zmieniony art. 100 ustawy o szkolnictwie wyższym w przed- miocie udziału nauczyciela akademickiego zatrudnionego w uczelni medycznej w sprawowaniu opieki zdrowotnej oraz podstawy prawnej tego udziału. Trafnie również podkreślił Sąd Apelacyjny, że roszczenie zasądzone wymienionym wyrokiem obej- mowało okres zamknięty. Zmiana stanu prawnego doprowadziła do powstania w istotnych elementach nowej sytuacji prawnej w przedmiocie udzielania świadczeń zdrowotnych przez nau- czycieli akademickich zatrudnionych w uczelniach medycznych. Nowelą z dnia 10 grudnia 1998 r. (Dz.U. Nr 162, poz. 1115) w dotychczasowym sformułowaniu art. 100 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, że nauczyciele akademiccy zatrudnieni w uczelniach medycznych uczestniczą w sprawowaniu opieki zdrowotnej w ramach społecznego systemu ochrony zdrowia poprzez wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzieleniem świadczeń zdrowotnych w szpitalach kli- nicznych uczelni lub oddziałach innych szpitali udostępnianych uczelniom na zasa- dach określonych w przepisach o zakładach opieki zdrowotnej, wprowadzono zmianę polegającą na pominięciu zwrotu o sprawowaniu opieki zdrowotnej w ramach spo- łecznego systemu ochrony zdrowia. Istotniejsze było równoczesne dodanie do art. 100 ustępu 1a, według którego nauczyciele akademiccy zatrudnieni w uczelniach medycznych „są zatrudniani na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnopraw- nej na udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawartej ze szpitalem klinicznym albo in- nym zakładem opieki zdrowotnej (szpitalem)”. Nie można w tym kontekście pominąć również odpowiednich unormowań ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.). Według art. 43e tej ustawy, szpital może udostępniać państwowej uczelni medycznej oddział szpitalny („oddział klinicz- 6 ny”) na potrzeby wykonywania zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Udostępnienie oddziału klinicznego następuje na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej przez kierownika zakładu opieki zdro- wotnej (szpitala) z państwową uczelnią medyczną. Zawarcie takiej umowy wymaga zgody organu, który utworzył zakład opieki zdrowotnej (szpital), przy czym udostęp- nienie oddziału klinicznego nie może ograniczyć dostępności świadczeń zdrowotnych określonych w statucie publicznego zakładu opieki zdrowotnej (szpitala). Z przytoczonych unormowań wynika, po pierwsze, że w zakresie udostępnia- nia państwowej uczelni medycznej oddziału klinicznego na potrzeby wykonywania zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdro- wotnych, mimo iż udostępnianie to następuje na podstawie umowy cywilnoprawnej, zakład opieki zdrowotnej ma pozycję silniejszą w tym znaczeniu, że nie ma on praw- nego obowiązku udostępniania oddziału szpitalnego i że udostępnienie to następuje pod warunkiem nieograniczenia wskutek tego dostępności świadczeń zdrowotnych. Po drugie, z unormowań tych wynika, że dla nauczyciela akademickiego zatrudnio- nego w państwowej uczelni medycznej bezpośrednim źródłem praw i obowiązków związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, w tym świadczeń udzielanych w ramach dyżurów lekarskich, jest umowa o pracę bądź umowa zlecenia zawarta mię- dzy oddziałem klinicznym a nauczycielem akademickim zatrudnionym w uczelni me- dycznej. Umowa ta jest źródłem odrębnego stosunku prawnego w postaci stosunku pracy lub cywilnoprawnego stosunku zlecenia, istniejącego obok podstawowego sto- sunku służbowego wiążącego nauczyciela akademickiego z zatrudniającą go pań- stwową uczelnią medyczną. Nie ma prawnego zakazu pozostawania nauczyciela akademickiego w drugim stosunku pracy (zlecenia). Wyrażony w kasacji pogląd skarżącego, że elementem treści stosunku służbowego między nauczycielem aka- demickim a uczelnią medyczną jest prawo pracownika do udzielania świadczeń zdrowotnych w formie dyżurów lekarskich i odpowiadający mu obowiązek praco- dawcy (uczelni medycznej) dostarczenia możliwości ich udzielania, a w razie nie- spełnienia tego obowiązku przez pracodawcę prawo pracownika do wynagrodzenia z tytułu gotowości do świadczenia pracy oraz doznania przeszkód z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nie ma oparcia w obowiązującym prawie. Nie jest trafna konstrukcja klauzuli autonomicznej poszerzającej treść istniejącego stosunku pracy (służbowego), ponieważ klauzula taka (umowne porozumienie, umowa) w świetle 7 obowiązującego prawa mogłaby zostać zawarta tylko między nauczycielem akade- mickim a szpitalem, a nie między nauczycielem a uczelnią medyczną. Można dodać, że na uczelni medycznej ciąży obowiązek prowadzenia badań naukowych i przygotowania kandydatów do samodzielnej pracy badawczej (art. 3 ust. 2 ustawy szkolnictwie wyższym), z czym może wiązać się potrzeba zapewnienia udziału nauczyciela udzielaniu świadczeń zdrowotnych w oddziałach klinicznych.. Brak aktywnej postawy uczelni w przedmiocie zabezpieczenia udziału nauczycieli akademickich w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych może mieć znaczenie np. przy okresowej ocenie nauczycieli, zaś postępowanie pracodawcy zawierające znamiona dyskryminacji nauczyciela mogłoby zostać ocenione nawet jako czyn nie- dozwolony i stać się podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej. Obowiązujące przepisy nie stwarzają natomiast podstawy do domagania się przez nauczyciela akademickiego od uczelni medycznej dostarczenia dodatkowego zatrudnienia w szpitalu klinicznym albo innym zakładzie opieki zdrowotnej w skonkretyzowanej for- mie dyżuru lekarskiego, a w razie ich niedostarczenia nauczycielowi - żądania od- szkodowania w wysokości wynagrodzenia, które pracownik uzyskałby pełniąc dy- żury, względnie wynagrodzenia z tytułu gotowości pracownika do pełnienia dyżurów lekarskich. Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39312 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku. ========================================