I PK 61/07

Wyrok z dnia 5 czerwca 2007 r. I PK 61/07 Przepis art. 322 k.p.c. ma zastosowanie w sprawie o wynagrodzenie za pracę, jeśli przepisy określające jego wysokość zostały skonstruowane w spo- sób uniemożliwiający sądowi ścisłe ustalenie wysokości wynagrodzenia. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Romualda Spyt (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca 2007 r. sprawy z powództwa Andrzeja B., Adama M., Henryka K. przeciwko Cemen- towni „N.H.” SA w K. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wy- roku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 6 lipca 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie wyrokiem z dnia 18 paź- dziernika 2005 r. zasądził od pozwanej Cementowni „N.H.” SA w K. na rzecz, między innymi: Andrzeja B. kwotę 13.459,98 zł wraz ustawowymi odsetkami: od kwoty 3.375,31 zł od dnia 30 maja 2002 r. do dnia zapłaty; od kwoty 3.354, 67 zł od dnia 30 maja 2003 r. do dnia zapłaty; od kwoty 3.365 zł od dnia 30 maja 2004 r. do dnia za- płaty; od kwoty 3.365 zł od dnia 30 maja 2005 r. do dnia zapłaty; na rzecz Adama M. kwotę 14.043,85 zł wraz ustawowymi odsetkami: od kwoty 3.195,39 zł od dnia 30 maja 2002 r. do dnia zapłaty; od kwoty 3.616,46 zł od dnia 30 maja 2003 r. do dnia zapłaty; od kwoty 3.616 zł od dnia 30 maja 2004 r. do dnia zapłaty; od kwoty 3.616 zł od dnia 30 maja 2005 r. do dnia zapłaty oraz na rzecz Henryka K. kwotę 10.371,73 zł wraz ustawowymi odsetkami: od kwoty 2.508, 55 zł od dnia 30 maja 2002 r. do dnia zapłaty; od kwoty 2.621,18 zł od dnia 30 maja 2003 r. do dnia zapłaty; od kwoty 2 2.621 zł od dnia 30 maja 2004 r. do dnia zapłaty; od kwoty 2.621 zł od dnia 30 maja 2005 r. do dnia zapłaty. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy ustalił, że Przedsiębiorstwo Państwo- we Cementownia „N.H.” z siedzibą w K. w dniu 15 lutego 1995 r. przekształcone zo- stało w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. Następnie w dniu 5 maja 1995 r. Spółka ta przekształcona została w spółkę akcyjną działającą na zasadach prawa handlowego i wpisaną do rejestru handlowego. U pozwanej obowiązuje proto- kół dodatkowy [...] oraz załącznik do niego [...], dotyczący zasad premiowania pra- cowników na stanowiskach robotniczych i nierobotniczych, stanowiący w § 13, że pracownikom Cementowni przysługuje premia z zysku (nagroda) za okres kalenda- rzowy od 1 stycznia do 31 grudnia. Zasady przyznawania tej premii (nagrody) określa obowiązujący od 1 stycznia 1983 r. regulamin Cementowni z dnia 27 kwietnia 1983 r. wraz z aneksami nr 1 i 2. W myśl § 12 tego regulaminu ma on zastosowanie do po- działu funduszu nagród za rok 1983 i lata następne. Wskazane wyżej regulacje pła- cowe nie zostały wypowiedziane przez pozwaną mimo zmiany jej formy organiza- cyjno-prawnej. W oparciu o powyższe regulacje powodowie domagali się wypłaty premii (nagrody) z zysku za lata 2001 - 2004. Na podstawie zeznań świadków Sąd Rejonowy ustalił także, że nagrody z zysku wypłacane były do 1995 r. i zazwyczaj wynosiły one dla każdego pracownika 8,5% jego rocznego wynagrodzenia. Mając tak ustalony stan faktyczny Sąd stwierdził, że żądania powodów są zasadne, bowiem wskazane wyżej regulacje płacowe obowiązują nadal u pozwanej, skoro nie zostały wypowiedziane zgodnie z przepisami prawa pracy. Zdaniem Sądu, zmiana formy organizacyjnej pozwanej w żaden sposób nie wpłynęła na obowiązujące u niej zasa- dy wynagradzania (wynikające z przytoczonych wyżej uregulowań płacowych). Nie ma też podstaw do stwierdzenia, że wygasły one z mocy prawa. Sąd powołał się na stanowisko zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1998 r., III ZP 14/98 (OSNAPiUS 1998 nr 24, poz. 705), iż przeznaczenie całości zysku na kapitał zapasowy nie pozbawia pracowników roszczenia o nagrody. Dalej Sąd wywiódł, że regulamin wypłacania nagród z zysku zawiera skonkretyzowane uprawnienia, które dają podstawę do wystąpienia z roszczeniem o ten składnik wynagrodzenia i nagro- dy te w istocie mają charakter premii rocznej. Jeśli zaś chodzi o wysokość indywidualnych nagród, to zdaniem Sądu, stosować należy przyjętą praktykę, usta- lającą ich wysokość na poziomie 8,5% rocznego wynagrodzenia pracownika. 3 Apelacja pozwanej od powyższego wyroku oddalona została przez Sąd Okrę- gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia 6 lipca 2006 r. W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku wskazał, że ustalenia faktyczne co do zwyczajowej wysokości nagrody z zysku nie naruszają art. 233 § 1 k.p.c., jak też nie ma uzasadnienia zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy podzielił także pogląd Sądu Rejonowego o mocy obowiązującej załącz- nika [...] do protokołu dodatkowego[...] do porozumienia o wprowadzeniu zakłado- wego systemu wynagradzania pracowników Cementowni, który z mocy prawa, na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547 ze zm.), prze- kształcony został w zakładowy układ zbiorowy pracy. Chociaż układ ten nie został zarejestrowany w rejestrze zakładowych układów zbiorowych, fakt ten pozostaje bez wpływu na jego moc obowiązującą. Sąd Okręgowy nie zgodził się także z zarzutem pozwanej odnośnie do naruszenia art. 87 Konstytucji RP, które miałoby polegać na sprzecznym z obowiązującymi przepisami prawa pracy posłużeniem się praktyką przy ustalaniu wysokości indywidualnej nagrody z zysku. Wywiódł, że w obecnych realiach gospodarczych oraz wobec zmiany formuły organizacyjnej pozwanej zdez- aktualizowała się procedura ustalania wysokości indywidualnej premii, lecz nie zwal- nia to sądu od obowiązku ustalenia, w jakiej wysokości świadczenie jest należne. W zakresie tego stanowiska Sąd Okręgowy odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2005 r., I PK 307/03 (OSNP 2004 nr 24, poz. 416), w którym stwier- dzono, że obowiązkiem sądu jest ustalenie treści norm prawnych zawartych w regu- laminie wynagradzania, niezależnie od stopnia wadliwości i ułomności sformułowania przepisów takiego regulaminu. Natomiast w przypadku niemożliwości ustalenia treści takich norm sąd powinien ustalić pracownikowi należne wynagrodzenie. Jeżeli nie ma możliwości oparcia się w tym zakresie na przepisach art. 78 i 80 k.p., sąd jest uprawniony do ustalenia wysokości należnego wynagrodzenia w oparciu o wszystkie okoliczności sprawy, w tym również - w oparciu o dotychczasową praktykę ustalania wysokości premii. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła pozwana Cementownia „N.H.” SA w K. zaskarżając wyrok w zakresie dotyczącym powodów Andrzeja B., Adama M. oraz Henryka K. i wniosła o uchylenie wyroku w tej części oraz uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w tym samym zakresie oraz przeka- zanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W podstawach 4 kasacyjnych skarżąca wskazała naruszenie przepisów prawa materialnego: tj. art. 87 Konstytucji RP oraz art. 9 § 1 k.p., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zasto- sowanie, a także naruszenie prawa procesowego - art. 322 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy. Uzasadniając podstawy kasacyjne skarżąca podniosła, że orze- czenie Sądu Okręgowego nadało praktyce z przeszłości charakter źródła prawa, co jest niedopuszczalne w świetle art. 87 Konstytucji RP, zgodnie z którym źródłami po- wszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia; jak również nie jest to do zaakceptowania z uwagi na treść art. 9 § 1 k.p. Ten ostatni przepis, zda- niem skarżącej, z uwzględnieniem Konstytucji, zawiera wyczerpujący i zamknięty katalog źródeł prawa pracy. Jedynie norma prawna zawarta w powyższych źródłach prawa może być podstawą dochodzenia przed sądem określonego roszczenia. Skar- żąca podkreśliła, że jej zdaniem sąd nie ma uprawnień do określania wysokości świadczenia w sytuacji, kiedy przepisy prawne nie zawierają postanowień pozwalają- cych na ustalenie tej wysokości. W przypadku, gdy brak jest normy prawnej wskazu- jącej wysokość świadczenia, sąd rozpoznający sprawę winien oddalić powództwo. Dalej skarżąca wywiodła, że wprawdzie Sąd Okręgowy nie powołał się wprost na przepis art. 322 k.p.c., to jednak zastosował zasadę z niego wynikającą. Jej zdaniem, przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy prawnej dochodzenia rosz- czenia i może być brany pod uwagę dopiero po wskazaniu podstawy materialno- prawnej. Ponadto przepis ten nie ma zastosowania do przedmiotu niniejszego sporu, bo dotyczy ściśle określonych i wymienionych w nim roszczeń i nie są nimi roszcze- nia o wynagrodzenie za pracę. Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwana wskazała na istnienie istotnego zagadnienia prawnego, dotyczącego stosowania przepisów art. 87 ust. 1 Konstytucji RP i art. 9 § 1 k.p., a mianowicie, czy stanowią one zamknięty katalog źródeł prawa w tym sensie, że tylko wyłącznie normy prawne zawarte w tych aktach mogą stanowić prawną podstawę realizacji roszczeń na drodze sądowej, tak co do zasady jak i wysokości roszczenia. Kolejnym zagadnieniem prawnym sformułowanym we wniosku jest pytanie, czy wo- bec braku normy prawnej pozwalającej na ustalenie wysokości wynagrodzenia, sąd rozpoznający sprawę jest władny określić tę wysokość w oparciu o istniejącą w prze- szłości praktykę w zakresie wysokości przyznawanych świadczeń oraz czy dopusz- czalne jest ustalenie tej wysokości wyłącznie w oparciu o art. 322 k.p.c. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Trafnie wywodzi skarżąca, że art. 87 Konstytucji RP w ust. 1 i 2 wskazuje źró- dła powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej. Są nimi: Kon- stytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego będące źródłami powszechnie obowiązującego prawa na obsza- rze działania organów, które je ustanowiły. W myśl natomiast art. 9 § 1 k.p. źródłami prawa pracy są: przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wyko- nawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także po- stanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Tylko te akty prawa mogą stanowić materialnoprawną podstawę dochodzenia określonych roszczeń na drodze postępowania sądowego i pogląd ten nie budzi wąt- pliwości zarówno w doktrynie jak i judykaturze. Każde więc rozstrzygnięcie sądu musi mieć oparcie w przepisie prawa materialnego, stanowiącego źródło powszech- nie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast, jeśli chodzi o wy- sokość zasądzonego roszczenia, to jest ona wynikiem zastosowania przez sąd obo- wiązujących norm prawa materialnego, jak też i sprawności procesowej strony w zakresie postępowania dowodowego. Zatem to podstawa prawna żądania musi mieć umocowanie w źródłach powszechnie obowiązującego prawa, natomiast nawet wa- dliwy sposób ustalenia wysokości roszczenia w wyroku sądu nie jest równoznaczny z zerwaniem tego umocowania. Skarżąca zarzuca w sposób całkowicie bezpodstawny brak podstawy prawnej w rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego. Wbrew temu stanowisku jest nią załącznik [...] do protokołu dodatkowego [...] dotyczący zasad premiowania pracowników Cemen- towni na stanowiskach robotniczych i nierobotniczych, a konkretnie zawarty w nim § 13 oraz przepisy regulaminu wypłat nagród (premii) z zysku pracowników Cemen- towni „N.H.” w K. z dnia 27 kwietnia 1983 r. - co wyraźnie wynika z uzasadnienia orzeczenia. Trafnie wskazał Sąd Okręgowy, iż uregulowania te, będące zakładową umową zbiorową, na podstawie działu jedenastego Kodeksu pracy, z dniem 26 listo- pada 1994 r., przekształciły się z mocy prawa, na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547 ze zm.), w zakładowy układ zbiorowy pracy, stanowiący źródło prawa pracy w myśl art. 9 § 1 k.p. Zatem stanowisko pozwanego, 6 że wobec braku przytoczenia przez Sąd Okręgowy podstawy prawnej rozstrzygnię- cia, jedynym możliwym do rozważenia przepisem w tej kwestii jest art. 322 k.p.c., jest całkowicie nieuprawnione. Co najwyżej można jedynie rozważać, czy ustalenie wy- sokości zasądzonych roszczeń nastąpiło w oparciu o ten przepis, mimo nieprzywoła- nia go w uzasadnieniu orzeczenia. W tym miejscu, odnosząc się do podstaw kasa- cyjnych oraz do sformułowanego zagadnienia prawnego, wskazać należy, że błędny jest pogląd skarżącego, iż art. 322 k.p.c. nie ma zastosowania do spraw z powódz- twa pracownika o wynagrodzenie za pracę. Umieszczenie tego przepisu w części ogólnej Kodeksu postępowania cywilnego nie oznacza, że nie dotyczy on spraw z zakresu prawa pracy - w tym także spraw z powództwa pracownika przeciwko praco- dawcy o zapłatę wynagrodzenia. Istnieje bowiem generalna zasada, że przepisy za- warte w części ogólnej mają zastosowanie do postępowań odrębnych, chyba że określone kwestie uregulowane są w sposób odmienny w części szczególnej lub konkretne uregulowania z części ogólnej są wprost wyłączone przepisami odrębny- mi. Stanowisko, iż przepis art. 322 k.p.c. ma zastosowanie również w sprawie o wynagrodzenie za pracę, jeśli przepisy określające jego wysokość skonstruowane zostały w sposób uniemożliwiający sądowi ścisłe ustalenie wysokości wynagrodze- nia, wyrażony już został w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1999 r., I PKN 465/99 (OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 345). Sformułowano w nim pogląd, po- dzielany przez Sąd Najwyższy rozpoznający niniejszą sprawę, iż sprawa o wynagro- dzenie za pracę jest sprawą o dochód; dochód przysługujący pracownikowi w postaci zapłaty za świadczoną na rzecz pracodawcy pracę w ramach stosunku pracy, a jeśli tak, to brak możliwości ścisłego udowodnienia wysokości żądania lub istnienie nad- miernej trudności w udowodnieniu tejże wysokości, uprawnia i zarazem zobowiązuje Sąd do zasądzenia odpowiedniej sumy według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 listopada 2001 r., I PKN 691/00 (OSNP 2003 nr 21, poz. 513.). Niemoż- ność ścisłego ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracę często jest wynikiem wa- dliwie sformułowanego przepisu. Ułomność przepisu powoduje trudności w jego wy- łożeniu, nawet za pomocą wszystkich reguł interpretacyjnych, co w praktyce przekła- da się na trudności w udowodnieniu należnej wysokości wynagrodzenia za pracę. Taka wadliwość przepisu nie oznacza, że nie określa on w ogóle wysokości wyna- grodzenia za pracę. Stanowisko przedstawiane w skardze, iż istnienie norm niepo- zwalających na ustalenie wysokości wynagrodzenia w sposób ścisły jest równo- 7 znaczne z brakiem unormowań w tym zakresie, co w konsekwencji prowadzi do ko- nieczności oddalenia powództwa, pozbawiałoby ochrony prawa do wynagrodzenia za pracę. Wystarczyłaby bowiem niejasna regulacja co do wysokości składnika wyna- grodzenia mającego charakter roszczeniowy, z której nie dałoby się w żaden sposób wywieść dokładnego znaczenia normy prawnej, aby pozbawić pracownika możliwo- ści dochodzenia go na drodze sądowej. W niniejszej sprawie Sąd ustalając wysokość należnej nagrody z zysku odwo- łał się do uprzedniej praktyki, obowiązującej jeszcze w przedsiębiorstwie państwo- wym, wychodząc z założenia, że zdezaktualizowała się procedura określenia nagro- dy z zysku, co prowadzi do niemożności ustalenia jej wysokości. Co do trafności tego stanowiska można mieć wątpliwości w świetle przepisów dotyczących tego świad- czenia. To, iż o podziale zysku decydują aktualnie inne organy pozwanej wobec przekształceń jej formy organizacyjnej, nie oznacza, że również sposób podziału na- gród z zysku wskazany w regulaminie się zdezaktualizował. Punktem wyjściowym jest bowiem ustalenie kwoty „czystego zysku”, która dzieli się na część „A” - 90% i „B”- 10%, wedle zasad wynikających z § 4. Część „A” funduszu nagród w odróżnie- niu od części „B” podlega podziałowi między pracowników wedle obiektywnych i sprawdzalnych kryteriów zawartych w § 4 i 5. Ponieważ przepisy te zawierają pod- dające się kontroli przesłanki pozytywne i negatywne przyznania świadczenia, ten składnik wynagrodzenia ma charakter roszczeniowy. Co zaś do wysokości, to stwier- dzić należy, że treść § 4 nie pozostawia wątpliwości co do możliwości obliczenia jednakowego dla wszystkich pracowników procentu nagrody indywidualnej, bo wyni- ka on ze stosunku kwoty funduszu nagród przeznaczonego do podziału z części „A” do sumy wynagrodzeń indywidualnych stanowiących podstawę naliczenia nagrody z zysku. Potrzebne są zatem dwie wielkości: 90% zysku oraz suma rocznych wyna- grodzeń pracowników, które są łatwe do ustalenia. Dalszą operacją jest tylko ustale- nie indywidualnej nagrody poprzez przemnożenie rocznego indywidualnego wyna- grodzenia pracownika przez uzyskany wcześniej procent. Przy czym zwrócić należy uwagę na uregulowania § 4 dotyczące wyłączenia niektórych składników wynagro- dzenia przy obliczaniu tej nagrody, czego nie uwzględnił Sąd, włączając do sumy rocznego wynagrodzenia chociażby godziny nadliczbowe, czy ekwiwalent za węgiel. Nie było zatem potrzeby sięgania do ustalonej praktyki, w szczególności, jeśli mia- łaby ona nie odpowiadać do końca treści tych uregulowań. Powyższe uchybienia jednakże mogłyby być wzięte pod uwagę tylko w ramach zarzutu naruszenia prawa 8 materialnego - przepisu § 4 regulaminu wypłat nagród (premii) z zysku pracowników Cementowni „N.H.” w K. z dnia 27 kwietnia 1983 r., którego to zarzutu skarżący nie sformułował. Sąd Najwyższy na mocy art. 39813 § 1 k.p.c. rozpoznaje skargę kasa- cyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach jej podstaw, co powoduje brak moż- liwości ingerencji w zaskarżone orzeczenie, mimo istnienia ewentualnych uchybień, wykraczających poza zakres podstaw kasacyjnych. Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================