I PK 608/03

Wyrok z dnia 19 maja 2004 r. I PK 608/03 Kryteria, według których dokonuje się wyboru jednego z nauczycieli do zwolnienia z pracy, nie są tożsame z ustawowymi przyczynami wypowiedzenia stosunku pracy nauczycielowi mianowanemu. Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra- wozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2004 r. sprawy z powództwa Lidii M. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w W.M. o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 17 czerwca 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację i odstąpił od obciążania powódki kosztami postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 17 czerwca 2003 r. oddalił apelację powódki Lidii M. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Pszczynie z dnia 6 listopada 2002 r. oddalającego po- wództwo skierowane przeciwko Szkole Podstawowej w W.M. o uznanie wypowie- dzenia za bezskuteczne. W sprawie tej, która była przedmiotem kilkakrotnego rozpo- znania przez Sąd pierwszej instancji wskutek uchylania jego poprzednich wyroków, ustalono, że powódka była zatrudniona w pozwanej Szkole od dnia 15 grudnia 1980 r., początkowo na stanowisku nauczyciela języka rosyjskiego, a następnie - po ukoń- czeniu kursu doskonalenia zawodowego nauczycielskiego na kierunku filologii pol- skiej, na którym jednym z przedmiotów było bibliotekarstwo - także nauczyciela ję- zyka polskiego. Ponadto miała zajęcia z plastyki oraz prowadziła bibliotekę szkolną. Od dnia 1 września 1986 r. powódka była nauczycielem mianowanym. W roku szkol- nym 1999/2000 powódka nauczała 5 godzin języka polskiego w klasie VI, godzinę 2 sztuki w klasie IV i plastyki w klasach V-VIII, oraz prowadziła bibliotekę szkolną w wymiarze 15 godzin. Pismem z dnia 11 maja 2000 r. dyrektor pozwanej zawiadomił powódkę o za- miarze rozwiązania z nią stosunku pracy z dniem 31 sierpnia 2000 r. z przyczyn or- ganizacyjnych. Sąd pierwszej instancji ustalił, że konieczność reorganizacji wynikała z wprowadzonych zmian w systemie oświatowym związanych z utworzeniem gimna- zjów oraz zmniejszeniem o 3 liczbę oddziałów w pozwanej szkole. W chwili wypo- wiedzenia pozwana zatrudniała dwóch nauczycieli języka polskiego, w tym powódkę oraz czasowo przebywającego na urlopie zdrowotnym W.Z. Liczba godzin lekcyjnych zmniejszyła się na tyle, że nie wystarczała dla wypełnienia dwóch etatów nauczyciel- skich. Ponieważ drugi z nauczycieli języka polskiego miał wyższe kwalifikacje w tej dziedzinie, wobec tego pozwana wytypowała do wypowiedzenia powódkę. W ocenie Sądu Pracy, przyjęte przez dyrektora pozwanej kryteria wyboru powódki do rozwią- zania z nią stosunku pracy były obiektywne i niedyskryminujące oraz miały na celu uzyskanie jak najwyższego poziomu nauczania języka polskiego. Ponadto dyrektor nie miał podstaw do przyjęcia, że drugi z nauczycieli tego przedmiotu ponownie sko- rzysta z prawa do urlopu dla poratowania zdrowia. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, iż wypowiedzenie stosunku pracy powódce wypełniało ustawowe przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela i oddalił powództwo. Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy, który wskazał, iż w rozpoznawanej sprawie kwestią sporną był wybór konkretnego nauczyciela do zwolnienia z pracy. W tym zakresie za niekorzystną oceną pracy powódki przemawiała mała dyscyplina prowadzenia przez nią zajęć lekcyjnych i bibliotecznych. Wprawdzie nie została do- konana formalna ocena jej pracy jako polonistki z udziałem nauczyciela-metodyka języka polskiego, ale „jak się wydaje rzecz tu nie w poziomie wiedzy merytorycznej, ale raczej w umiejętności pełnienia funkcji nauczyciela we wszystkich jej aspektach (w tym przypadku chodzi o możność utrzymania dyscypliny uczniów, jak również współpracy z innymi nauczycielami)”, które usprawiedliwiały wątpliwości co do nale- żytego wywiązywania się przez powódkę z powinności nauczycielskich. Sąd ten uznał za nieuzasadniony zarzut dyskryminowania powódki ze względu na płeć oparty na stwierdzeniu ówczesnego wizytatora, gdyż „skarżąca pomija całość tej wypowie- dzi zdającej się potwierdzać zarzuty pozwanego. O dyskryminacji można by mówić gdyby płeć była jedynym czynnikiem różnicującym w zakresie uprawnień czy szerzej 3 rzecz biorąc, traktowania pracowników. Taka sytuacja niewątpliwie w niniejszej sprawie nie zachodzi”. W kasacji powódka podniosła następujące zarzuty: 1) błędnej wykładni i nie- właściwego zastosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela w związku z art. 45 k.p., poprzez przyjęcie, że w pozwanej szkole wystąpiły zmiany organizacyjne doty- czące osoby powódki oraz niesłusznego przyjęcia, że pozwana zastosowała właści- we kryteria wyboru jej do zwolnienia, 2) naruszenia art. 316 k.p.c. w związku z art. 4771 §1 k.p.c. przez zaakceptowanie w wyroku poszerzonych kryteriów wyboru po- wódki do zwolnienia z pracy i pominięcie, że „do sygn. IV.P.412/00, w uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził o ustalonym przez niego kryterium wskazanym przez poz- wanego, a polegającym na tym, że pozwana wypowiedziała powódce umowę, mając na względzie, iż drugi z nauczycieli miał wyższe kwalifikacje”, 3) naruszenia art. 233 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i 386 § 6 k.p.c. - przez odstąpienie przez Sąd Okrę- gowy od wcześniejszych wskazań w sprawie, jak również „poprzez przejście przez tenże Sąd do porządku nad faktem oceny dowodów zebranych w późniejszym toku postępowania niż pierwotne przed Sądem pierwszej instancji w trakcie których, jak to już wyżej zostało podniesione, katalog kryteriów wyboru osoby do zwolnienia był po- szerzany w stosunku do pierwotnego stanowiska pozwanej”, 4) obrazy art. 8 k.p. w związku z art. 91c Karty Nauczyciela. Według skarżącej za rozpoznaniem kasacji przemawiają następujące okolicz- ności: 1) „konieczność przesądzenia przez Sąd Najwyższy, czy dopuszczalne jest w toku postępowania przytaczanie dodatkowych argumentów uzasadniających wybór konkretnej osoby do zwolnienia po myśli art. 20 Karty Nauczyciela, w stosunku do pierwotnie podanych przez pozwanego i ustalonych przez Sąd I inst. pierwotnie orze- kający”, 2) „potrzeba wykładni przez Sąd Najwyższy w konkretnej sprawie art. 39311 § 2 kpc, w zakresie związania go ustaleniami faktycznymi - jakie to ustalenia i czy w zakresie podanych pierwotnie do zwolnienia przyczyn mogą wybiegać poza kryteria podane pierwotnie”, 3) „celowość interpretacji przez Sąd Najwyższy art. 386 § 6 kpc pod kątem wycofania się przez Sąd II Inst. w zaskarżonym wyroku z poprzednio udzielonych wskazań, przy jednoczesnym oddaleniu przez ten Sąd apelacji od wyro- ku oddalającego powództwo, choć poprzednio powództwo to było uwzględnione przy istnieniu w części tych samych kryteriów wyboru osoby do zwolnienia, a w części kryteriów ujawnionych w toku dalszego postępowania dowodowego”. W uzupełnieniu podstaw kasacji skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 8 k.p. w związku z art. 91c 4 Karty Nauczyciela, twierdząc, że odsunięcie jej od pracy nauczycielskiej uniemożliwi jej skorzystanie z uprawnień do wcześniejszej emerytury zgodnie z przepisami obo- wiązującymi do dnia 31 grudnia 2006 r. W takich okolicznościach i na wyżej wskazanych podstawach skarżąca wnio- sła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w całości jej apelacji, alternatyw- nie wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a ponadto w każdym przypadku o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na kasację pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od powódki kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych. Zasadność wypowie- dzenia stosunku pracy mianowanemu nauczycielowi wymaga wskazania przesłanek określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, który stanowi, że dyrektor szkoły w razie: 1) całkowitej likwidacji szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy; 2) częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiają- cych dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. W roz- poznawanej sprawie niesporne było wypełnienie przesłanki ujętej w pkt. 2 tego prze- pisu. Równocześnie w przypadku konieczności wyboru jednego lub kilku nauczycieli do zwolnienia w ramach przyczyny wypowiedzenia określonej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego uznało potrzebę poddania kontroli sądowej przyjętych przez pracodawcę kryteriów wyboru konkretne- go nauczyciela (nauczycieli) do zwolnienia z pracy w celu dokonania oceny czy roz- wiązanie z nim stosunku pracy było uzasadnione (por. orzeczenie Sądu Najwyższe- go z dnia 27 listopada 1997 r., I PKN 399/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 541). Ta- kie stanowisko stanowiło w gruncie rzeczy o swoistym poszerzeniu zakresu rozu- mienia ustawowej przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie nauczycielowi stosunku pracy określonej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela o potrzebę badania zasto- sowanych przez pracodawcę kryteriów wyboru konkretnego nauczyciela (nauczycieli) do zwolnienia z pracy na podstawie tego unormowania. Skoro jednak analizowany 5 przepis nie został zmieniony lub uzupełniony przez wprowadzenie lub dodanie usta- wowej formuły nakazującej wskazanie zwalnianemu nauczycielowi kryteriów, które spowodowały jego wybór do zwolnienia z pracy w przypadkach częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby od- działów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, to należy przyjąć, że kryteria te nie muszą być wskazane nauczycielowi jako składnik (element) przyczyny uzasadniającej wy- powiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy, ale równocześnie nie usuwają się one spod kontroli sądowej. Oznacza to, że w razie sporu sądowego z odwołania miano- wanego nauczyciela od wypowiedzenia stosunku pracy pozwany pracodawca jest zobowiązany do ich wskazania, natomiast zwalniany nauczyciel może je kwestiono- wać jako fikcyjne, dowolne lub dyskryminujące. Prowadzi to do wyrażenia myśli, że - de lege lata - kryteria wyboru konkretnego nauczyciela do zwolnienia z pracy nie są objęte ustawowymi przesłankami (przyczynami) warunkującymi wypowiedzenie mia- nowanemu nauczycielowi stosunku pracy, ale ponieważ równocześnie podlegają one kontroli sądowej w ramach badania zasadności tego wypowiedzenia (art. 45 k.p. w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 oraz art. 91c Karty Nauczyciela), to nie tylko nie ma przeszkód, ale występuje procesowa potrzeba ich wszechstronnej weryfikacji w po- stępowaniu sądowym. Takie zasady przyjęły Sądy rozpoznające przedmiotową sprawę, które dążyły do wszechstronnego zbadania przyjętych przez pozwanego pracodawcę kryteriów wyboru powódki do zwolnienia z pracy, chociaż zasadnicze zastrzeżenia może bu- dzić dwukrotne uchylanie do ponownego rozpoznania zaskarżanych wyroków Sądu pierwszej instancji, który wydawał różne orzeczenia, jeżeli zważyć, że - poza wypad- kami określonymi w art. 386 § 2 i 3 k.p.c. - sąd drugiej instancji może wyjątkowo uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wyłącznie w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania w całości, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Na tym tle zrodziły się wątpliwości skarżącej co do rzeko- mej sprzeczności oceny prawnej i wskazań procesowych zawartych w dwóch orze- czeniach Sądu drugiej instancji uchylających dwukrotnie zaskarżone wyroki Sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wątpliwości skarżącej okazały się nieuzasadnione. Równocześnie bowiem ocena prawna i zalecenia procesowe za- warte w orzeczeniach Sądu drugiej instancji uchylających wyroki pierwszoinstancyjne 6 do ponownego rozpoznania były w istocie rzeczy tożsame i zmierzały jedynie do wszechstronnego wyjaśnienia i oceny zastosowanych kryteriów wyboru powódki do zwolnienia z pracy. W ocenie prawidłowego zastosowania tych kryteriów miarodajny i decydujący był moment dokonania wypowiedzenia powódce stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., I PKN 156/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 714). Nie może być kwestionowane, że powódka była niżej kwalifikowanym nauczy- cielem z uprawnieniami do nauczania języka polskiego, skoro drugi z nauczycieli tego przedmiotu legitymował się ukończeniem wyższych studiów polonistycznych, a powódka ukończyła w tym zakresie jedynie kurs doskonalenia zawodowego o kie- runku filologii polskiej. Ponadto weryfikowane w trakcie procesu kryteria wyboru do zwolnienia z pracy potwierdziły niższe kwalifikacje merytoryczne powódki, co w szczególności wiązało się z jej problemami w utrzymaniu dyscypliny uczniów na prowadzonych przez nią zajęciach lekcyjnych i bibliotecznych, a to z kolei wywoły- wało skargi uczniów i ich rodziców na jej pracę. Skoro zatem praca powódki była najniżej oceniana przez przełożonych oraz uczniów i ich rodziców, to Sąd drugiej instancji był uprawniony do oceny (art. 233 § 1 k.p.c.), że wybór powódki do zwolnie- nia z pracy nie był dowolny ani nie naruszał zasady równego traktowania pracownika (art. 112 k.p.) lub zasady niedyskryminacji (art. 113 k.p.), jakkolwiek może razić nad- mierna ogólnikowość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, co wszakże nie miało istotnego wpływu na prawidłowy wynik kilkakrotnie weryfikowanej sprawy. Bezzasadny okazał się zarzut naruszenia art. 8 k.p. w związku z art. 91c Karty Nauczyciela, polegający na utrzymywaniu, że odsunięcie powódki od pracy nauczy- cielskiej uniemożliwi jej skorzystanie z uprawnień do wcześniejszej emerytury, albo- wiem nie wykazała ona, aby pozwany pracodawca naruszył wobec niej zakaz wypo- wiadania w ochronnym wieku przedemerytalnym ustanowiony w art. 39 k.p. w związku z art. 91c Karty Nauczyciela. Samo powołanie klauzuli generalnej nadużycia prawa z art. 8 k.p. nie wystarcza do objęcia zakazem wypowiedzenia stosunku pracy pracownika, który nie spełnia określonych w art. 39 k.p. przesłanek objęcia go ochroną przedemerytalną. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację, nie obciążając powódki kosztami postępowania (art. 102 k.p.c.). ========================================