I PK 483/03

Wyrok z dnia 5 października 2004 r. I PK 483/03 Wierzytelności należne od masy upadłości zasądzone prawomocnym wyrokiem sądowym podlegają zaspokojeniu w trybie jej podziału, zgodnie z art. 204 i 205 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 paź- dziernika 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Katarzyna Gonera. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2004 r. sprawy z powództwa Edwarda S. przeciwko syndykowi masy upadłości Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w K. o zapłatę, na skutek kasacji powoda i strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży z dnia 30 maja 2003 r. [...] I. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Rejonowe- go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży z dnia 29 października 2002 r. [...] w zakresie zasądzenia należności głównej w kwocie 12.331,63 zł i odrzucającej pozew co do tego roszczenia (pkt I) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okrę- gowemu w Łomży do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego; II. o d d a l i ł kasację pozwanego. U z a s a d n i e n i e Powód Edward S. wniósł o zasądzenie od syndyka masy upadłości Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w K. kwoty 7.381,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzysta- ny urlop wypoczynkowy za lata 1996 i 1997, kwoty 4.171,64 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za 2 pracę za maj 1997 r., kwoty 2.224,87 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za pracę za 16 dni czerwca 1997 r. oraz kwoty 6.090 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem odprawy pieniężnej. W odpowiedzi na pozew syndyk wniósł o odrzucenie pozwu. Wyrokiem z dnia 28 września 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku: 1) oddalił powództwo Edwarda S. w części dotyczącej kwoty 6.090 zł oraz 2) odrzucił pozew w pozostałej części. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy wskazał, iż wymienione w po- zwie należności mogą być dochodzone przez powoda jedynie w postępowaniu upa- dłościowym i wszystkie one zostały uznane przez sędziego komisarza na liście wie- rzytelności. Dlatego też powództwo w tej części podlegało odrzuceniu. Odnośnie żą- dania zasądzenia odprawy pieniężnej w kwocie 6.090 zł wskazał natomiast, że nie została ona uznana w postępowaniu upadłościowym wobec faktu, iż stosunek pracy z powodem został rozwiązany w trybie art. 52 § 1 k.p., a nie art. 7a ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., odprawa przewidziana w art. 8 tej ustawy powodowi więc nie przysługuje. Powyższy wyrok zaskarżył powód zarzucając nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie jego żądań o wynagrodzenie za pracę i ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy (wraz z odsetkami) oraz błędną wykładnię art. 8 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun- ków pracy. W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie jego powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2001 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2 i sprawę w tym zakre- sie przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Łomży i oddalił apelację w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd Apelacyjny wskazał, iż Sąd pierwszej instancji rozstrzygając niniejszą sprawę całkowicie pominął fakt, iż objęte pozwem roszczenia powoda stały się wymagalne po ogłoszeniu upadłości Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w K. W takim zaś wypadku dla dochodzenia tych roszczeń - wbrew stanowisku Sądu Rejonowego - właściwa jest droga postępowania procesowego. Jednocześnie wskazał, iż przy ponownym rozpo- znawaniu sprawy Sąd powinien szczegółowo odnieść się do zgłoszonych przez po- 3 woda roszczeń, w szczególności co do ich wysokości, oraz powinien ustalić, czy i kiedy zostały wypłacone na rzecz powoda z masy upadłości należności pieniężne. Wskazał również, iż dochodzenie odsetek od tych roszczeń odbywa się na zasadach ogólnych bez potrzeby zgłaszania wierzytelności do sędziego komisarza i bez względu na stan postępowania upadłościowego. Odnośnie natomiast zarzutów ape- lacji co do odprawy pieniężnej Sąd Apelacyjny wskazał, iż nie są one zasadne. Zgodnie z ustawą z dnia 28 grudnia 1989 r. odprawa ta przysługuje pracownikowi, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 tej ustawy i przyczyna ta w przypadku zwolnień indywidualnych musi być wyłączna. Jak wynika natomiast z akt Sądu Rejonowego w Zambrowie przyczyną rozwiązania z powodem stosunku pracy w trybie art. 52 § 1 k.p. było zawinione, nienależyte wykonywanie przez niego podstawowych obowiązków pracowniczych. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2002 r. uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę do rozpoznania sędzie- mu komisarzowi [...] Sądu Rejonowego w Łomży, wskazując, że powód może do- chodzić przedmiotowych roszczeń jedynie w toku postępowania upadłościowego. Powyższe rozstrzygnięcie zaskarżył powód zarzucając naruszenie art. 386 § 6 k.p.c. oraz błędną wykładnię art. 61 i art. 169 Prawa upadłościowego. Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejo- nowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży. W uzasadnieniu Sąd ten ponownie wskazał na dopuszczalność dochodzenia przez likwidatora od syndyka masy upadłości roszczeń pracowniczych po ogłoszeniu upadłości w drodze odrębne- go procesu cywilnego i podzielił w tym zakresie w całości pogląd wyrażony przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 20 grudnia 2001 r. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Rejonowy Edward S. osta- tecznie sprecyzował powództwo domagając się zasądzenia od pozwanego kwoty 3.379,03 zł tytułem wynagrodzenia za pracę za maj 1997 r. z ustawowymi odsetkami od dnia 9 lutego 2000 r. do dnia zapłaty i ustawowych odsetek od kwoty 5.171,64 zł od dnia 1 czerwca 1997 r. z ustawowymi odsetkami od dnia 9 lutego 2000 r. do dnia zapłaty, ustawowych odsetek od kwoty 2.224,87 zł od dnia 17 czerwca 1997 r. do dnia 9 lutego 2000 r. oraz kwoty 7.160,46 zł tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy za rok 1996 i 1997 z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty. 4 Wyrokiem z dnia 29 października 2002 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Łomży zasądził w całości dochodzone przez powoda kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd wskazał, że kwoty te nie były kwestionowane przez pozwanego. Ich dopuszczalność wynika wprost z treści uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, jak również z treści uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 10 czerwca 2002 r. i uzasadnienia posta- nowienia Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 11 września 2002 r. A zatem niniejsze postępowanie mogło się toczyć niezależnie od postępowania upadłościowego, mimo iż dochodzone wierzytelności wchodzą w skład masy upadłości. Sąd Rejonowy wskazał też, że dochodzone ostatecznie przez powoda należ- ności nie zostały uregulowane przez pozwanego. Ich wysokość wynika wprost z listy płac za miesiące maj i czerwiec 1997 r., a wysokość ekwiwalentu z informacji syn- dyka oraz kserokopii uzasadnienia zarządzenia wydanego w sprawie [...]. O dopuszczalności dochodzenia przedmiotowych roszczeń przed Sądem Pracy przesądził już w uzasadnieniu swego orzeczenia sporządzonego w niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w Białymstoku. Apelację od powyższego orzeczenia złożył sSyndyk. Zarzucał naruszenie prawa procesowego, a w szczególności art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i nieodrzucenie po- zwu w sytuacji, gdy to samo roszczenie powoda zostało już prawomocnie osądzone przez Sąd Rejonowy-Sąd Gospodarczy w Łomży [...], gdzie na prawomocnej liście wierzytelności została umieszczona między innymi kwota dochodzona pozwem i w miarę napływu pieniędzy do masy upadłości lista ta jest realizowana. Opierając ape- lację na powyższym zarzucie wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie po- wództwa. Wyrokiem z dnia 30 maja 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 o tyle, że uchylił go w części zasądzającej należność główną w kwocie 12.331,63 zł i odrzucił pozew w pozosta- łym zakresie. W pozostałej części apelację oddalił. Zdaniem Sądu,uznanie wierzytelności zgłoszonych przez powoda prawomoc- nymi postanowieniami sędziego komisarza (sądu w następstwie zgłoszenia sprze- ciwu), choć wywiera skutek w zasadzie tylko w tym postępowaniu, to jednakże ozna- cza, że wierzytelność będzie w nim zaspokojona lub w razie niezaspokojenia będzie, po ukończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego, objęta tytułem egzeku- cyjnym przeciwko upadłemu (art. 170 § 1 Pawa upadłościowego). Oznacza to, że 5 prawomocne uznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym prowadzi do zaspokojenia wierzytelności lub objęcia jej tytułem egzekucyjnym. Ma więc skutki takie same jak prawomocne osądzenie sprawy. Tym samym w zakresie, w jakim wie- rzytelność dochodzona przez powoda została prawomocnie uznana w postępowaniu upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej, która zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. prowadzi do odrzucenia pozwu i to bez względu na prawidłowość tego uzna- nia. W postępowaniu upadłościowym nie zostały natomiast ujęte na listach wierzy- telności dochodzone przez Edwarda S. w niniejszym procesie odsetki od przedmio- towych należności głównych. Powód dochodził ich za okres po dniu ogłoszenia upa- dłości. Dlatego też niezasadny był zarzut apelacji co do naruszenia art. 33 Pawa upadłościowego. Sąd zauważył, że w przypadku wierzytelności przypadających od upadłego, zgodnie z art. 33 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) co do zasady nie biegną odsetki w stosunku do masy upadło- ści począwszy od dnia ogłoszenia upadłości. Natomiast w zakresie wierzytelności przypadających od masy upadłości odsetki należy liczyć na ogólnych zasadach. Prawidłowa wykładnia art. 33 § 1 Prawa upadłościowego pozwala bowiem na roz- różnienie, że przepis ten dotyczy wyłącznie odsetek od wierzytelności przypadają- cych od upadłego, które nie biegną w stosunku do masy od daty ogłoszenia upadło- ści. Natomiast przepis ten nie ma zastosowania do odsetek od wierzytelności po- wstałych od daty ogłoszenia upadłości, które nie są już wierzytelnościami w stosunku do upadłego. Kasację od powyższego wyroku złożyły obydwie strony. Strona pozwana za- rzuciła naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 201 k.p.c. przez przyję- cie, że w sprawie właściwa jest droga procesu cywilnego, zamiast przekazania sprawy sędziemu komisarzowi w trybie postępowania upadłościowego oraz przepi- sów art. 233 § 1, art. 328 oraz art. 382 i 385 k.p.c., przez nieuwzględnienie okoliczności, iż należności pracownicze powstałe przed oraz po ogłoszeniu upadłości pracodawcy są objęte trybem ich zaspokajania przewidzianym postępowaniem upa- dłościowym. Skarżący powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierp- nia 1994 r., I PZP 33/94 (OSNAPiUS 1994 nr 10, poz. 161). Powód w kasacji zarzucił naruszenie art. 170 § 1 Prawa upadłościowego, art. 136 Prawa spółdzielczego oraz 6 art. 80 i 171 k.p. w związku z art. 60 Prawa upadłościowego, a także naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja syndyka nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko orzecznictwa (por. tu między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 34/96, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 237), trafnie podkreślił, że w postępowaniu upadłościowym istotne znaczenie zarówno procesowe, jak i materialnoprawne ma rozróżnienie roszczeń przeciwko upadłemu od roszczeń przeciwko masie upadłości. Rozróżnienia tych wierzytelności należy dokonać w oparciu o datę ich powstania (wymagalności). Wierzytelności po- wstałe (wymagalne) przed datą ogłoszenia upadłości są wierzytelnościami skierowa- nymi przeciwko upadłemu, a powstałe po tej dacie - są wierzytelnościami przeciwko masie upadłości. Co do zasady, wierzytelności należne od upadłego mogą być do- chodzone przez wierzyciela, który chce uczestniczyć w czynnościach postępowania upadłościowego, tylko w trybie art. 150 Prawa upadłościowego, a dopiero po zakoń- czeniu postępowania upadłościowego, zgodnie z art. 169 tego Prawa, przeciwko sa- memu upadłemu. Wierzytelności należne od masy upadłości, a więc powstałe już po ogłoszeniu upadłości, mogą być dochodzone w drodze procesu cywilnego, bez po- trzeby zgłaszania ich do masy w trybie art. 150 Prawa upadłościowego. Wierzytelno- ści powoda powstały po ogłoszeniu upadłości strony pozwanej. Nie ma przy tym zna- czenia, czy są to należności główne, czy też odsetki od tych należności. Powołane w kasacji orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1994 r., według którego pozew wniesiony po ogłoszeniu upadłości dłużnika, obejmujący po- wstałą po tym zdarzeniu wierzytelność stanowiącą niezaspokojoną wierzytelność pracowniczą, która została uwzględniona na liście wierzytelności, podlega przekaza- niu sędziemu komisarzowi, zostało wydane w szczególnej sytuacji. Chodziło o wie- rzytelności pracownicze uwzględnione z urzędu w projekcie listy wierzytelności na podstawie art. 7a ust. 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych. Ta szczególna regulacja prawna nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Dająca się odczytać z kasacji syndyka obawa, że przy rozpoznaniu sprawy roszczeń powoda w trybie procesu cywilnego może dojść do uprzywilejowania wie- rzyciela w stosunku do innych wierzycieli przez to, iż prawomocny wyrok zasądza- 7 jący należności na rzecz powoda stanie się tytułem egzekucyjnym i będzie realizo- wany przez komornika przed innymi wierzytelnościami, nie jest zasadna. Wydanie przez sąd w procesie cywilnym wyroku nie jest równoznaczne z pierwszeństwem w egzekucji. Należności zasądzone wyrokiem będą podlegały zaspokojeniu zgodnie z przepisami art. 204 i 205 Prawa upadłościowego w trybie podziału masy upadłości. Kasacja powoda zawiera w części usprawiedliwione podstawy. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut kasacji naruszenia art. 136 Prawa spółdzielczego przez to, iż wraz z zakończeniem postępowania upadłościowego nastąpi wykreślenie spół- dzielni z rejestru sądowego, co spowoduje, że powód zostanie pozbawiony możliwo- ści uzyskania zaspokojenia wierzytelności, jeśli nie zostanie ona zaspokojona do czasu ukończenia postępowania upadłościowego. Należy zauważyć, że sytuacja po- woda nie odbiega od sytuacji każdego innego wierzyciela, która może być inna jedy- nie w przypadku dłużnika - osoby fizycznej. Trafnie natomiast skarżący zarzuca naruszenie przepisu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r. Sąd ten stwierdził, że częściowe „uwzględnienie” roszczeń powoda w postępowaniu upadło- ściowym zmierza do zaspokojenia wierzytelności lub objęcia jej tytułem egzekucyj- nym, ma więc skutki takie same jak prawomocne osądzenie sprawy. Dokonując ta- kiej oceny w aspekcie funkcjonalnym Sąd Najwyższy stwierdził następnie, że w za- kresie, w jakim wierzytelność dochodzona przez powoda została prawomocnie uznana w postępowaniu upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej, która zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. powinna prowadzić do odrzucenia pozwu. Stano- wisko to zostało przyjęte przez Sąd Okręgowy, prowadząc w rezultacie do odrzuce- nia pozwu w części dotyczącej należności głównej w kwocie 12.331,63 zł. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym nie podziela stanowiska, w myśl któ- rego w zakresie, w jakim wierzytelność dochodzona została prawomocnie uznana w postępowaniu upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Zresztą teza po- wołanego orzeczenia Sądu Najwyższego została sformułowana w ten sposób, że prawomocne uznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym wywiera taki sam skutek, jak prawomocne osądzenie sprawy. Nie można jednak przyjąć, że roz- poznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, ze względu na charakter tego postępowania, miałoby być równoznaczne z osądzeniem sprawy w rozumieniu art. 366 k.p.c. W tym zakresie należy podzielić stanowisko kasacji powoda. Uzasad- 8 nia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. ========================================