I PK 403/02

Wyrok z dnia 2 września 2003 r. I PK 403/02 1. Przepis art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i te- lewizji (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 101, poz. 1114 ze zm.) nie jest przepi- sem odrębnym w rozumieniu art. 68 § 1 k.p. 2. Na zasadach określonych w art. 1671 k.p. w okresie wypowiedzenia pracownik jest obowiązany wykorzystać zarówno bieżący, jak i zaległy urlop wypoczynkowy. 3. Udzielenie na podstawie art. 168 k.p. urlopu wypoczynkowego za po- przednie lata w pierwszym kwartale następnego roku nie wymaga zgody pra- cownika także wówczas, gdy w tym samym czasie biegnie okres wypowiedzenia umowy o pracę. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2003 r. sprawy z powództwa Andrzeja B. przeciwko Polskiemu Radiu - Rozgłośni Regional- nej „R.Ł.” Spółce Akcyjnej w Ł. o ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, na skutek ka- sacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 11 marca 2002 r. [...] 1. o d d a l i ł kasację, 2. zasądził od powoda Andrzeja B. na rzecz pozwanego Polskiego Radia - Rozgłośni Regionalnej „R.Ł.” - Spółki Akcyjnej w Ł. 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Powód Andrzej B. wnosił o zasądzenie od pozwanego Polskiego Radia - Roz- głośni Regionalnej „R.Ł.” SA w Ł. kwoty 13.137 zł tytułem ekwiwalentu za urlop wy- poczynkowy. 2 Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2001 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi oddalił powództwo. Sąd ustalił, że uchwałą z dnia 31 paździer- nika 2000 r. rada nadzorcza pozwanej Spółki odwołała powoda za stanowiska preze- sa zarządu z dniem 1 listopada 2000 r. Odwołanie nastąpiło z jednoczesnym wypo- wiedzeniem umowy o pracę, którego okres upływał 28 lutego 2001 r. Pismem z dnia 2 listopada 2000 r. zobowiązano powoda do wykorzystania zaległego urlopu wypo- czynkowego za 1999 i 2000 r. oraz zwolniono go z obowiązku świadczenia pracy w pozostałym okresie wypowiedzenia. Pismem z dnia 15 listopada 2000 r. zarząd strony pozwanej wezwał powoda do stawienia się do pracy z dniem 21 listopada 2000 r., uzasadniając wezwanie tym, że obecność powoda jest niezbędna ze względu na trwający spór zbiorowy, jednakże powód odmówił świadczenia pracy. Pismem z dnia 22 stycznia 2001 r. prezes zarządu udzielił powodowi urlopu wypo- czynkowego w wymiarze 11 dni roboczych za 1999 r. w okresie od 25 stycznia 2001 r. do 8 lutego 2001 r. oraz w wymiarze 15 dni roboczych za 2000 r. w okresie od 9 lutego 2001 r. do 28 lutego 2001 r. W odpowiedzi na to pismo powód stwierdził, że brak jest podstawy prawnej do udzielenia mu urlopu we wskazanych terminach. W okresie wypowiedzenia powód podjął pracę na podstawie umowy zlecenia w jednej z [...] gazet. Oceniając stan faktyczny Sąd uznał, że powód wykorzystał urlop wypo- czynkowy udzielony mu zgodnie z art. 168 k.p. Mimo braku zgody na wykorzystanie urlopu powód nie wykazał gotowości do pracy w okresie wypowiedzenia, lecz wręcz odmówił wykonania polecenia świadczenia pracy. Powód nie może więc skutecznie żądać ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Na uzasadnienie tego poglądu Sąd po- wołał wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1991 r., I PR 407/90. W apelacji od tego wyroku powód zarzucił, że nawiązanie stosunku pracy na- stąpiło na podstawie powołania, zatem zgodnie z art. 71 k.p. powód nie miał obo- wiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia. Nie miał też obowiązku wyko- rzystywania urlopu wypoczynkowego, który został udzielony bez jego zgody. Wyrokiem z dnia 11 marca 2002 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Łodzi oddalił apelację. Sąd Okręgowy ustalił, że strony łączył umowny stosunek pracy, a nie stosunek pracy z powołania, co wynika z umowy o pracę zawartej 10 września 1998 r. Odwołanie z funkcji prezesa zarządu nie było odwołaniem w rozumieniu art. 70 § 1 k.p., gdyż są to dwa różne stosunki prawne: stosunek członkostwa w zarządzie wynikający z powołania przez radę nadzorczą do 3 pełnienia funkcji prezesa zarządu i stosunek pracy wynikający z umowy o pracę. Za- trudnienie powoda w pozwanej Spółce na podstawie umowy o pracę pozostaje w zgodzie z treścią postanowień zarówno statutu pozwanej Spółki, jak i regulaminu rady nadzorczej, z których wynika, że podstawą stosunku pracy osób wchodzących w skład zarządu jest umowa o pracę. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż decydujące znaczenie dla oceny zasadności roszczenia powo- da jest ustalenie, czy powód pozostawał w okresie wypowiedzenia w gotowości do świadczenia pracy. Z prawidłowych ustaleń tego Sądu wynika, że powód nie wykazał takiej gotowości. Wyrok ten zaskarżył kasacją powód i opierając ją na obu podstawach wymie- nionych w art. 3931 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie po- wództwa w całości, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Są- dowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania. Jako naruszenie prawa materialnego wskazał błędną wykładnię art. 68 § 1 k.p. w związku z art. 27 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 1993 r. Nr 7, poz. 34 ze zm.) i art. 171 § 1 k.p., a także błędną wykładnię przepisów art. 56 i 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. Jako naruszone przepisy postępowania zostały wskazane art. 233 § 1 w związku z art. 382 k.p.c. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że stosunek pracy został z nim nawiązany na podstawie powołania w trybie art. 68 § 1 k.p., który stanowi, że stosunek pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach. Odrębnym przepisem jest art. 27 ust. 2 ustawy o radiofonii i telewizji, który określa tryb powoływania i odwoływania członków zarządu. Fakt ist- nienia odmiennych uregulowań w statucie spółki oraz regulaminie rady nadzorczej nie ma wpływu na rodzaj istniejącego stosunku pracy pomiędzy stronami. Zawarcie przez strony umowy regulującej warunki świadczenia pracy nie przesądza o charak- terze stosunku pracy. Nie ma bowiem przeszkód, aby strony stosunku pracy z po- wołania uregulowały swoje wzajemne stosunki w umowie. Można zatem przyjąć, że ocena źródła powstania stosunku pracy będzie zależała od treści składanych przez strony oświadczeń woli, ocenianych na tle całokształtu okoliczności faktycznych, a w szczególności rzeczywistej woli stron, ich zamiarów oraz celów czynności prawnych. Zdaniem skarżącego, przez cały czas trwania stosunku pracy strony miały świado- mość, iż podlega on przepisom o stosunku pracy z powołania. Przemawia za tym fakt odwołania powoda ze stanowiska z jednoczesnym wypowiedzeniem stosunku pracy, pisemne zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy, zmiana decyzji w przed- 4 miocie obowiązku świadczenia pracy oraz przekonanie powoda o braku obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia. Powyższe okoliczności przemawiają za przyjęciem stanowiska, iż zgodnym zamiarem stron było nawiązanie stosunku pracy na podstawie powołania, nie zaś na podstawie umowy o pracę. Przepisy regulujące stosunek pracy z powołania (art. 70 § 2 i art. 71 k.p.) nie nakładają na pracownika obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia. Niezależnie od tego, że powód był przekonany, że nie ma obowiązku świadczenia pracy, był on gotowy pracę podjąć. Nie wyraził przy tym zgody na korzystanie z urlopu wypoczynkowego w okre- sie wypowiedzenia. Jeżeli pracownik został zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, to nie ma możliwości wykorzystania przysługującego mu urlopu wypoczynko- wego. Wykorzystanie urlopu byłoby możliwe tylko wówczas, gdyby w tym okresie świadczył pracę. Zobowiązanie pracownika do wykorzystania urlopu za dany rok w okresie wypowiedzenia byłoby możliwe tylko wówczas, gdyby w planie urlopów urlop ten był przewidziany na termin pokrywający się z okresem wypowiedzenia. W związku z tym zaskarżony wyrok narusza przepis art. 171 § 1 k.p. Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. polega na tym, że nie uwzględniono faktu, iż oświadczenie woli o zwolnieniu powoda z obowiązku wykonywania pracy złożone w tym samym piśmie co wypowiedzenie umowy o pracę było wiążące. Po odwołaniu ze stanowiska preze- sa powodowi nie zaproponowano innego stanowiska. Nie jest zatem słuszne stwier- dzenie, że powód odmówił świadczenia pracy. Powód nie świadczył pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, skoro pracodawca nie zaoferował mu stanowiska pracy. Gotowości do pracy nie wyklucza fakt zawarcia umowy zlecenia z innym pod- miotem. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 39311 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach podstaw kasacyjnych. Oznacza to, że postępowanie kasacyjne ogranicza się do zbadania prawidłowości wykładni i zastosowania przepisów prawa, które zostały wskazane w kasacji jako naruszone. Jako jeden z przepisów naruszonych przez błędną wykładnię powód wskazał w kasacji art. 171 § 1 k.p., będący podstawą prawną jego żądania. Stanowi on, że w razie niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy albo powołania do służby wojskowej przysługuje ekwiwalent pieniężny. Prawo do 5 ekwiwalentu pieniężnego powstaje wówczas, gdy pracownik do daty ustania stosun- ku pracy nie wykorzysta urlopu wypoczynkowego. Nie można mówić o błędnej wy- kładni przepisu w odniesieniu do stanu faktycznego, w którym pracownik wykorzystał w całości urlop wypoczynkowy przed rozwiązaniem stosunku pracy. Można jedynie powoływać się na błędy w ustaleniach faktycznych spowodowane uchybieniami pro- ceduralnymi, w wyniku których nie zastosowano tego przepisu, chociaż przy prawi- dłowych ustaleniach powinien on mieć zastosowanie. Powód nie kwestionuje faktu, że pracodawca udzielił mu urlopu wypoczynkowego i przyznaje, że w okresie tym nie świadczył pracy. Błędy w ustaleniach faktycznych spowodowane naruszeniem art. 233 § 1 i 382 k.p.c. polegają zdaniem powoda na nieuwzględnieniu jego gotowości do pracy w okresie wypowiedzenia. Pomijając fakt, czy zachowanie powoda można było ocenić jako gotowość do pracy, należy stwierdzić, że wykazywanie gotowości do pracy w okresie prawidłowo udzielonego urlopu wypoczynkowego jest pozbawione sensu. Istotą urlopu wypoczynkowego jest realizacja prawa pracownika do wypo- czynku w przeznaczonym na to czasie zwolnienia od pracy. W czasie urlopu wypo- czynkowego pracownik nie powinien pozostawać w gotowości do pracy, a pracodaw- ca nie może od niego tego wymagać. Powoływanie się na gotowość do pracy w okresie wypowiedzenia miałoby sens wówczas, gdyby oświadczenie pracodawcy o udzieleniu urlopu wypoczynkowego bez uzyskania zgody pracownika było bezsku- teczne jako sprzeczne z przepisami prawa. Powód powinien zatem wskazać naru- szenie przez pracodawcę przepisów, które przy wyrokowaniu nie zostało uwzględ- nione. Z pewnością nie jest to przepis art. 171 k.p., który nie zawiera zakazu udziela- nia urlopu wypoczynkowego w okresie wypowiedzenia. Na uzasadnienie faktu, że w okresie wypowiedzenia powód nie mógł wykorzy- stywać urlopu wypoczynkowego, wnoszący kasację powołuje się na nawiązanie sto- sunku pracy na podstawie art. 68 § 1 k.p. i wynikający z art. 70 § 2 i 71 k.p. brak obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia, jeżeli pracownik nie wyrazi zgody na świadczenie pracy. W tej kwestii prawidłowe jest stanowisko Sądu Okrę- gowego, że strony łączył umowny stosunek pracy a nie stosunek pracy z powołania. Przepis art. 68 § 1 k.p. stanowi, że stosunek pracy nawiązuje się na podstawie po- wołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepisach wy- danych na podstawie art. 298. Stosunek pracy z powołania może być zatem nawią- zany tylko wówczas, gdy dopuszcza to odrębny przepis. Jeżeli nie ma podstawy prawnej w odrębnym przepisie, stosunek pracy uważa się za nawiązany na podsta- 6 wie umowy, nawet wówczas, gdy przepisy wewnętrzne pracodawcy, na przykład sta- tut spółki, przewidują powołanie na niektóre stanowiska. Wskazany w kasacji przepis art. 27 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji nie jest przepisem od- rębnym w rozumieniu art. 68 § 1 k.p., gdyż nie zawiera on żadnych regulacji w zakre- sie stosunku pracy. Stanowi on w ust. 1, że zarząd spółki liczy od jednego do pięciu członków, w ust. 2, że członków zarządu, w tym prezesa powołuje i odwołuje rada nadzorcza większością dwóch trzecich głosów w obecności co najmniej trzech czwartych jej członków i w ust. 3, że kadencja zarządu trwa cztery lata. Przepisy te określają maksymalną liczbę członków zarządu, zasady ich powoływania i odwoływa- nia oraz czas trwania kadencji, wprowadzając w tym zakresie pewne rygory w sto- sunku do ogólnych uregulowań dotyczących spółek akcyjnych zawartych poprzednio w Kodeksie handlowym, a obecnie w Kodeksie spółek handlowych. Te ostatnie prze- pisy mają zastosowanie do spółek akcyjnych działających na podstawie ustawy o radiofonii i telewizji w zakresie nieuregulowanym tą ustawą. Przepisy dotyczące po- woływania członków zarządu spółek handlowych używają określenia „powołuje” w innym znaczeniu niż przepisy regulujące stosunek pracy, gdyż odnoszą się one także do osób niepozostających w stosunku pracy. Członkowie zarządu mogą spra- wować swoją funkcję zarówno na podstawie stosunku pracy, jak i na podstawie sto- sunku cywilnoprawnego. Określenia „ powołanie” używa się tylko w odniesieniu do stosunku organizacyjnego (członkostwa w zarządzie), a nie zobowiązaniowego (sto- sunku cywilnoprawnego lub stosunku pracy). W wyroku z dnia 13 października 1998 r., I PKN 345/98 (OSNAPiUS 1999 nr 22, poz.719), Sąd Najwyższy stwierdził, że przepisy Kodeksu handlowego i Prawa bankowego przewidujące powoływanie członków zarządu spółki akcyjnej (banku) nie są odrębnymi przepisami upoważniają- cymi do nawiązania stosunku pracy na podstawie powołania (art. 68 § 1 k.p.). Prze- pisy ustawy o radiofonii i telewizji nie zawierają w tym zakresie odmiennych uregulo- wań niż Kodeks handlowy (obecnie Kodeks spółek handlowych), w szczególności nie nakazują nawiązywania stosunków pracy z członkami zarządu na podstawie powoła- nia. Przepis art. 27 ust. 2 ustawy o radiofonii i telewizji nie jest więc przepisem od- rębnym w rozumieniu art. 68 § 1 Kodeksu pracy. Wobec braku podstaw do nawiązania z powodem stosunku pracy z powołania umowę zawartą między stronami należy rozumieć jako umowę o pracę zawartą na zasadach ogólnych zgodnie z postanowieniami tej umowy. Wyraźnych oświadczeń woli w przedmiocie umownego stosunku pracy nie można tłumaczyć na podstawie 7 art. 65 k.c. sprzecznie z ich treścią. W szczególności nie można uznać, że zgodnym zamiarem stron było nawiązanie stosunku, co do którego nie ma podstawy prawnej w przepisach prawa pracy. Zgodny zamiar stron, o którym mowa w art. 65 § 2 k.c., ocenia się według stanu istniejącego w chwili złożenia oświadczenia woli, a nie we- dług stanu powstałego w czasie wykonywania umowy. Okoliczności, na które powód powołuje się w kasacji, występujące po odwołaniu powoda z zarządu, nie mają wpływu na ocenę oświadczeń woli składanych przy zawieraniu umowy o pracę. Nie- uzasadniony jest zatem zarzut naruszenia art. 65 k.c. Podstawą oceny łączącego strony stosunku pracy jako nawiązanego z powołania nie może być drugi z powoła- nych w kasacji przepisów - art. 56 k.c. Stanowi on, że czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Z ustawy wynika wyraźnie, że na- wiązanie stosunku pracy następuje na podstawie umowy, gdyż nawiązanie stosunku pracy na podstawie powołania musi mieć oparcie w przepisach odrębnych od Ko- deksu pracy, a nie ma odrębnego przepisu, który przewidywałby nawiązanie stosun- ku pracy na podstawie powołania z członkiem zarządu spółki akcyjnej. Żądanie powoda uznania łączącego go z pozwanym stosunku pracy za stosu- nek nawiązany z powołania nie ma większego wpływu na ocenę jego uprawnień pra- cowniczych, gdyż regulacje stosunku pracy z powołania nie są korzystniejsze od unormowań umownego stosunku pracy. Wyjątkiem może być przepis art. 71, który stanowi, że na wniosek lub za zgodą pracownika pracodawca może zatrudnić go w okresie wypowiedzenia przy innej pracy. Skoro zatrudnienie w okresie wypowiedze- nia może nastąpić tylko za zgodą pracownika, pracodawca nie może żądać od pra- cownika świadczenia pracy bez jego zgody. Z przepisu tego nie można jednak wyin- terpretować wymogu zgody pracownika na udzielenie mu przez pracodawcę urlopu wypoczynkowego w okresie wypowiedzenia. Zawarte w kasacji stwierdzenie, że je- żeli pracownik został zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, to nie ma możliwo- ści wykorzystania przysługującego mu urlopu wypoczynkowego, nie ma oparcia w treści powołanego przepisu. Podobnie orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lute- go 2001 r., I PKN 240/00 (OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 518), stwierdzając, że brak obowiązku wykonywania pracy przez odwołanego pracownika (art. 71 k.p.) nie jest przeszkodą do udzielenia mu w tym czasie urlopu wypoczynkowego. Żaden z powołanych w kasacji przepisów prawa materialnego nie jest podsta- wą prawną do uznania bezskuteczności oświadczenia pozwanego o udzieleniu po- 8 wodowi urlopu wypoczynkowego w okresie wypowiedzenia. Powoływanie się na go- towość do pracy nawiązuje do orzecznictwa Sądu Najwyższego na tle nieobowiązu- jącego już w 2000 r. przepisu art. 170 k.p., który stanowił, że w razie wypowiedzenia przez zakład pracy urlop przysługujący za rok kalendarzowy, w którym nastąpi roz- wiązanie stosunku pracy, powinien być wykorzystany w okresie wypowiedzenia. Na przykład w wyroku z dnia 8 czerwca 1999 r., I PKN 80/99 (OSNAPiUS 2000 nr 16, poz. 614), Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z art. 170 k.p., w brzmieniu sprzed nowelizacji z 1996 r., pracodawca mógł zobowiązać pracownika do wykorzystania bieżącego urlopu w okresie trzymiesięcznego wypowiedzenia, choćby nie było to zgodne z planem urlopów. Pracodawca mógł w tym zakresie nie dopuścić pracowni- ka do pracy, a przejawiana przez niego gotowość do pracy nie mogła prowadzić do nabycia ekwiwalentu za niewykorzystany urlop. Nie dotyczyło to urlopu za poprzed- nie lata. Ponieważ omawiany przepis nakładał na pracownika obowiązek wykorzy- stania w okresie wypowiedzenia urlopu za rok kalendarzowy, w którym następuje rozwiązanie stosunku pracy, wykładnia a contrario prowadziła do wniosku, że obo- wiązek ten nie dotyczy urlopów zaległych. Obecnie (od dnia 1 stycznia 2003 r.) obo- wiązuje przepis art. 1671 wprowadzony przez ustawę z dnia 26 lipca 2002 r. o zmia- nie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz. 1146), który stanowi, że w okresie wypowiedzenia umowy o pracę pracownik jest obowiązany wykorzystać przysługujący mu urlop, jeżeli w tym okresie pracodaw- ca udzieli mu urlopu. Obowiązek wykorzystania urlopu dotyczy zarówno urlopu bie- żącego, jak i zaległego. W okresie wypowiedzenia powodowi umowy o pracę nie obowiązywał żaden z powołanych przepisów. Ponieważ nie było szczególnych ure- gulowań w zakresie udzielania urlopów pracownikowi, z którym umowa o pracę ma być rozwiązana za wypowiedzeniem, stosuje się zasady ogólne. Zgodnie z art. 163 § 1 k.p. urlopy powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów. W planie urlopów na każdy rok powinien być przewidziany dla każdego pracownika urlop za ten rok. Pra- codawca nie mógł więc bez zgody pracownika udzielić mu urlopu wypoczynkowego w okresie wypowiedzenia, jeżeli plan urlopów przewidywał urlop w innym czasie. Przepis art. 168 k.p. stanowi, że urlopu niewykorzystanego zgodnie z planem urlo- pów należy pracownikowi udzielić najpóźniej do końca pierwszego kwartału następ- nego roku kalendarzowego. W takim przypadku pracodawca nie ma obowiązku uzgadniania z pracownikiem terminu wykorzystania urlopu, lecz musi udzielić mu urlopu w terminie określonym w powołanym przepisie. Udzielenie na podstawie art. 9 168 k.p. urlopu wypoczynkowego za poprzednie lata w pierwszym kwartale następ- nego roku nie wymaga zgody pracownika także wówczas, gdy w tym samym czasie biegnie okres wypowiedzenia umowy o pracę. Wykorzystanie przez powoda zaległe- go urlopu w okresie wypowiedzenia nie daje podstaw do żądania ekwiwalentu pie- niężnego. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. ========================================