I PK 352/02

Wyrok z dnia 18 września 2003 r. I PK 352/02 Wyłączenie z dniem 6 kwietnia 2000 r. wychowawców zatrudnionych w domach pomocy społecznej z zakresu zastosowania przepisów Karty Nauczy- ciela nie spowodowało utraty statusu mianowanego wychowawcy przez osoby, które uzyskały go wcześniej, w tym także z mocy prawa. Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Józef Iwulski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2003 r. sprawy z powództwa Barbary K. przeciwko Domowi Pomocy Społecznej w Ł. o przy- wrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 27 lutego 2002 r. [...] 1) o d d a l i ł kasację; 2) zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 120 zł (słownie zło- tych : sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy dla Łodzi-Śródmieścia wyrokiem z dnia 9 listopada 2001 r. [...] przywrócił powódkę Barbarę K. do pracy w pozwanym Domu Pomocy Społecznej w Ł. na poprzednich warunkach pracy i płacy, oddalając żądanie ustale- nia, iż w dniu 6 czerwca 2000 r. powódka była nauczycielem mianowanym, wobec czego wypowiedzenie jej warunków pracy i płacy mogło nastąpić tylko w trybie okre- ślonym w art. 20 Karty Nauczyciela. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne. Powódka była u strony pozwanej zatrudniona od dnia 1 września 1992 r. w charakterze wychowawcy w wymiarze 26 godzin tygodniowo, początkowo na pod- stawie umowy o pracę na czas określony, zaś od dnia 1 lipca 1993 r. na podstawie umowy bezterminowej. Warunki umowy określone były na podstawie Karty Nauczy- 2 ciela. Od dnia 1 lutego 1994 r. do dnia 31 marca 1994 r. powódka wykonywała obo- wiązki wychowawcy „na 1/4 etatu”. Zakres obowiązków, które były obowiązkami psy- chologa, powódka otrzymała wraz z zawarciem pierwszej umowy o pracę, tj. w dniu 1 września 1992 r. Powódka jest z wykształcenia psychologiem. Ukończyła także stu- dia podyplomowe z oligofrenopedagogiki. W dniu 8 maja 1997 r. powódka wystąpiła do dyrektora strony pozwanej o wydanie jej aktu mianowania, który otrzymała w dniu 15 maja 1997 r. ze stwierdzeniem, że wychowawcą mianowanym stała się z dniem 1 października 1995 r. W dniu 31 października 2000 r. powódce wręczono wypowie- dzenie zmieniające, którego termin upływał w dniu 31 stycznia 2001 r. , proponując następujące, nowe warunki: stanowisko - specjalista psycholog, wynagrodzenie - zasadnicze według XIV kategorii zaszeregowania, tj. 1.050,00 zł, dodatek za wysługę lat, dodatek funkcyjny w wysokości 20% najniższego wynagrodzenia z tabeli płac, premia regulaminowa, 40- godzinny tydzień pracy, urlop wypoczynkowy w wymiarze 26 dni. Jako przyczynę wypowiedzenia podano zmiany organizacyjne nie powodują- ce zmniejszenia zatrudnienia, spowodowane nowelizacją Karty Nauczyciela przez ustawę z dnia 18 lutego 2000 roku. Powódce zmieniono także zakres obowiązków. Sąd ustalił ponadto, iż na terenie pozwanego Domu Pomocy Społecznej mie- ściła się niezależna placówka - Szkoła Specjalna [...]. Powódka była również pra- cownikiem tej szkoły. Między wspomnianymi placówkami nie było stosunku zależno- ści, natomiast szkoła korzystała z pomieszczeń i wyposażenia DPS. Uczęszczali do niej wychowankowie domu. Z dniem 1 września 2000 r. utworzono filię Specjalnego Ośrodka Wychowawczego „R.” z siedzibą w pozwanym DPS. Dyrektor strony po- zwanej B.P. podjęła decyzję o dokonaniu powódce wypowiedzenia zmieniającego. Wcześniej dyrektor z pytaniami dotyczącymi statusu wychowawców w DPS po zmia- nie Karty Nauczyciela zwróciła się do Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, jak też do miejskiego Wydziału Edukacji i Kultury Fizycznej w Ł. oraz Kuratorium Oświaty. Z odpowiedzi Ministerstwa oraz z pisma Wydziału Edukacji i Kultury Fizycznej wyni- kało, iż do dnia 5 kwietnia 2000 r. Kartą Nauczyciela mogli być objęci wychowawcy domu pomocy społecznej wówczas, gdy dzieciom zorganizowano szkołę specjalną lub przedszkole. Natomiast w oparciu o przepisy Karty Nauczyciela zmienionej z dniem 6 kwietnia 2000 r. brak jest podstaw do wydania powódce aktu mianowania. Kuratorium Oświaty stwierdziło zaś, iż wychowawcy zatrudnieni na podstawie mia- nowania w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie Karty Nau- czyciela uzyskują z mocy prawa stopień nauczyciela (wychowawcy) mianowanego. 3 Dokonując prawnej kwalifikacji tych ustaleń Sąd pierwszej instancji zauważył, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy Karta Nauczyciela w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 19, poz. 239) ustawie podlegali nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w przedszko- lach, szkołach i zespołach pozalekcyjnych zajęć wychowawczych zorganizowanych w publicznych zakładach opieki zdrowotnej oraz w domach pomocy społecznej. W myśl art. 10 ust. 1 Karty Nauczyciela stosunek pracy nawiązuje się z nauczycielem na podstawie mianowania albo umowy o pracę. W myśl art. 3 pkt 1 ustawy, ilekroć jest w niej (bez bliższego określenia) mowa o nauczycielach - rozumie się przez to nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 ustawy. W myśl zaś pkt. 2 tegoż arty- kułu, ilekroć w ustawie jest (bez bliższego określenia) mowa o szkołach - rozumie się przez to przedszkola, szkoły i inne placówki wymienione w art. 1 ust. 1 ustawy. Sąd Rejonowy wskazał ponadto, iż akt mianowania w dniu 15 maja 1997 r. powódka otrzymała z powołaniem się na wsteczny skutek od dnia 1 października 1995 r., przy czym według art. 11 Karty Nauczyciela w brzmieniu na tę ostatnią datę, czynności mianowania oraz zawarcia umowy dokonuje dyrektor szkoły, pojmowany jako dyrek- tor również innej placówki objętej przepisami Karty. Natomiast według art. 11 Karty w brzmieniu na dzień 15 maja 1997 r. tenże dyrektor powinien działać w uzgodnieniu z organem sprawującym nadzór pedagogiczny nad szkołą. Apelację strony pozwanej oddalił Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 27 lutego 2002 r. [...]. Jako chybiony uznał Sąd zarzut nieważności aktu mianowania powódki. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym od dnia 7 sierpnia 1996 r. ustawie tej podlegali między innymi wychowawcy zatrudnieni w domach pomocy społecznej. Znaczy to, iż wobec wymienionej grupy osób znajdowały od tej daty zastosowanie także przepisy Karty dotyczące nabycia ex lege statusu wychowawcy mianowanego, jeżeli spełnione zostały warunki określone w art. 10 ust. 1 tejże ustawy. Decyduje przy tym jego treść na dzień 7 sierpnia 1996 r. Sąd Okręgowy wskazał, iż jakkolwiek warunki określone w powyższym przepisie powódka spełniła już w dniu 1 październi- ka 1995 r., to jednak stwierdzenie nabycia statusu wychowawcy mianowanego przez wydanie aktu mianowania było możliwe dopiero począwszy od dnia 7 sierpnia 1996 r., wobec czego decydowała okoliczność, czy w tej dacie powódka spełniała warunki 4 wskazane w art. 10 ust. 1 Karty Nauczyciela. Przepis ten stanowił zaś, iż stosunek pracy z nauczycielem (pod którym to pojęciem należało też rozumieć wychowawcę - art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela) nawiązuje się przez mianowanie, jeżeli posiada on obywatelstwo polskie i pełną zdolność do czynności prawnych, korzysta z praw pu- blicznych, nie toczy się przeciwko niemu postępowanie karne lub o ubezwłasnowol- nienie, posiada wymagane kwalifikacje do zajmowania danego stanowiska, może być zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, bezpośrednio przed mianowaniem wykonywał nieprzerwanie przez co najmniej dwa lata, w pełnym wy- miarze zajęć, pracę pedagogiczną w szkole lub pracę dydaktyczną na stanowisku nauczyciela akademickiego, która została pozytywnie oceniona. Jeżeli w okresie trzech lat nieprzerwanej pracy w szkole, licząc od dnia zatrudnienia, nie dopełniono obowiązku oceny pracy nauczyciela, a spełnia on pozostałe warunki wymagane do mianowania, to uzyskuje mianowanie z mocy prawa. Sąd zauważył, że powyższe okoliczności nie były kwestionowane przez stronę pozwaną - za wyjątkiem posiada- nia odpowiednich kwalifikacji, lecz ta okoliczność została potwierdzona na korzyść powódki przez Kuratorium Oświaty i Wychowania w piśmie z dnia 17 października 2000 r., w którym wskazano, że powódka miała kwalifikacje do zajmowania stanowi- ska wychowawcy w specjalnej placówce opiekuńczo - wychowawczej stosownie do § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych dla nauczycieli oraz wyjaśnień MEN w sprawie kwalifikacji psychologów zatrudnianych w poradniach psychologiczno - pedagogicznych i placówkach kształcenia i wychowania specjalnego. Sąd drugiej instancji podkreślił, iż niezasadny jest też zarzut, iż na mianowanie powódki dyrektor pozwanego DPS nie uzyskał zgody organu nadzoru pedagogicz- nego wymaganej przez art. 11 Karty Nauczyciela, wobec czego akt mianowania jest nieważny. Sąd wskazał, że akt ten ma charakter deklaratoryjny, gdyż stwierdzał je- dynie fakt nabycia statusu wychowawcy mianowanego z mocy prawa. Decydujące jest brzmienie art. 11 w chwili spełnienia warunków wskazanych w art. 10 ustawy, tj. w dniu 1 października 1995 r. Przepis art. 11 Karty nie wymagał wówczas uzyskania takiej zgody przez dyrektora domu pomocy społecznej. Zdaniem Sądu, skoro decyzja pracodawcy z dnia 15 maja 1997 r. potwierdzała jedynie uzyskanie mianowania z mocy prawa, to miała deklaratoryjny charakter i dla oceny jej ważności należy brać pod uwagę stan prawny „za dzień” zaistnienia okoliczności faktycznych uzasadniają- cych mianowanie (tj. 1 października 1995 r.). Gdyby zaś decyzja ta miała charakter 5 konstytutywny, to należałoby ją oceniać przez pryzmat przepisów z chwili jej wyda- nia. W ocenie Sądu Okręgowego nietrafne jest również stanowisko apelującego, iż uprawniony do stwierdzenia nabycia statusu wychowawcy mianowanego nie był dy- rektor DPS, tylko dyrektor szkoły, gdyż zastrzeżenie to odnosi się wyłącznie do nau- czycieli, nie zaś do wychowawców. Jak trafnie zauważył już Sąd Rejonowy, zgodnie z art. 3 Karty Nauczyciela ilekroć w ustawie jest (bez bliższego określenia) mowa o szkołach lub nauczycielach - to rozumieć przez to należy także inne placówki okre- ślone w art. 1 ustawy, a więc między innymi domy pomocy społecznej, a także wy- chowawców zatrudnionych w tych placówkach. Posiadanie przez powódkę statusu wychowawcy mianowanego znajdowało również odzwierciedlenie w stanie faktycz- nym. Zdaniem Sądu, z zebranego materiału dowodowego wynika, iż do stosunku pracy wiążącego powódkę ze stroną pozwaną, w zakresie wynagrodzenia, a także innych uprawnień i obowiązków zastosowanie znajdowały przepisy Karty Nauczy- ciela. Status powódki, jako wychowawcy mianowanego nie był zresztą podważany i potwierdzały go dokumenty w zakresie urlopu wypoczynkowego, składników wyna- grodzenia, zezwolenia na urlop szkoleniowy. Powódka nie podlegała równocześnie rozwiązaniom, którym w tym zakresie podlegali inni pracownicy pozwanego DPS. Ponadto Sąd podniósł, iż w art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela, w brzmieniu na- danym przez ustawę z dnia 18 lutego 2000 r., wskazana jest tygodniowa liczba go- dzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych między innymi wychowawców w domach pomocy społecznej, co także uzasadnia stanowisko, iż zgodnie z powyższym artykułem oraz zasadą ochrony praw nabytych, mogą być w domach pomocy społecznej zatrudniani wychowawcy mianowani. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości kasacją strona pozwana. Peł- nomocnik skarżącego oparł kasację na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię: art. 3 i 11 Karty Nauczyciela oraz art. 58 § 1 k.c. przez uznanie za ważny aktu mianowania powódki, mimo iż mianowanie dokonane zostało przez osobę nieuprawnioną do dokonania tej czynności; art. 42 ust. 3 Karty Nauczy- ciela przez przyjęcie, że domy pomocy społecznej po zmianie Karty Nauczyciela ustawą z dnia 18 lutego 2000 r. mogą zatrudniać pracowników na stanowisku wy- chowawców oraz że do powódki stosuje się Kartę Nauczyciela. Wskazując na po- wyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie po- wództwa. W uzasadnieniu kasacji skarżący wskazał, że brak jest orzecznictwa Sądu 6 Najwyższego w sprawie ważności aktu mianowania wydanego przez osobę nie- uprawnioną wobec czego istnieje potrzeba wykładni przepisów Karty Nauczyciela oraz art. 58 § 1 k.c. Według skarżącego brak jest również orzecznictwa Sądu Naj- wyższego na temat możliwości zatrudniania wychowawców w domach pomocy spo- łecznej na podstawie Karty Nauczyciela po zmianie tej ustawy przez ustawę z dnia 18 lutego 2000 r, natomiast o rozbieżnościach w tym zakresie świadczy treść pism złożonych przez stronę pozwaną wraz z odpowiedzią na pozew. Odpowiadając na kasację strony pozwanej powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uza- sadnieniu odpowiedzi podniesiono, że przedmiotowa sprawa była rozpoznawana łącznie ze sprawą powoda Adama W., lecz w odniesieniu do niego kasacja nie zo- stała wniesiona, więc w tej części wyrok Sądu Okręgowego stał się prawomocny. Wobec tego powód ten w dniu 5 kwietnia 2002 r. otrzymał od Prezydenta Ł. ponowny akt mianowania z argumentacją, że Prezydent zgadza się ze stanowiskiem Sądu i uważa je za wiążące. W tej sytuacji poglądy strony pozwanej wyrażone w niniejszej kasacji są nie tylko nietrafne, ale także niekonsekwentne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega oddaleniu, gdyż nieusprawiedliwione są jej podstawy, a wła- ściwie podstawa, bo wnosząca kasację ograniczyła się do sformułowania zarzutów w obrębie pierwszej podstawy, dotyczącej naruszenia przepisów prawa materialnego, przy czym są to zarzuty będące powtórzeniem przeważającej części zarzutów apela- cji, z którymi Sąd Okręgowy (podobnie jak wcześniej Sąd Rejonowy) w pełni przeko- nywająco rozprawił się już w motywach zaskarżonego wyroku. Wnosząca kasację nie uznaje jednak tych motywów, a nawet nie przyjmuje ich do wiadomości, gdyż ro- zumowaniu Sądu nie przeciwstawia żadnych argumentów merytorycznych, tylko z uporem godnym lepszej sprawy obstaje przy swojej wersji interpretowania odpo- wiednich przepisów Karty Nauczyciela, oczekując, że Sąd Najwyższy słuszność tej koncepcji przyjmie „na wiarę”. Dotyczy to w szczególności poglądu o rzekomej nieważności deklaratoryjnego aktu mianowania, wydanego powódce przez dyrektora Domu Pomocy Społecznej w Ł. w dniu 15 maja 1997 r. ze stwierdzeniem, że od dnia 1 października 1995 r. uzy- skała ona ex lege status wychowawcy mianowanego. Wnosząca kasację uważa, że 7 dyrektor DPS był organem nieuprawnionym, gdyż kompetencję do mianowania miał zgodnie z art. 11 Karty Nauczyciela dyrektor szkoły, więc przedmiotowy akt miano- wania był z mocy art. 58 § 1 k.c. nieważny. Tymczasem, jak słusznie zauważył Sąd Okręgowy, zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 3 Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązują- cym od dnia 7 sierpnia 1996 r. przepisom tej ustawy podlegali między innymi wycho- wawcy zatrudnieni w domach pomocy społecznej, a to oznacza, że od tej daty miała wobec nich zastosowanie instytucja mianowania z mocy prawa, jeżeli spełniali wa- runki określone w art. 10 ust. 1 ustawy. Powódka warunki te spełniła z dniem 1 paź- dziernika 1995 r., a fakt ten nie był przez stronę pozwaną w zasadzie kwestionowa- ny, poza wątpliwościami dotyczącymi posiadania kwalifikacji zawodowych, które to wątpliwości zostały na korzyść zainteresowanej przesądzone przez [...] Kuratorium Oświaty i Wychowania w piśmie z dnia 17 października 2000 r. Dyrektor DPS był zatem w dniu 15 maja 1997 r. władny potwierdzić powódce status wychowawcy mia- nowanego, przy czym nie naruszył w ten sposób treści art. 11 Karty Nauczyciela o mianowaniu nauczyciela przez dyrektora szkoły, gdyż zgodnie ze słowniczkiem za- wartym w art. 3 pkt 1 i 2 ustawy pojęciami „szkoła” i „nauczyciel” należy obejmować również domy pomocy społecznej i wychowawców przez nie zatrudnionych. Ten ar- gument podniesiony przez Sądy obu instancji został przez wnoszącą kasację skwi- towany twierdzeniem, że przepis art. 3 Karty Nauczyciela „wyjaśnia pojęcie „szkoła” dla innych celów”, co jest nie tylko argumentem gołosłownym, ale świadczącym rów- nież o niezrozumieniu funkcji ustawowego słownika, który ze względu na wymagania techniki legislacyjnej może nakazać, aby określone słowa czy zwroty były konwen- cjonalnie pojmowane w jednakowy sposób w całym zakresie zastosowania danego aktu normatywnego. Sąd Okręgowy trafnie też uznał, że wprawdzie Karta Nauczyciela po zmianie dokonanej ustawą z dnia 18 lutego 2000 r., która weszła w życie w dniu 6 kwietnia 2000 r., nie obejmuje już wychowawców domów pomocy społecznej, lecz to nie oznacza, iżby powódka utraciła swój status mianowanego wychowawcy. Przepis art. 7 ust. 1 powołanej ustawy nowelizacyjnej stanowi bowiem, iż nauczyciele (a więc także wychowawcy), którzy w dniu jej wejścia w życie są zatrudnieni na podstawie mianowania, uzyskują z tym dniem z mocy prawa stopień nauczyciela mianowanego i stają się nauczycielami (wychowawcami) zatrudnionymi na podstawie mianowania w rozumieniu Karty Nauczyciela, z tym że z nauczycielami (wychowawcami) zatrud- nionymi na podstawie mianowania, lecz nie posiadającymi wymaganych kwalifikacji 8 stosunek pracy wygasa z dniem 31 sierpnia 2006 r, o ile wcześniej nie uzupełnią kwalifikacji lub stosunek pracy nie zostanie z nimi rozwiązany w odrębnym trybie. W nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 21 października 2001 r. do przepisu tego doda- no zaś zdanie drugie, że w przypadku nauczycieli, którzy do dnia 31 grudnia 2006 r. nabyliby uprawnienia emerytalne określone w art. 88 ust. 1 i 2 Karty Nauczyciela, stosunek pracy ulega wygaśnięciu w tej dacie. Znaczy to, że zatrudnianie w domach pomocy społecznej będzie przejściowo realizowane na różnych podstawach praw- nych. Świadomość tej szczególnej sytuacji ustawodawca potwierdza pośrednio w art. 42 ust. 3 Lp. 9 c Karty Nauczyciela w jej aktualnym brzmieniu (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112), określając dydaktyczne pensum dla wy- chowawców z domów pomocy społecznej, chociaż oni w zasadzie nie podlegają już jej przepisom. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji, przy czym o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c. ========================================