I PK 345/02

Wyrok z dnia 2 września 2003 r. I PK 345/02 1. Przez pozostawanie w dyspozycji pracodawcy jako element gotowości do pracy w rozumieniu art. 81 § 1 k.p. należy rozumieć stan, w którym pracow- nik może na wezwanie pracodawcy niezwłocznie podjąć pracę. 2. Zatrudnienie u innego pracodawcy nie przekreśla samo przez się goto- wości do pracy w rozumieniu art. 81 § 1 k.p. Dotyczy to jednak sytuacji, w któ- rej praca taka nie wyłącza dyspozycyjności pracownika, to jest nie uniemożli- wia niezwłocznego podjęcia pracy, którą pracownik zobowiązał się wykonywać na rzecz pracodawcy, ze strony którego doznał przeszkód w jej wykonywaniu. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Zbigniew Hajn (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2003 r. sprawy z powództwa Stanisława W. przeciwko W. Urzędowi Wojewódzkiemu w P. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 8 marca 2002 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lesznie wyrokiem z 21 stycznia 2002 r. oddalił powództwo Stanisława W. o zapłatę i orzekł o kosztach procesu. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w W. Urzędzie Wojewódzkim na stanowisku dyrektora Wydziału Rolnictwa. Dnia 26 lutego 1998 r. Dyrektor Gene- ralny pozwanego Urzędu rozwiązał z powodem stosunek pracy na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia, ze skutkiem na 31 maja 1998 r. Od tej decyzji powód wniósł odwołanie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z wnioskiem o stwierdzenie nieważności. Ostatecznie 19 lutego 2001 r. Minister wydał 2 decyzję stwierdzającą nieważność decyzji z 26 lutego 1998 r. Od 1 czerwca 1998 r. powód był zatrudniony u innego pracodawcy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, która została rozwiązana za porozumieniem stron 17 stycznia 1999 r. Od 18 stycznia 1999 r. powód pracował w Starostwie Powiatowym w L. Jako pod- stawę swego roszczenia powód podał art. 81 § 1 k.p., twierdząc, że po ustaniu za- trudnienia w Urzędzie Wojewódzkim był gotów do pracy w tym Urzędzie, jednakże doznał przeszkód ze strony pracodawcy. Wskazał także, że stwierdzenie nieważno- ści decyzji o rozwiązaniu stosunku pracy z mianowanym urzędnikiem państwowym ma charakter deklaratoryjny i skutek wsteczny, a więc reaktywuje rozwiązany w ten sposób stosunek pracy. Należy zatem jego zdaniem uznać, że skoro przez cały ten czas pozostawał w zatrudnieniu i był gotów do świadczenia pracy, a doznał w tym przeszkód ze strony pracodawcy, to należy mu się za ten okres wynagrodzenie z art. 81 k.p. Zdaniem Sądu Rejonowego, powód doznał przeszkód w świadczeniu pracy po rozwiązaniu z nim umowy o pracę. Nie był jednak gotów do podjęcia pracy u pozwa- nego ponieważ natychmiast po rozwiązaniu z nim umowy o pracę podjął pracę u in- nego pracodawcy. Z tych względów powództwo zostało oddalone. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód. Wyrokiem z 8 marca 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu oddalił apelację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu. Sąd ten uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji za pra- widłowe, a okoliczności sprawy za bezsporne. Bezsporne było również, że powód po ustaniu zatrudnienia u pozwanego podjął pracę u innego pracodawcy. Gotowości do pracy powód w toku procesu nie wykazał, a byłoby to niemożliwe, ponieważ nowy pracodawca miał siedzibę ok. 80 km od L. Sąd Okręgowy stwierdził także, że powód oparł swoje żądanie na art. 81 k.p., a nie na art. 47 k.p., powołując w tym kontekście wyrok Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 1999 r., I PKN 210/99 (OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 854), stwierdzający, że mianowanemu urzędnikowi państwowemu, z którym rozwiązano stosunek pracy z naruszeniem art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z 1982 r. o pra- cownikach urzędów państwowych, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, nie przysługuje przewidziane w art. 47 in fine k.p. wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Tymczasem art. 81 dotyczy innych stanów faktycznych i okoliczności w nim przewidziane nie zachodzą w sprawie. Sąd Okręgowy podkreślił także, że powód nie przedstawił dowodu na okoliczność, że był gotowy do podjęcia pracy. 3 W kasacji powód zarzucił temu wyrokowi naruszenie prawa przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności art. 81 k.p. poprzez uzna- nie, że przepis ten nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie, gdyż dotyczy in- nych stanów faktycznych. Ponadto zarzucił naruszenie przepisów postępowania „w postaci art. 382 kpc w związku z art. 102, 316 § 1; 233 § 1 i 4771 kpc” poprzez nie- przeprowadzenie postępowania dowodowego celem zbadania gotowości powoda do podjęcia pracy i bezpodstawne przyjęcie, że powód pracy nie podjął i nie starał się o jej podjęcie; niezbadanie i nieustosunkowanie się do przedstawionego przez powoda materiału dowodowego, a w szczególności do powołanych orzeczeń Sądu Najwyż- szego oraz niezbadanie możliwości zastosowania art. 102 k.p.c. przy rozstrzygnięciu o kosztach. W związku z tym wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Alternatywnie powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy. Uzasadniając kasację pełnomocnik powoda nie zgodził się z twierdzeniem Sądu Okręgowego, że w rozpoznawanej sprawie nie ma zastosowania art. 81 k.p. Stwierdzenie przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji nieważności decyzji Dyrektora Generalnego Urzędu Wojewódzkiego miało skutek wsteczny i reaktywo- wało rozwiązany stosunek pracy. Zdaniem skarżącego sytuacja ta, zgodnie z poglą- dem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 14 grudnia 1999 r. (I PKN 407/99), w pełni odpowiada dyspozycji art. 81 k.p. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wskazał, że „stwierdzenie nieważności decyzji o rozwiązaniu stosunku pracy z mia- nowanym urzędnikiem państwowym ma charakter deklaratoryjny i skutek wsteczny, a więc reaktywuje w ten sposób rozwiązany stosunek pracy, czyli należy uznać, że pracownik przez cały czas pozostawał w zatrudnieniu i jeżeli był gotów do świadcze- nia pracy, a doznał w tym przeszkód ze strony pracodawcy, to należy mu się za ten okres wynagrodzenie z art. 81 k.p.”. Nieustosunkowanie się przez Sąd Okręgowy do powyższych okoliczności i powołanego orzeczenia Sądu Najwyższego narusza art. 382 w związku z art. 316 i 233 k.p.c. Następnie skarżący stwierdził, że podjęcie przez powoda pracy u innego pracodawcy w okresie od czerwca 1998 r. do stycznia 1999 r. nie wyłączało jego gotowości do pracy. Na uzasadnienie tego twierdzenia, powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 16 lutego 1996 r. (III APr 64/95), w którym Sąd ten uznał, że „do uznania gotowości pracy niezbędna jest dys- pozycyjność pracownika względem zakładu pracy. Zostanie ona zachowana w razie podjęcia innego, zastępczego zatrudnienia, gdy przeszkoda ma charakter trwały. 4 Przedłużająca się bowiem bezczynność pracownika, nie uzasadnia biernej jego po- stawy również w tym zakresie.”. Dodał, również, że Sąd nie może oczekiwać, aby powód pozostawał bez pracy i bez środków do życia przez cały czas od rozwiązania umowy do wydania przez Ministra decyzji uchylającej decyzję o rozwiązaniu umowy. Uzasadniając zarzut naruszenia przepisów postępowania „w postaci art. 382 kpc w związku z art. 316 § 1; 233 § 1 i 4771 kpc”, skarżący stwierdził, że żaden z Sądów nie przeprowadził postępowania dowodowego na okoliczność gotowości powoda do pracy, ani też Sądy nie zgromadziły w zasadzie żadnych materiałów, choć w oparciu o art. 4771 k.p.c. Brak wniosków dowodowych nie zamyka drogi do przeprowadzenia postępowania dowodowego przez sąd z urzędu. Zarzut naruszenia art. 102 k.p.c. przez obciążenie powoda kosztami procesu skarżący umotywował tym, że skoro po- wód traktuje dochodzenie swych roszczeń jako zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, to nawet gdyby uznać jego roszczenia za niezasadne, to z uwagi na roz- bieżne stanowisko orzecznictwa w podobnych sytuacjach, istnieją słuszne podstawy do zastosowania art. 102 k.p.c., a w ogóle możliwość zastosowania tego przepisu powinna być przez sąd badana w każdej sprawie pracowniczej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nietrafny jest zarzut naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 81 k.p. Z treści tego przepisu wynikają dwie przesłanki nabycia prawa do wynagrodzenia: po pierw- sze - gotowość pracownika do wykonywania pracy, po drugie - doznanie przeszkód z przyczyn dotyczących pracodawcy (np. wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1999 r., I PKN 60/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 577). Nie ulega wątpliwości, że powód doznał przeszkód w świadczeniu pracy ze strony pracodawcy - W. Urzędu Woje- wódzkiego, co spełnia drugą z wymienionych przesłanek. Nie był on jednak gotów do wykonywania pracy w tym Urzędzie w okresie od 1 czerwca 1998 r. do 17 stycznia 1999 r., za który dochodzi wynagrodzenia. Cechami charakterystycznymi gotowości pracownika do wykonywania pracy są: 1) zamiar wykonywania pracy, 2) faktyczna zdolność do świadczenia pracy, 3) uzewnętrznienie gotowości do wykonywania pracy oraz 4) pozostawanie w dyspozycji pracodawcy. Z ustaleń Sądu Rejonowego, przyjętych przez Sąd Okręgowy, wynika, że powód nie pozostawał w dyspozycji pra- codawcy. Przez pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, jako element gotowości do pracy w rozumieniu art. 81 § 1 k.p., należy rozumieć stan, w którym pracownik może 5 niezwłocznie, na wezwanie pracodawcy podjąć pracę. Pracownik pozostający w dys- pozycji pracodawcy oczekuje na możliwość podjęcia pracy na terenie zakładu pracy lub w innym miejscu wskazanym przez pracodawcę, ewentualnie w miejscu wskaza- nym przez siebie i podanym pracodawcy, jeżeli pracodawca bezprawnie nie dopusz- cza go do pracy. Sąd Okręgowy przyjął słusznie, że powód nie wykazał gotowości do pracy w zakresie pozostawania w dyspozycji pracodawcy, a gotowość ta byłaby na- wet niemożliwa, ze względu na podjęcie w tym czasie pracy w innym zakładzie pracy, odległym ok. 80 km od L. Fakt ten obiektywnie wykluczał możliwość nie- zwłocznego podjęcia pracy. Sąd Rejonowy trafnie ocenił, że argument powoda, iż może on natychmiast powrócić do pracy w Urzędzie Wojewódzkim niewiele znaczy, gdyż w rzeczywistości zależało to od zgody pracodawcy, u którego w okresie od 1 czerwca 1998 r. do 17 stycznia 1999 r. powód pracował. Co prawda praca w innym zakładzie nie przekreśla sama przez się gotowości do pracy w rozumieniu art. 81 § 1 k.p. (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 maja 1976 r., OSNCP 1976 nr 9, poz. 187), odnosi się to jednak do sytuacji, w której praca taka nie wyłącza dyspozycyjności pracownika, a tym samym jego gotowości do pracy, tj. nie uniemoż- liwia niezwłocznego podjęcia pracy, którą pracownik zobowiązał się wykonywać na rzecz pracodawcy, ze strony którego doznał przeszkód w jej wykonywaniu. Podobne stanowisko wyraził już Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lipca 2000 r., I PKN 721/99 (OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 37). Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela natomiast poglądu wyrażonego w powołanym przez skarżącego wyroku Sądu Apela- cyjnego w Katowicach z 16 lutego 1996 r. (III APr 64/95), jako wykraczającego poza pojęcie dyspozycyjności pracownika składające się na pojęcie gotowości do pracy w rozumieniu art. 81 § 1 k.p. Bezpodstawny jest zarzut kasacji naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 382 k.p.c. w związku z art. 316 § 1; 233 § 1 i 4771 k.p.c. Skarżący stwierdza, że „w zakre- sie gotowości do pracy, ani sąd I Instancji, ani sąd II instancji nie zgromadziły w za- sadzie żadnych materiałów”. Należy jednak przypomnieć, że, zgodnie z art. 232 k.p.c. to strony są obowiązane wskazywać dowody, z których wywodzą skutki prawne. Wprawdzie przepis ten stanowi, że sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez stronę, jednakże jest to tylko możliwość, a nie obowiązek (wyrok Sądu Najwyż- szego, V CKN 406/00, Prokurator i Prawo 2002 nr 4, poz. 45). Dalej autor kasacji przyznaje, że strona powodowa nie składała wniosków dowodowych w tym zakresie, ale wskazuje, że „w oparciu o art. 4771 k.p.c. brak wniosków dowodowych nie zamy- 6 ka drogi do przeprowadzenia postępowania dowodowego przez sąd z urzędu”. Art. 4771 k.p.c. powołany w kasacji w całości, dotyczy wszakże kilku różnych kwestii, a Sąd Najwyższy, działając jako sąd kasacyjny, nie jest uprawniony do samodzielnego konkretyzowania zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego przepisu dotyczy podstawa kasacji (postanowienie Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2002 r., III CKN 760/00). Ponieważ skarżący opisał jednak ogólnie treść jednego z przepisów art. 4771 k.p.c., którego niezastosowanie zarzuca, to należy wskazać, że § 11 tego artykułu, który odpowiada temu opisowi, dotyczy wyłącznie postępowania dowodo- wego w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy. Wbrew zarzutom kasacji Sądy wszechstronnie i prawidłowo rozważyły zebrany materiał. W szczególności w pełni prawidłowo został uznany za niewiele znaczący argument powoda, że może on natychmiast powrócić do pracy w Urzędzie Wojewódzkim. Z tych względów bezpod- stawny jest także zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Nie można również zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 102 k.p.c. Fakt, że pracownik traktuje dochodzenie swoich roszczeń jako zadośćuczynienie za krzywdę nie stanowi sam w sobie szczególnie uzasadnionego wypadku, dającego, w myśl art. 102 k.p.c., podstawę do zasądzenia od strony przegrywającej tylko części kosztów albo w ogóle nieobciążania jej kosztami. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 k.p.c., orzekł jak w sentencji. ========================================