I PK 292/04

Wyrok z dnia 22 czerwca 2005 r. I PK 292/04 Korzystający z urlopu górniczego, o którym mowa w art. 21 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.), otrzymuje nagrodę z okazji "Dnia Górnika" w wysokości miesięcz- nego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy (§ 3 ust. 1 roz- porządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika, Dz.U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13), czego na niekorzyść pracownika nie mogą zmienić postanowienia układów zbiorowych pracy i regulaminów wynagradzania (art. 9 § 2 k.p.) oraz postanowienia umów o pracę (art. 18 § 2 k.p.). Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawoz- dawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2005 r. sprawy z powództwa Jerzego C., Mieczysława K., Stanisława N., Józefa P., Henryka R., Andrzeja Z. przeciwko Kompanii Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego P. w B. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 21 września 2004 r. [...], w części dotyczącej powodów Jerzego C., Stanisława N. i Henryka R. o d d a l i ł kasację i zasądził na rzecz powodów Jerzego C., Stanisława N. i Henryka R. od strony pozwanej kwoty po 450 zł (czterysta pięćdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 6 lutego 2004 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Katowicach zasądził od pozwanej Kompanii Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego „P.” w B. 2 na rzecz powodów Jerzego C., Stanisława N. i Henryka R. (oraz dalszych trzech po- wodów, których kasacja nie obejmuje) wyrównanie nagród barbórkowych i czterna- stych pensji za lata 2001-2002 oraz nagród jubileuszowych. Sąd pierwszej instancji ustalił, że strona pozwana wypłaciła powodom te nagrody według świadczenia socjal- nego otrzymywanego na urlopie górniczym. Strona pozwana nie wypowiedziała po- wodom warunków płacy w zakresie dochodzonych nagród. Powodowie korzystali z urlopu górniczego udzielonego na podstawie art. 21 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.). W tym czasie otrzy- mywali świadczenie socjalne w wysokości 75% miesięcznego ekwiwalentu pienięż- nego obliczanego jak za urlop wypoczynkowy oraz zachowali prawo do deputatu wę- glowego, nagrody z okazji Dnia Górnika, dodatkowej nagrody rocznej, nagrody jubile- uszowej i uznaniowych świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Według Sądu Rejonowego, ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. nie ustala zasad przy- znawania tych świadczeń ani ich wysokości. Należy więc stosować przepisy we- wnątrzzakładowe. Przepisy obowiązujące u strony pozwanej stanowią, że dodatkową nagrodę roczną i nagrodę z okazji Dnia Górnika wypłaca się pracownikom przebywa- jącym na urlopach górniczych w wysokości miesięcznego świadczenia socjalnego. Zgodnie z art. 39 ust. 2 pkt 1 i art. 40 zdanie drugie zakładowego układu zbiorowego pracy, szczegółowe zasady obliczania czternastej i piętnastej pensji określają co- roczne regulaminy opracowywane przez dyrektora kopalni w uzgodnieniu z zakłado- wymi organizacjami związkowymi. W latach 2001-2002 regulaminy te przewidywały dla pracowników przebywających na urlopach górniczych nagrody w wysokości mie- sięcznego świadczenia socjalnego. Sąd Rejonowy zważył, że zakładowy układ zbio- rowy pracy jako podstawę sporządzenia regulaminu powołuje Układ Zbiorowy Pracy dla Pracowników Zakładów Górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r. wraz z protokołami dodatkowymi, a więc wraz z protokołem Nr 6 do UZP dla PZG, zawartym w dniu 1 marca 1994 r., wprowadzonymi od dnia 1 stycznia 1994 r. Zgodnie z art. 24113 § 1 k.p., korzystniejsze postanowienia układu zakładowego, z dniem wejścia w życie, zastępują z mocy prawa postanowienia umowy o pracę wynikające z dotychczaso- wych przepisów prawa pracy. Postanowienia układu mniej korzystne dla pracowni- ków wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warun- ków umowy o pracę. Dlatego strona pozwana zamierzając stosować do powodów 3 przepisy Protokołu Dodatkowego Nr 10 do ZUZP i Protokołu Dodatkowego Nr 6 do UZP dla PZG, powinna wypowiedzieć dotychczasowe warunki płacy. Skoro tego nie uczyniła, to uznać należało, że nadal obowiązują dotychczasowe warunki płacy. Po- wodom przysługiwały więc dochodzone nagrody obliczone według wysokości uzyski- wanego wynagrodzenia. Wyrokiem z dnia 21 września 2004 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Katowicach oddalił apelację strony pozwanej. Sąd drugiej in- stancji podtrzymał ustalenia i oceny prawne Sądu Rejonowego i dodatkowo stwier- dził, że w regulaminach corocznie określano zasady obliczania nagród na podstawie świadczenia socjalnego. W ten sposób dokonywano zmian na niekorzyść pracowni- ków korzystających z urlopu górniczego. Skuteczność takiej zmiany wymagała doko- nania wypowiedzenia zmieniającego, czego w stosunku do powodów nie uczyniono. Odnośnie do nagród jubileuszowych Sąd drugiej instancji zważył, że przepisy załącz- nika nr 7 do zakładowego układu zbiorowego nie uległy zmianie i stanowią, iż pra- cownikowi przysługuje nagroda jubileuszowa w wysokości 250% podstawy wymiaru, czyli wynagrodzenia obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwi- walentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Sąd drugiej instancji podniósł, że w sprawie nie może mieć zastosowania protokół dodatkowy Nr 10 do ZUZP, bowiem nie dotyczy on przedmiotu sporu. Co do protokołu dodatkowego Nr 6 z dnia 21 grud- nia 1991 r., Sąd drugiej instancji przyjął, że zamierzając stosować do powodów jego postanowienia mniej korzystne niż postanowienia układu zakładowego, należało wprowadzić takie zmiany do układu zakładowego, a następnie wypowiedzieć dotych- czasowe warunki płacy (art. 2419 § 1 k.p.). Kasację od tego wyroku wniosła strona pozwana, która zarzuciła naruszenie art. 39 i 40 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników KWK „P.” i wy- danych na ich podstawie regulaminów, polegające na ich pominięciu przy orzekaniu oraz art. 24113 § 1, art. 42 i art. 30 § 1 pkt 1 k.p., przez przyjęcie konieczności wypo- wiedzenia dotychczasowych warunków pracy w momencie przejścia na urlop górni- czy, mimo że zmiana ta nastąpiła w drodze porozumienia stron. W uzasadnieniu ka- sacji strona pozwana wywiodła w szczególności, że powodowie, przebywając na urlopie górniczym, otrzymali wszystkie świadczenia finansowe przewidziane ustawą z dnia 26 listopada 1998 r., w tym nagrody z okazji Dnia Górnika, czternaste pensje i nagrody jubileuszowe w niższych kwotach niż górnicy czynnie pracujący, a mianowi- cie w wysokości miesięcznego świadczenia socjalnego. Sąd pierwszej instancji przy- 4 jął, że mniej korzystne dla pracownika postanowienia układu zbiorowego pracy wpro- wadza się w drodze wypowiedzenia dotychczasowych warunków umowy o pracę. Strona pozwana nie zgadza się z tą argumentacją. Jej zdaniem, z chwilą przejścia na urlop górniczy dochody powodów zmniejszyły się o 25% dotychczasowego wynagro- dzenia, ale uzyskali oni przy tym inne przywileje i zachowali status pracownika (aż do nabycia uprawnień emerytalnych). Obniżenie dochodów powodów zostało spowodo- wane dobrowolną decyzją skorzystania z urlopu górniczego. Powodowie korzystając z urlopu górniczego nie świadczyli pracy i nie zachowali prawa do wynagrodzenia za pracę, choć nie zostali wyłączeni z zakresu zakładowego układu zbiorowego pracy. Analizując treść zakładowych przepisów płacowych pozwanej kopalni, a w szczegól- ności art. 39 i 40 oraz wydawanych na ich podstawie corocznych regulaminów wy- płaty nagrody z okazji Dnia Górnika i czternastej pensji, strona pozwana uważa, że przepisy te w sposób jasny, konkretny i odrębny regulują prawo pracowników przeby- wających na urlopach górniczych do tych nagród. Zmiany do układu zbiorowego pracy, które dotyczą regulacji prawa górników na urlopach górniczych do dodatko- wych nagród, zostały wprowadzone w 1992 r. Powodowie przeszli na urlop górniczy w okresie późniejszym niż wprowadzone zmiany, wobec czego wyrazili zgodę na wa- runki urlopu górniczego obowiązujące w chwili tego przejścia. Dokonanie wypowie- dzenia warunków pracy i płacy w takiej sytuacji nie było konieczne bowiem, składając oświadczenie woli o zamiarze skorzystania ze świadczenia osłonowego, powodowie wyrazili zgodę na przekształcenie treści łączącego strony stosunku pracy i na zmiany zasad przyznawanych świadczeń według postanowień układu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustalenia i oceny prawne Sądów obu instancji co do zmian obowiązujących u strony pozwanej układów zbiorowych są mało precyzyjne i wymagają uzupełnienia. Sądy powołują się bowiem na art. 24113 § 1 k.p. w brzmieniu, jaki przepis ten uzyskał od dnia 26 listopada 1994 r., tj. od wejścia w życie ustawy z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547 ze zm.). Do tego dnia obowiązywał art. 2417 § 6 k.p., według którego posta- nowienia układu z dniem jego wejścia w życie zastępowały odpowiednie warunki umów o pracę wynikające z poprzednio obowiązujących przepisów, a w zakładach pracy, o których mowa w art. 241 § 1 k.p. - z dniem wejścia w życie zakładowej 5 umowy zbiorowej, w myśl przepisów rozdziału II k.p. Przepis ten stosował się do za- kładowej umowy zbiorowej (art. 24116 k.p.). Oznaczało to, że w tym stanie prawnym, zmiana w przepisach porozumień płacowych (zakładowych umów zbiorowych), także niekorzystna dla pracownika, nie wymagała wypowiedzenia warunków płacy, chyba że dotyczyła składników wynagrodzenia wyraźnie wynikających z odrębnych posta- nowień umowy o pracę (wyrok z dnia 10 listopada 1999 r., I PKN 345/99, OSNAPiUS 2001 nr 6, poz. 195; wyrok z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 227/98, OSNAPiUS 1999 nr 17, poz. 543). Jednakże, jak wynika z obowiązującego u strony pozwanej zakłado- wego układu zbiorowego pracy według tekstu jednolitego z grudnia 2000 r., nie ule- gał on zmianie w zakresie dotyczącym przedmiotowych świadczeń w okresie, za który są dochodzone. W szczególności nie były zmieniane postanowienia art. 39 za- kładowego układu zbiorowego pracy dotyczące nagrody z okazji Dnia Górnika (15-tej pensji) i art. 40, dotyczącego dodatkowej nagrody rocznej (14-tej pensji). Postano- wienia te nie zawierają regulacji określającej sposób obliczania tych świadczeń (ich podstawy), lecz stanowią, że określają je regulaminy opracowane przez kierownika zakładu w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Takie regulaminy były corocznie ustalane i określały one, że podstawą obliczenia dochodzonych nagród było świadczenie socjalne otrzymywane w czasie urlopu górniczego. Nie był także zmieniany załącznik nr 7 do zakładowego układu zbiorowego pracy, a w szczególno- ści jego § 2, według którego podstawę wymiaru nagrody jubileuszowej stanowi wyna- grodzenie obliczone według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pie- niężnego za urlop wypoczynkowy w dniu nabycia uprawnień lub w dniu wypłaty na- grody. Problem świadczeń przysługujących pracownikom w czasie urlopu górniczego był już przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, który w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 24 kwietnia 2002 r., III ZP 33/01 (OSNAPiUS 2002 nr 17, poz. 403), stwierdził, że do ustalania wysokości nagrody jubileuszowej górnika korzystającego z urlopu górniczego, o którym mowa w art. 21 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjono- wania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zada- niach gmin górniczych, nie stosuje się § 8 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 30 kwietnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przyznawania oraz spo- sobu wykorzystania dotacji przeznaczonych na finansowanie restrukturyzacji zatrud- nienia, warunków, zasad i trybu przyznawania, obliczania i wypłacania świadczeń z 6 tytułu uprawnień osłonowych i aktywizujących, wysokości minimalnych świadczeń i zasiłków socjalnych oraz szczegółowych warunków powodujących cofnięcie lub cza- sowe wstrzymanie wypłaty przyznanej dotacji budżetowej (Dz.U. Nr 52, poz. 538). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że skorzystanie z urlopu górni- czego nie powoduje ustania dotychczasowego stosunku pracy, choć występują ak- ceptowane przez pracownika i pracodawcę, wyznaczone ustawą z 26 listopada 1998 r., istotne modyfikacje praw i obowiązków stron stosunku pracy. Urlopowany górnik nie ma obowiązku świadczenia pracy i bez wyrażenia zgody nie może być odwołany z urlopu górniczego, co prowadzi do ustania stosunku pracy z dniem zakończenia urlopu, a pracodawca w okresie trwającego stosunku pracy ma powinność spełniania świadczeń określonych w art. 22 ust. 1-3 ustawy. Porozumienie „urlopowe” stron sto- sunku pracy jest mechanizmem prawnym zmieniającym treść nadal trwającego sto- sunku pracy, który w okresie urlopu górniczego jest realizowany według ustawowo określonych warunków, zaakceptowanych przez pracownika przez złożenie wniosku urlopowego i skorzystanie z urlopu górniczego (na warunkach określonych w usta- wie) oraz przez pracodawcę wyrażającego zgodę na urlopowanie górnika. Umniej- szenie pracowniczych świadczeń, jakie ustawa zagwarantowała górnikom korzystają- cym z urlopów górniczych, mogłoby nastąpić wyłącznie w drodze ustawowego okre- ślenia niższej ich wysokości, co pracownik mógłby zaakceptować poprzez złożenie wniosku o udzielenie urlopu górniczego. Brak określenia przesłanek i zasad nabywa- nia nagrody jubileuszowej w ustawie z dnia 26 listopada 1998 r., a także w przepi- sach wykonawczych do niej, uzasadnia stanowisko, iż te wyznaczniki nabywania prawa do omawianego uprawnienia regulują dotychczasowe niezmienione zakła- dowe (lub branżowe) unormowania płacowe. Oznacza to, że wysokość świadczeń otrzymywanych w czasie urlopu górniczego wynika przede wszystkim z ustawy z dnia 26 listopada 1998 r., przepisów wykonawczych, a jeżeli w nich nie ma odpo- wiedniej regulacji - z przepisów zakładowych. Zgodnie z art. 22 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r., korzystający z urlopu górniczego, niezależnie od świadczenia socjalnego, otrzymuje nagrodę z oka- zji „Dnia Górnika" i dodatkową nagrodę roczną, wynikającą z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracow- ników górnictwa - Karta górnika (Dz.U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13). W ten sposób usta- wodawca włączył Kartę górnika do treści ustawy, usuwając w tym zakresie wątpliwo- ści co do obowiązywania tego rozporządzenia (por. uzasadnienie uchwały składu 7 siedmiu sędziów z dnia 28 marca 1996 r., I PZP 40/95, OSNAPiUS 1996 nr 22, poz. 331). Zgodnie z § 3 ust. 2 pkt 1 Karty górnika, z okazji Dnia Górnika przysługuje pra- cownikom, o których mowa w § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, nagroda w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy. Przepis ten w sposób jednoznaczny określa więc podstawę obliczenia nagrody z okazji Dnia Gór- nika, którą jest wynagrodzenie za pracę, obliczone jak za urlop wypoczynkowy. Skoro więc, w czasie urlopu górniczego pracownik otrzymuje nagrodę z okazji Dnia Górnika wynikającą z Karty górnika (art. 22 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r.) to znaczy to, że otrzymuje ją w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy. Jest to więc regulacja ustawowa i nie mogły jej zmienić na niekorzyść pracownika postanowienia układów zbiorowych pracy, czy regulami- nów wynagradzania (art. 9 § 2 k.p.) oraz postanowienia umów o pracę (art. 18 § 2 k.p.). Oznacza to, że wyrównanie nagrody z okazji Dnia Górnika przysługiwało powo- dom z mocy przepisu ustawy i niezależnie od poglądów prawnych prezentowanych przez Sąd drugiej instancji, a zarzuty kasacji w tym zakresie nie są zasadne. Takiego rozumowania nie można odnieść do dodatkowej nagrody rocznej, gdyż Karta górnika nie określa sposobu obliczenia tego świadczenia. Stanowi ona w § 3 ust. 3 i 4, że pracownikom górnictwa przysługuje ponadto tradycyjne „barbór- kowe” w naturze lub ekwiwalencie pieniężnym stanowiącym równowartość świadcze- nia w naturze, a właściwi ministrowie w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych określą rodzaj, ilość i wartość artykułów objętych świadczeniem w natu- rze. W tym zakresie niezbędne jest więc sięgnięcie do przepisów zakładowych. Jak wyżej wskazano, obowiązujący u strony pozwanej zakładowy układ zbiorowy pracy nie zawierał w tym zakresie własnej regulacji, lecz odsyłał do regulaminów ustala- nych przez pracodawcę w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Regula- cje prawne dotyczące sposobu obliczania dodatkowej nagrody rocznej znajdowały się więc w regulaminie wynagradzania, a nie w układzie zbiorowym. Nie zmienia to jednak podstawowej zasady, że wprowadzenie regulaminu wynagradzania nieko- rzystnego dla pracownika wymagało dokonania wypowiedzenia zmieniającego, gdyż zgodnie z art. 772 § 5 k.p., do regulaminów wynagradzania stosuje się art. 24113 k.p. Takiego wypowiedzenia powodom strona pozwana nie dokonała. Nie zostało też za- warte w tym zakresie porozumienie zmieniające warunki pracy i płacy. Przy przejściu na urlop górniczy jest wprawdzie zawierane szczególne porozumienie dotyczące tre- ści stosunku pracy w tym czasie, ale dotyczy ono tylko warunków wynikających z 8 ustawy (przepisów wykonawczych). Jego treść może być wprawdzie rozszerzona, ale wymaga to złożenia zgodnych oświadczeń woli stron stosunku pracy, choćby w sposób dorozumiany. Nie można przyjąć, aby pracownik wyrażał zgodę na obliczanie przysługującej mu nagrody od świadczenia socjalnego, jeżeli nie wynika to z ustawy, aktów wykonawczych ani przepisów zakładowych. Bez zgody (oświadczenia woli) pracownika nie można uznać, aby doszło do zawarcia porozumienia, w którym zmie- niono treść stosunku pracy w sposób wynikający z regulaminów wynagradzania, które miały być ustalone w przyszłości i na wskazany w nich okres. Podstawą fak- tyczną rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, która wiąże Sąd Najwyższy wobec braku zarzutów procesowych (art. 39311 § 2 k.p.c.), jest ustalenie, że powodowie nie złożyli (choćby w sposób dorozumiany) oświadczenia woli wyrażającego zgodę na obliczanie przysługującej im dodatkowej nagrody rocznej według świadczenia socjal- nego. Z tego względu nie można uznać, aby strony zawarły w tym zakresie porozu- mienie zmieniające treść stosunku pracy, a więc pogorszenie tych warunków mogło nastąpić tylko w drodze wypowiedzenia zmieniającego, którego strona pozwana nie dokonała. Jeżeli chodzi o podstawę obliczenia nagrody jubileuszowej to nie określa jej art. 22 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r., gdyż w tym zakresie nie odsyła on do regulacji zawartych w Karcie górnika. Przysługiwała więc ona powodom w wy- sokości określonej przepisami zakładowego układu zbiorowego pracy, który w tym zakresie nie podlegał żadnym zmianom. Tym bardziej nie może więc być mowy o zawarciu przez strony porozumienia zmieniającego sposób obliczania tej nagrody. Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 98 § 1 k.p.c. ========================================