I PK 24/04

Wyrok z dnia 4 listopada 2004 r. I PK 24/04 O prawie do jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej i jej ro- dzaju, przewidzianej w art. 26 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowa- niu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.), decydują faktycznie wykonywane czynności, a nie rodzaj pracy określony w umowie. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Herbert Szurgacz (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2004 r. sprawy z powództwa Stanisława P. przeciwko G. Spółce Węglowej SA w G. o za- płatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 marca 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Powód Stanisław P. domagał się od pozwanej G. Spółki Węglowej SA odpra- wy pieniężnej w kwocie 8.144,16 zł, odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę w kwocie 8.144,16 zł oraz wypłaty różnicy pomiędzy wysokością przysługującej powodowi potencjalnie jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarun- kowej dla pracownika zatrudnionego w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla, a wysokością wypłaconej powodowi jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej dla pozostałych pracowników zatrudnionych na powierzchni kopalni, w kwocie 38.278,95 zł. Strona pozwana uznała roszczenie o odprawę pieniężną, w pozostałym za- kresie wnosząc o oddalenie powództwa. 2 Wyrokiem z dnia 16 października 2002 r. Sąd Okręgowy- Sąd Pracy i Ubez- pieczeń Społecznych w Gliwicach - Ośrodek w Rybniku zasądził od pozwanej G. Spółki Węglowej KWK „K.” w K. na rzecz powoda kwotę 8.498,97 zł z odsetkami ty- tułem odprawy, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Powód zatrudniony był w G. Spółce Węglowej SA KWK „D.” w C.-L. od 30 sierpnia 1980 r. jako mechanik samochodowy, kierowca, ślusarz, konserwator ma- szyn i urządzeń, zaś w ostatnim okresie jako kierowca dyrektora Kopalni. Po okresie zwolnienia chorobowego powód wykonywał swoje obowiązki w straży pożarnej. Na- stępnie z uwagi na likwidację straży pożarnej, w dniu 31 sierpnia 2000 r. wystąpił z wnioskiem o przeniesienie go na oddział przeróbki mechanicznej węgla PM-1. W dniu 1 września 2000 r. zawarto z powodem umowę o pracę w charakterze starszego ślusarza - konserwatora maszyn i urządzeń przeróbki mechanicznej węgla na powierzchni. Powód jednak nadal pracował jako kierowca, wożąc samochodem osobowym dyrektorów Kopalni. W dniu 28 listopada 2000 r. powód złożył wniosek o wypłatę jednorazowej od- prawy pieniężnej bezwarunkowej. Poinformowano go, że wniosek został załatwiony negatywnie. Nowy wniosek o odprawę pieniężną bezwarunkową powód złożył w dniu 26 stycznia 2001 r., uzyskując ją w kwocie 10.439,71 zł. Z dniem 28 lutego 2001 r., rozwiązano z powodem umowę o pracę na zasadzie porozumienia stron. Sąd uznał za zasadne jedynie roszczenie o odprawę pieniężną z tytułu roz- wiązania umowy o pracę z przyczyn ekonomicznych leżących po stronie pracodawcy na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980). Zdaniem Sądu brak było podstaw do przyznania powodowi jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej w wysokości przewidzianej dla pracowników zakładu przeróbki mechanicznej węgla, a tym samym do uwzględnienia powództwa w tym zakresie. Przepis art. 2 ust. 8 oraz art. 20 ust. 1 pkt 2 ppkt d i ust.2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczegółowych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.) uprawniał powoda jedynie do tzw. odprawy powierzchniowej, co zwią- zane było z rodzajem pracy jaką powód faktycznie wykonywał. Oceniając żądanie zasądzenia odszkodowania z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę, Sąd Okręgowy wskazał, że wniosek pracownika o wypłatę świad- 3 czenia w postaci jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej jest jednocześnie wnioskiem o rozwiązanie umowy o pracę, stąd z chwilą przyznania odprawy umowa ta została rozwiązana za porozumieniem stron. Skoro zatem, umowa o pracę została rozwiązana w sposób prawidłowy, to powód nie może domagać się odszkodowania z tytułu wadliwego jej rozwiązania. W apelacji od tego wyroku powód, zarzucając Sądowi pierwszej instancji na- ruszenie przepisów art. 2 w związku z art. 20 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospo- darki rynkowej oraz o szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych - przez przyjęcie, że powodowi nie przysługuje prawo do tzw. „dużej odprawy" oraz formułując zarzuty naruszenia art. 30 k.p., wskutek przyjęcia, że strony skutecznie rozwiązały umowę o pracę z dniem 28 lutego 2001 r. i zarzut sprzeczności ustaleń Sądu z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, wniósł o zmianę wyroku w za- skarżonej części i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji. Wyrokiem z dnia 21 marca 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, że z treści normy art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. wynika, iż warunkiem uzyskania uprawnienia do jednora- zowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej jest uprzednie rozwiązanie umowy o pracę „na wniosek" pracownika. Wniosek ten jest ofertą (w rozumieniu art. 66 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.) rozwiązania stosunku pracy. Zatem, „wnioski o przyznanie świadczenia osłonowego lub aktywizującego", z którymi powód wystąpił dwukrotnie do pozwanej, były ofertami rozwiązania stosunku pracy, pod warunkiem przyznania prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej. Strona pozwana pierwotnie nie wyraziła zgody na rozwiązanie stosunku pracy i wypłatę wymienionego świadczenia. Należy więc uznać, że pozwana nie przyjęła oferty powoda. Zgodnie bowiem z dyspozycją art.66 § 2 k.c. w związku z art..300 k.p. oferta powoda przestała wiązać pozwaną z upływem czasu, w którym składający ofertę w zwykłym toku czynności mógł otrzymać odpowiedź wysłaną bez opóźnienia. Milczenie adresata nie może być poczytane za przyjęcie oferty. Powód ponownie wystąpił z wnioskiem „o przyznanie świadczenia osłonowego lub aktywizującego”, równoznacznym z ofertą rozwiązania stosunku pracy, w dniu 26 stycznia 2001 r. 4 Oferta ta, mająca doprowadzić do rozwiązania stosunku pracy w drodze porozumie- nia stron pod warunkiem uzyskania zgody na wypłatę jednorazowej odprawy bezwa- runkowej, spowodowała przyznanie powodowi prawa do odprawy tzw. powierzch- niowej. Skoro do rozwiązania stosunku pracy doszło w drodze porozumienia stron, to roszczenie powoda o odszkodowanie jest bezzasadne. W kasacji od powyższego wyroku powód zarzucił naruszenie przepisów po- stępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 316 k.p.c., art. 224 k.p.c., art. 233 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c., poprzez nie- wyjaśnienie przez Sądy obu instancji wszystkich okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie w sprawie, w szczególności znaczenia odmowy przedstawienia przez stronę pozwaną książek raportowych PM-2 KWK D. oraz art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c., przez rażące naruszenie zasady swo- bodnej oceny dowodów i przyjęcie, iż wniosek powoda o odprawę bezwarunkową z dnia 28 listopada 2000 r. został załatwiony odmownie przez pozwaną, natomiast po- zwana uwzględniła wniosek powoda z dnia 26 stycznia 2001 r., co spowodowało, że do powoda znalazły zastosowanie przepisy ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 41), zdaniem skarżącego, mniej korzystne dla powoda. Powód zarzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 8 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczegóło- wych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych w związku z art. 42 § 4 k.p., przez przyjęcie, że warunkiem otrzymania tzw. dużej odprawy jest praca w zakładzie prze- róbki węgla na stanowiskach porównywalnych z pracą pracowników dołowych, a także błędną wykładnię art. 2 pkt 8 tej ustawy w związku z art. 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego przez przyjęcie, iż sformułowanie „w dniu wejścia życie ustawy” należy rozumieć jako dzień wejścia w życie ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczegółowych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych Sąd naruszył także art. 65 k.c. przez jego niezastosowanie do określenia faktycznej woli stron przy zawiera- niu umowy o pracę w dniu 1 września 2000 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przede wszystkim nie jest usprawiedliwiony zarzut naruszenia wymienionych w kasacji przepisów postępowa- nia, co miało prowadzić do niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych, ma- jących istotne znaczenie w sprawie. Kasacja w istocie wskazuje na jedną okolicz- ność, mianowicie odmowę dopuszczenia przez Sądy orzekające dowodu z książek raportowych PM-2 KWK D. za okres zatrudnienia powoda. Pomijając okoliczność, że dowód ten ostatecznie okazał się niedostępny, charakter faktycznego zatrudnienia powoda, od czego zależało jego zakwalifikowanie do grupy pracowników uprawnio- nych do tzw. dużej lub małej odprawy, Sąd ustalił na podstawie innych dowodów , zwłaszcza dowodu z zeznań świadków, a także wyjaśnień samego powoda. Dowód z dokumentu jest tylko jednym ze środków dowodowych i nie stanowi naruszenia art. 233 § 2 k.p.c. dokonanie przez sąd określonego ustalenia nawet z pominięciem do- wodu z dokumentu, jeśli dana okoliczność wynika z innych dowodów w sposób jed- noznaczny. Sąd dokonał oceny znaczenia określenia w umowie rodzaju pracy w re- lacji do pracy faktycznie wykonywanej przez powoda. Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów w zakresie ustalenia, że wniosek po- woda o odprawę pieniężną bezwarunkową z dnia 28 listopada 2000 r. został zała- twiony negatywnie przez pozwaną. Na wniosku powoda znajduje się bowiem adno- tacja „odmownie”, w związku z czym nie można twierdzić - jak czyni to skarżący w kasacji - że wniosek ten nie został załatwiony odmownie. Okoliczność, że w tej sytu- acji powód został objęty nowelą do ustawy o dostosowaniu górnictwa z 1998 r., do- konaną ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o dostosowaniu górnic- twa węgla kamiennego (Dz.U. 2001, Nr 5 poz. 41), która - zdaniem skarżącego - była dla powoda niekorzystna, nie może prowadzić do odmiennej oceny wskazanego oczywistego faktu, iż wniosek o odprawę z listopada 2000 r. został załatwiony nega- tywnie i sytuację powoda, składającego ponowny wniosek w styczniu 2001 r., nale- żało ocenić według stanu prawnego obowiązującego w tym czasie. Nowelizacja ustawy o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego z 1998 r. , dokonana wymienioną ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r., objęła między innymi jej przepis art. 26, stanowiący podstawę prawną przyznania odprawy bezwarunkowej dla pracowników zakładów przeróbki mechanicznej węgla. Ustawodawca przepro- wadził wymienionym przepisem wyraźne rozróżnienie między pracownikami zatrud- nionym w zakładach mechanicznej przeróbki węgla, a pozostałymi pracownikami 6 zatrudnionymi na powierzchni kopalni. Tej drugiej grupie pracowników kopalni rów- nież zostało przyznane prawo do jednorazowej odprawy bezwarunkowej, jednak jej rozmiar został ustalony w niższej wysokości niż w przypadku pracowników zakładów przeróbki mechanicznej węgla, mianowicie w wysokości 3,6 krotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w kopalniach, podczas gdy pracownicy zakładów prze- róbki węgla mogli korzystać z odprawy nawet w wysokości 24-krotnego miesięczne- go wynagrodzenia; stąd określenia w praktyce mówiące o „dużej” i „małej” odprawie. W sytuacji, kiedy nie ulega wątpliwości, że wniosek powoda o odprawę z dnia 28 listopada 2000 r. został załatwiony negatywnie, przesłanki prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej bezwarunkowej podlegają ustaleniu z uwzględnieniem stanu prawnego istniejącego w momencie wystąpienia przez powoda z drugim wnioskiem w dniu 26 stycznia 2001 r. W świetle znowelizowanego przepisu art. 26 ustawy o do- stosowaniu górnictwa węgla kamiennego oraz dokonanych przez Sądy orzekające ustaleń odnośnie do faktycznego charakteru zatrudnienia powoda, nie ulega wątpli- wości, że powód należał do kategorii „pozostałych pracowników zatrudnionych na powierzchni kopalni”, którym przysługiwała tzw. mała odprawa bezwarunkowa. Zarzut naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny nie zakwestionował treści zawartej umowy o pracę w zakresie określenia w niej miejsca i rodzaju zatrudnienia powoda: ślusarz - konser- wator maszyn i urządzeń przeróbki mechanicznej na powierzchni. Trafnie natomiast przyjął, że o prawie do jednorazowej odprawy i jej rodzaju decyduje faktyczne za- trudnienie w określonej jednostce organizacyjnej kopalni, w szczególności prawo do tzw. dużej odprawy przewidzianej art. 26 ustawy przysługuje jedynie osobom zatrud- nionym w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla. Tymczasem powód nie pracował w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla, lecz pracował jako kierowca. Argumenta- cja powoda, że praca kierowcy była pracą wykonywaną w warunkach art. 42 § 4 k.p. nie uwzględnia wymienionych w tym przepisie uwarunkowań, które nie zostały speł- nione. Z kolei twierdzenie, że musiał „ bezwzględnie wykonywać wszelkie polecenia pracodawcy” nie uwzględnia ograniczeń wydawania poleceń przez pracodawcę, które muszą się mieścić w granicach rodzaju pracy, wynikającego z umowy o pracę (art. 100 k.p.), a ponadto nie znajduje potwierdzenia w okolicznościach faktycznych sprawy. Dokonując prawnej kwalifikacji zaistniałej sytuacji należy dojść do wniosku, że między stronami umowy o pracę w drodze ustnego porozumienia, a co najmniej w sposób dorozumiany doszło do zmiany warunków umowy o pracę w zakresie rodzaju 7 pracy, którą powód miał wykonywać, mianowicie pracy kierowcy w miejsce pracy ślusarza - konserwatora maszyn i urządzeń przeróbki mechanicznej węgla na po- wierzchni. Z przytoczonych motywów w oparciu o art. 39312 k.p.c. orzeczono jak w sen- tencji wyroku. ========================================