I PK 213/05

Wyrok z dnia 16 maja 2006 r. I PK 213/05 Przepis art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nau- czyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) odnosi się tylko do nauczycieli zatrudnionych w pełnym wymiarze zajęć. W stosunku do nau- czycieli zatrudnionych w niepełnym wymiarze podstawą czynności pracodawcy zmieniającej treść stosunku pracy jest art. 42 k.p. w związku z art. 93 ust. 1 Karty Nauczyciela. Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie: SN Roman Kuczyński, SA Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2006 r. sprawy z powództwa Bożeny S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w P. o przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okrę- gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie z dnia 21 lutego 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 7 października 2004 r. oddalił po- wództwo Bożeny S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w P. o przywrócenie do pracy. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona u pozwanej na stanowisku nauczyciela sztuki w wymiarze 14/18 czasu pracy. Przedmiot „sztuka” obejmował za- równo muzykę, jak i plastykę. W dniu 31 maja 2004 r. pracodawca wypowiedział jej warunki dotyczące wymiaru czasu pracy, a po upływie okresu wypowiedzenia zapro- ponował 10/18 etatu. Jako przyczynę podał art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 112 ze zm.) oraz zmniejszenie godzin „sztuki”. Sąd Rejonowy ustalił nadto, iż powódka ukończyła Wyższą Szkołę Pedagogiczną na kierunku wychowania muzycznego oraz uzyskała 2 stopień nauczyciela kontraktowego. Zgodnie z arkuszem organizacyjnym pozwanej obowiązującym w roku szkolnym 2003/2004 powódka miała przydzielone 12 godzin przedmiotu „sztuka” tygodniowo (plus dwie godziny chóru). W roku szkolnym 2004/2005 plan organizacyjny uległ zmianie. Oprócz przedmiotu „sztuka” (wymiar 4 godziny tygodniowo) pojawiły się przedmioty: plastyka (2 godziny) i muzyka (2 go- dziny). Powódka uczy muzyki (plus dwie godziny rytmiki i dwie godziny chóru). Dwie godziny plastyki zostały „wystawione na wakat”. Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiot „sztuka” został wprowadzony do szkół po reformie szkolnictwa w 1999 r. w miejsce przedmiotów muzyka i plastyka. Wobec braku nauczycieli tego przedmiotu zatrud- niano nauczycieli muzyki lub plastyki. Przedmiot był traktowany drugorzędnie, uczyli go również nauczyciele mianowani, którym „brakowało godzin” do wypełnienia ich wymiaru. Obecnie szkoły przyjmują nauczycieli z kwalifikacjami do jego nauki. W roku szkolnym 2004/2005 pozwana przyjęła do pracy nauczyciela plastyki, który bę- dzie uczył przedmiotu w wymiarze 2 godzin tygodniowo. Powódka złożyła podanie o przyjęcie na studia podyplomowe na kierunku plastyka. W dniu przyjęcia do pracy nikt nie informował jej, że nie ma kwalifikacji do nauki plastyki i musi podnieść kwalifi- kacje. Powódka nigdy wcześniej nie uczyła plastyki, nie ma w tym zakresie żadnego doświadczenia zawodowego. W świetle powyższego Sąd Rejonowy stwierdził, że w pozwanej szkole miały miejsce zmiany organizacyjne polegające na zmianie planu nauczania i wyodrębnie- niu z bloku „sztuka” przedmiotów muzyka i plastyka. Zmiany te wynikały z kolejnych rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych z dnia 15 lutego 1999 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 128 ze zm.) oraz z dnia 21 maja 2001 r. (Dz.U. Nr 61, poz. 626). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że dopiero rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 15, poz. 142 ze zm.) przewidywało w planie nauczania dla szkół podstawowych przedmioty: mu- zykę i plastykę, z zastrzeżeniem, że mogą one nadal funkcjonować w bloku „sztuka”. Likwidację bloku „sztuka” ustawodawca pozostawił do decyzji konkretnej szkoły. W niniejszym przypadku pozwana zadecydowała o likwidacji bloku „sztuka” w klasach młodszych i pozostawieniu ich w klasach starszych (które rozpoczęły już „blokowy” system nauczania). W miejsce bloku „sztuka” klasy młodsze uczą się przedmiotów muzyka i plastyka. Sąd Rejonowy stwierdził, że rozporządzenie z dnia 12 lutego 2002 r. nie wprowadziło obowiązku likwidacji bloku, choć załącznik wyraźnie przewi- 3 duje przedmioty muzyka i plastyka. Pozwana miała prawo zadecydować o podziale tego bloku, gdyż dyrektor szkoły, a następnie inne organy (rada pedagogiczna, organ prowadzący) decydują o ostatecznym kształcie ramowych planów nauczania. Zda- niem Sądu pierwszej instancji po podzieleniu bloku „sztuka” powódka nie może uczyć przedmiotu plastyka, gdyż nie ma wykształcenia kierunkowego ani doświad- czenia w nauczaniu tego przedmiotu, a trudno przyjąć, że kwalifikacje (ukończony kierunek studiów wychowanie muzyczne) są zbliżone do kwalifikacji wymaganych do nauczania przedmiotu plastyka. Sąd Okręgowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 21 lutego 2005 r. oddalił apelację powódki. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instan- cji i wyciągnięte z nich wnioski, dotyczyło to w szczególności zmniejszenia liczby go- dzin przedmiotu - bloku „sztuka”. Także zdaniem Sądu drugiej instancji treść rozpo- rządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych stanowiła podstawę do przyjęcia, iż likwi- dację bloku „sztuka” pozostawiono do decyzji konkretnych szkół. Ramowy plan nau- czania pozwanej szkoły został zatwierdzony zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Sąd Okręgowy podniósł również, iż domaganie się przez powódkę uznania za nieuzasadnione wypowiedzenia umowy o pracę w części dotyczącej wymiaru czasu pracy jest tożsame z roszczeniem o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia wa- runków umowy o pracę. Nie ma znaczenia okoliczność, że nie określono, w których klasach godziny bloku „sztuka” uległy zmniejszeniu, oraz iż w klasach IV nastąpił po- dział na muzykę i plastykę a powódka nauczać będzie tylko muzyki. Istotne jest jedy- nie, czy nastąpiło faktyczne zmniejszenie ilości godzin bloku „sztuka”, nie zaś to, w których konkretnie klasach miało ono miejsce (mimo nieścisłości w podanej przez Sąd Rejonowy ilości godzin lekcyjnych tygodniowo). Zdaniem Sądu Okręgowego powódka nie ma kwalifikacji do nauczania przedmiotu plastyka. Nie przesądza o tych kwalifikacjach § 2 ust. 1 pkt 1 rozporzą- dzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wy- padków, w których można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego wykształce- nia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1288 ze zm.). Sąd ten podkreślił, iż zgodnie z treścią tego przepisu kwalifikacje do zajmowa- nia stanowiska nauczyciela posiada osoba legitymująca się dyplomem ukończenia studiów magisterskich na kierunku zgodnym lub zbliżonym z nauczanym przedmio- 4 tem lub rodzajem prowadzonych zajęć i posiada przygotowanie pedagogiczne. Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji co do tego, że trudno przyjąć, iż kwalifikacje powódki wynikające z ukończonego kierunku muzyka są zbliżone do kwalifikacji wymaganych do nauczania przedmiotu plastyka. Przedmioty te charakte- ryzują się całkowitą odmiennością metodyczną, a ich umieszczenie w bloku „sztuka” jest spowodowane tym, że zarówno muzyka, jak i plastyka w znaczeniu ogólnym uznawane są za elementy kultury i sztuki, przejaw twórczej działalności człowieka, co nie daje podstaw do twierdzenia, iż nauczyciel muzyki jest przygotowany do naucza- nia plastyki. Sąd Okręgowy powołał również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2004 r., U 1/04 (OTK - A 2005 nr 5, poz. 43) stwierdzający niezgodność § 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej w zakresie w jakim powierza kuratorowi oświaty ustalenie, czy dany kierunek (specjalność) studiów jest zbliżony do nauczanego przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć. Zdaniem Sądu Okręgowego o tym, iż powódka posiada kwalifikacje do nauczania przedmiotu plastyka nie świadczy również rozpoczęcie przez nią studiów podyplomowych na tym kierunku. Sąd Okręgowy podniósł, że po- zwana zaproponowała powódce nowe warunki pracy nie naruszając art. 42 § 2 k.p. Z pisma strony pozwanej z 31 maja 2003 r. wynika, iż zaproponowano powódce od 1 września 2004 r. nowe warunki pracy - 10/18 etatu. Sąd ten podkreślił, że nie należy do kognicji sądu ocena motywacji jaką kierował się dyrektor szkoły, rada pedago- giczna oraz organ nadzorujący - Gmina P., podejmując decyzję o likwidacji bloku „sztuka”, gdyż decyzja w tej sprawie zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Sportu z dnia 12 lutego 2002 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych jest autonomiczną sferą woli powyższych podmiotów. Zdaniem Sądu Okręgowego nie budziło wątpliwości, że skoro zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela dyrektor szkoły może rozwiązać z nau- czycielem umowę o pracę w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejsze- nie oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania, uniemożliwiających dalsze za- trudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, to może również zaproponować 5 mu ograniczenie ilości godzin lekcyjnych poniżej pensum przewidzianego dla nauczycieli. Powódka wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku. Zaskarżała orzeczenie w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego - art. 42 § 1 k.p. w związku z art. 30 § 4 k.p. i art. 20 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, przez ich niewłaściwe zastosowanie, oraz naruszenie § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Mini- stra Edukacji Narodowej z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwali- fikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudniać nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończone- go zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1228 ze zm.), przez niewła- ściwe zastosowanie. W uzasadnieniu skargi podnosiła, że gdyby wolą ustawodawcy było wprowadzenie w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela obok rozwiązania umowy o pracę i przeniesienia w stan nieczynny możliwości zmniejszenia liczby godzin w stosunku do każdej kategorii nauczycieli niezależnie od stopnia awansu zawodowe- go, to stosowny przepis byłby zamieszczony w ustawie. Kwestionowała powołanie jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia art. 20 Karty Nauczyciela i stosowania wy- kładni rozszerzającej przepisu, gdyż wniosek o niedopuszczalności takiego zastoso- wania art. 20 wynika z enumeratywnego wyliczenia sposobów postępowania dyrekto- ra szkoły. Zdaniem skarżącej obie regulacje prawne - zarówno wynikające z art. 20 Karty Nauczyciela, jak i art. 42 k.p. - jako konkurencyjne względem siebie wzajemnie się wykluczają i nie można ich jednocześnie stosować. Ponadto Sąd nie posiada wiadomości specjalistycznych niezbędnych do oceny kwalifikacji nauczyciela do pro- wadzenia zajęć z konkretnego przedmiotu, są to kompetencje kuratora oświaty. Dy- rektor nie kwestionował i nie kwestionuje kwalifikacji powódki do prowadzenia zajęć zgrupowanych w bloku „sztuka”. Kwestionuje natomiast uprawnienia (kwalifikacje) powódki do prowadzenia zajęć z przedmiotu plastyka. Żaden z sądów orzekających nie zadał sobie trudu, aby porównać treści programowe bloku „sztuka” i treści pro- gramowych obu przedmiotów muzyka i plastyka i nie dokonał oceny „zbliżoności”. To samo dotyczy oceny, czy zgodnie z § 1 pkt 4 rozporządzenia z 10 września 2002 r. kierunek studiów ukończony przez powódkę daje dostateczną wiedzę merytoryczną z zakresu nauczanego przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć i czy jest on zbli- żony do nauczania przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć. Sąd drugiej instancji nie stosował przy ocenie „zbliżoności” przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowa- 6 nia przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. Nr 51, poz. 458 ze zm.). Skarga kasacyjna zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku „w ten sposób że Sąd Najwyższy zmienia zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i zmienia wyrok Sądu Rejonowego w Tarnowie z dnia 7 października 2004 r. [...] w ten sposób, że stwierdza, iż wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy i płacy jest nie- uzasadnione oraz przywraca do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy”. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Skarga kasacyjne nie ma uzasadnionych podstaw. Nie było sporne między stronami (a nadto okoliczność ta wynika ze złożonych do akt dokumentów), że po- wódka była zatrudniona w pozwanej szkole na podstawie umowy o pracę. Podstawa zatrudnienia nie jest tożsama ze stopniem awansu zawodowego, co jasno wynika z art. 10 ust. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, w myśl którego pod pewnymi warunkami nauczyciel, który uzyskał stopień nauczyciela mianowane- go może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę. To przypomnienie jest po- trzebne przed rozważeniem treści art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, ponieważ w uza- sadnieniu skargi podnosi się w kontekście interpretacji tego przepisu, iż powódka była nauczycielem kontraktowym. Jest to okoliczność pozbawiona znaczenia dla oceny zgodności z prawem czynności pracodawcy modyfikującej treść jej stosunku pracy. Przepis art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela ma zastosowanie zarówno do nau- czycieli zatrudnionych na podstawie mianowania jak i do nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2002 r., I PKN 438/01, OSNP 2004 nr 8, poz. 139). Ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie doszło do całkowitej likwidacji szkoły (a takiej sytuacji dotyczy art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela) rozważenia wymaga jedynie hipoteza normy prawnej zawartej w punkcie drugim. Zgodnie z tym przepisem, dyrektor szkoły w razie częściowej likwi- dacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnia- nie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. Strona pozwana w swym oświadczeniu woli, od którego powódka odwołała się inicjując postępowanie w tej sprawie, jako przyczynę wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy podała 7 „zmniejszenie ilości godzin sztuki wynikających z ramowego planu nauczania”. Po- dała też podstawę prawną tej czynności - art. 20 Karty Nauczyciela. Wskazana przy- czyna wypowiedzenia warunków pracy - wymiaru godzin nauczania (a co za tym idzie również warunków płacy) wynikających z umowy o pracę odpowiada hipotezie normy zawartej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Problem jednakże w tym, że przepis ten nie ma zastosowania do nauczycieli zatrudnionych w niepełnym wymia- rze godzin. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej tego przepisu, chodzi w nim o takie zmiany w działalności szkoły, które uniemożliwiają „dalsze zatrudnianie nau- czyciela w pełnym wymiarze zajęć”. Podkreślenia wymaga zwrot „dalsze zatrudnia- nie”. Wynika z niego, że przepis odnosi się tylko do osób zatrudnionych w pełnym wymiarze zajęć, co staje się niemożliwe w obliczu zmian w funkcjonowaniu szkoły. Z poczynionych ustaleń, niebudzących wątpliwości w świetle znajdującej się w aktach kopii umowy o pracę wynika, że powódka była zatrudniona w niepełnym wymiarze zajęć (14/18), a wypowiedzenie warunków wynikających z tej umowy sprowadzało się do dalszego zmniejszenia wymiaru godzin nauczania. Te rozważania prowadzą do wniosku, że w odniesieniu do nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze zajęć, podstawą czynności pracodawcy modyfikujących treść stosunku pracy jest art. 42 k.p. (w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie ma zatem podstaw do rozważania wzajemnego stosunku art. 20 ust 1 pkt 2 Karty Nauczyciela i art. 42 Kodeksu pracy. Pozwany pracodawca powołał się w swym oświadczeniu woli o wypowiedze- niu warunków pracy na art. 20 Karty Nauczyciela. Jest to okoliczność pozbawiona znaczenia, gdyż o zgodności z prawem takich czynności prawnych pracodawcy nie przesądza prawidłowość podanej przez niego ich podstawy prawnej. Pracodawca nie jest obowiązany do podania podstawy prawnej swych oświadczeń woli. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozważał zarówno zgodność oświadczenia woli pracodawcy z art. 42 k.p. jak i z art. 20 Karty Nauczy- ciela. Ta druga część rozważań okazała się zbędna, nie przesądza to jednak o za- sadności zarzutów skargi kasacyjnej. Pozostałe zarzuty skargi odnoszą się do zasadności wypowiedzenia zmienia- jącego. Nie są one usprawiedliwione. Szczegółowe ustalenia stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku, które nie zostały zakwestionowane w skardze i są wiążące dla Sądu Najwyższego (art. 39813 § 2 k.p.c.), prowadzą do wniosku, że strona pozwana dokonała w zgodzie z prawem zmian w planie nauczania polegających na wyodręb- 8 nieniu w młodszych klasach z dotychczasowego bloku „sztuka” dwóch przedmiotów: plastyki i muzyki. Nie budzi zastrzeżeń ustalenie Sądu co do tego, że powódka nie ma kwalifikacji do nauczania przedmiotu plastyka. Nie może być zaakceptowany po- gląd przedstawiony w uzasadnieniu skargi, że to kurator a nie sąd miałby ustalać, czy ukończony przez powódkę kierunek studiów jest zbliżony do nauczanego przed- miotu. Wykładnia § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemają- cych wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1288 ze zm.) nie ma znaczenia dla oceny zasadności dokonane- go wypowiedzenia warunków pracy. Zasadność tej czynności, dokonanej - jak wyni- ka z przedstawionych wyżej rozważań - na podstawie art. 42 k.p. nie budzi zastrze- żeń w sytuacji, gdy dyrektor szkoły po wprowadzeniu zmian w planie nauczania za- mierza zatrudnić specjalistę w zakresie plastyki. Dyrektor winien kierować się przede wszystkim względem na prawidłowe realizowanie zadań szkoły w zakresie kształce- nia dzieci, wzgląd na interes nauczyciela pozostaje w dalszej kolejności. Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 39814 k. p. c.). ========================================